حسام كيان: این روزها یکی از مهم‌ترین ابعاد کارکرد هنر سینما و تصویر برجسته کردن نقاط مهم تاریخی و فرهنگی، خواه غربی و خواه شرقی است. این کارکرد حتی کار را به جایی کشانده که ممالکی که پشتوانه تاریخی و فرهنگی غنی و سرشاری را یدک نمی‌کشند یا با ابزار سینما دیگر فرهنگ‌ها را پایین کشند یا نقاط منفی و غیرمتمدنانه آنها را برجسته کنند تا شاید بتوانند فاصله‌شان را با سقف فرهنگ و تاریخ جهانی کم کنند و با تاریخ‌سازی برای خود، به جمع پیشتازان این عرصه برسند. این البته مربوط به فرهنگ‌هایی است که مواد تبلیغی پر و پیمانی برای ارائه ندارند. در این میان اما ممالک با پشتوانه غنی تاریخی و فرهنگی نیز بیکار ننشسته‌اند و تمام هم و غم‌شان را مصروف پای گذاشتن در عرصه عرضه و تقاضای مواد تصویری کرده و با سرمایه‌گذاری عظیم مادی و معنوی در این حوزه، فرهنگشان را در عرصه بین‌المللی شناسانده‌اند. برای نمونه کافی است به سینمای تجاری این سال‌های کره‌جنوبی و چین با نگاهی دقیق‌تر بنگریم تا به وضوح شاهد این تلاش برای ماندن در جمع ممالک صاحب فرهنگ و تمدن شناخته شده، باشیم (هیچ تصمیم ندارم درباره تاریخ و فرهنگ ایرانی و عقاید مذهبی ایرانی بنویسم ولی برای رسیدن به نتیجه مدنظر این قلم، ناگزیر باید اشاره‌ای به این مضامین نیز داشته باشم.) ما ایرانی‌ها بشدت به فرهنگ و تمدن‌مان غره‌ایم که خب باید هم چنین باشد، ولی هیچ وقت به این توجه نکرده‌ایم که این فرهنگ و تمدن که ما از آن دم می‌زنیم اصولا به چه معناست، چه کارکردی دارد و تحت چه شرایطی معنا پیدا می‌کند. آیا صرف درج شدن در کتب تاریخی می‌توان با زیر سر گذاشتن کتاب تاریخ صرف یک شب تا سحرگاه با فرهنگ شد و تاریخ‌ساز و با تجویز آن کتاب برای جهانیان سربلند در تمام عرصه‌های جهانی حاضر شد و درخشید؟ خیر داستان این‌قدرها هم ساده نیست.
اگر مسائل تاریخی را کناری بنهیم (در عین پر اهمیت بودن این موضوع پرداختن به آن را به مجالی بهتر موکول می‌کنم) مباحث و اعتقادات مذهبی هیچ فرهنگ و تمدنی را هم نمی‌توان ساده‌انگارانه پردازش کرد و سرسری از کنار آن گذشت. چه بخواهیم و چه نخواهیم در جوامعی با ساختار شبیه به ایران که مذهب چه به شکل ظاهری و چه به صورتی عمیق و درونی با آداب و رسوم و رفتار و عادات مردم گره خورده است، نادیده انگاشتن یا پرداختن غلط به آن، آسیب‌های بسیاری را به لحاظ مادی و معنوی در پی خواهد داشت و از منظری دیگر موجب فرصت‌سوزی است (از این باب که شناخت غلط را به سختی می‌توان تصحیح کرد).
پرداختن به موضوعات تاریخی- مذهبی را از چند بعد می‌توان بررسی کرد. برای نمونه واقعه کربلا و قیام عاشورا که تقریبا مهم‌ترین نشانه مذهبی ایرانی‌ها به شمار می‌آید، هم می‌تواند از منظری فرهنگساز و جریان‌ساز باشد و البته در جهت بهره‌گیری از نکات آموزنده‌ای مثل آزادیخواهی و آزاداندیشی و البته آزادگی و فداکاری و البته تصمیم درست در شرایط حیاتی، مورد کنکاش قرار گیرد (این بعد مربوط می‌شود به حیطه کار صاحبان فکر، ایده، تحلیل و تحقیق) و هم می‌تواند از بعد جهانی محصول و ماده تبلیغی قابل ارائه‌ای باشد (اگر به درستی تحلیل و از کج‌فهمی در این حوزه جلوگیری شود) و پیام‌آور صلح و دوستی و در عین حال صلابت و مقاومت باشد. از بعدی دیگر و با توجه به میزان مخاطبان وسیعی که (چه در ایران و چه در دیگر کشورهای اسلامی و حتی غیرمسلمان‌ها) این موضوع را مورد علاقه‌شان می‌دانند، می‌توان به‌عنوان سوژه‌ای خوب برای گرداندن چرخ صنعت تصویر و سینما به آن نگریست.
اما ما در چه شرایطی قرار داریم؟ به ضرس قاطع می‌توان گفت مگر در مواردی اندک به هیچ‌وجه نتوانسته‌ایم میان واقعه عاشورا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین المان‌های مذهبی ایرانیان و صنعت تصویر، پیوندی درست و اصولی ایجاد کنیم. این مساله ریشه در همان سرفصل‌هایی دارد که در بالا به آنها اشاره شد. در حوزه تحقیق و تحلیل و بیرون کشیدن اصول و پیام‌های واقعه عاشورا یا تا به حال کاری درست و اساسی صورت نگرفته یا اگر شده اقداماتی نبوده که بتواند به کمک سینما بیاید تا سینماگران با اعتماد به نفس بیشتری در این حوزه دست به خلاقیت بزنند. در کنار اینکه سینماگران هم به دلایلی نامشخص و در عین حال به نحوی واضح از ورود به این حوزه طفره رفته‌اند؛ حال به دلیل حساسیت این موضوع و دلهره پذیرفته نشدن کارشان یا پیچیده‌تر از آن، مورد عتاب قرار گرفتن از سوی صاحبنظران یا به دلیل عدم حمایت‌های مالی و نبود سرمایه‌گذاری کافی در این حوزه. اندک کارهایی البته در این حوزه انجام شده که نمونه شاخص آن «روز واقعه» شهرام اسدی است که البته آن هم به واسطه روایت داستان زندگی یک جوان مسیحی این واقعه را به تصویر می‌کشد. یا «سفیر» فریبرز صالح که در سال‌های ابتدایی انقلاب با بازی فرامرز قریبیان ساخته شد. جدای از این دو، واقعه کربلا بیشتر به‌عنوان بستری برای طرح موضوع مدنظر فیلمسازان ایرانی بوده است و نه به‌عنوان موضوع خود فیلم. برای نمونه «سلطان» مسعود کیمیایی که صحنه‌هايی از عزاداری اربعین حسینی را به تصویر می‌کشد یا «بازرس ویژه» منصور تهرانی، «به خاطر هانیه» کیومرث پوراحمد و این اواخر «مصایب دوشیزه» مسعود اطیابی، «دلشکسته» علی روئین‌تن و... که همگی به‌نوعی به عزاداری ایام محرم اشاره داشته‌اند، البته تنها به‌عنوان جزئی از فرهنگ عمومی مردم و نه در جهت به تصویر کشیدن همه جانبه آن.
پس تا اینجا می‌توان نتیجه گرفت که کارهای انجام شده در این حوزه به هیچ‌وجه رضایت‌بخش نبوده به 2 دلیل؛ یکی ضعف در حوزه تحقیق و پژوهش و تولید مواد اولیه برای فیلمساز و فیلمنامه‌نویس تا بتواند با فراغ بال و بدون هرگونه دغدغه ذهنی داشته‌های تاریخی- مذهبی حلاجی شده را به فیلمنامه و پس از آن به فیلم تبدیل کند و دیگری هراس یا بی‌رغبتی سینماگران برای ورود به این حوزه به هزار و یک دلیل. اما خود این نقیصه از کجا نشأت می‌گیرد و چه روند و روالی موجب رسیدن به این نتیجه شده است؟ سینماگران و تصویرسازان در ایران اصولا زیر نظر مدیران سینمایی ادامه فعالیت می‌دهند. یکی از وظایف مدیران سینمایی جدای از برگزاری جشنواره و سخنرانی و احتمالا حذف و تعدیل فیلم‌ها، ارائه راهکارهای کوتاه، میان و بلندمدت برای حرکت رو به جلوی صنعت سینماست که خب یکی از بخش‌های احتمالی این طرح باید پرداخت به مسائلی از این دست که در نوشته حاضر به آن پرداخته شده است (فیلمسازی درباره داشته‌های فرهنگی‌مان) باشد. به معنای واضح‌تر این مدیر سینمایی است که باید به این نتیجه برسد که پرداختن به داشته‌های تاریخی و فرهنگی مملکت در حوزه سینما نیازی ضروری است و از پی آن ارائه راهکار برای رسیدن به نتیجه بپردازد و به‌طور خاص در حوزه مساله عاشورا بتواند راه را برای ارتباط برقرار کردن سینماگران علاقه‌مند به فعالیت در این حوزه و صاحبان فکر و ایده هموار کند و پس از آن است که خلاقیت هنرمندان صاحب سبک با تکنیک و البته فیلمنامه‌ای غنی به خلق اثری در خور و شایسته ارائه، می‌انجامد. اما پیش از رسیدن به این مرحله یک موضوع بشدت با اهمیت نباید مغفول بماند و آن اینکه تولید آثاری با مضامین تاریخی- مذهبی قطعا نیاز به صرف هزینه‌هایی متفاوت با دیگر آثار سینمایی دارد، چرا که ذات آثار تاریخی از ابتدای پیدایش سینما بر این اساس استوار بوده و فیلم‌های تاریخی فیلم‌های پرخرجی محسوب می‌شدند، ولی چرا این نوع از سینما تا به حال دوام آورده و توانسته گلیم خودش را از آب بیرون بکشد؟ جواب این سوال ریشه در همان نکاتی دارد که در ابتدای این نوشته به آن اشاره شد یعنی اهمیت ساخت آثاری از این دست، چرا که حضور در عرصه جهانی را موجب می‌شود و البته جذابیت غیرقابل انکار این آثار به دلیل تنیده شدنشان با بافت فکری و فرهنگی مردم هر جامعه‌ای...
اما آیا مدیریت فرهنگی و البته سینمای ما به این نتیجه رسیده‌اند که باید چنین هدفی را تعریف کنند تا از پی آن به مراحل ضروری پس از آن بیندیشند؟ روال حاضر نشان از این موضوع ندارد؛ «روز رستاخیز» پروژه‌ای است که احمدرضا درویش چندسالی درگیر ساخت آن است و خب هنوز مشخص نیست با چه سرنوشتی روبه‌رو می‌شود یا «عصر روز دهم» که زنده‌یاد رسول ملاقلی‌پور تصمیم به ساختش داشت و این روزها عباس رافعی در تلاش است آن را به سرانجام برساند. اما این روال برای همه ما آشنا نیست؟ تلاش‌هایی جسته و گریخته با انگیزه‌هایی درونی و خودجوش از ناحیه فیلمسازان ایرانی که بعضا یا به نتیجه نمی‌رسد یا با یک روند بشدت فرسایشی به نتیجه‌ای متوسط می‌انجامد (البته امیدوارم کارهای درویش و رافعی خوب از آب درآید) روالی که از ابتدا تا به امروز شاهدش بوده‌ایم، یعنی ادامه داستان بی‌برنامگی و نداشتن تعریف و هدف برای پرداختن به داشته‌های اصیل و غنی فرهنگی، تاریخی و مذهبی ایران. به نظر می‌آید رسیدن به این نتیجه نیز مشابه هر اقدام هدفمندی، ابتدا نیازمند رسیدن به بصیرت و درک درست از ناحیه مدیران است تا با درایت و برنامه‌ریزی همه‌جانبه مسیر را برای حضور و عرض‌اندام بزرگان سینمای ایران در این حوزه فراهم آورند. در رثای ساخت آثار فاخر تاریخی ـ مذهبی در سینمای ایران
بیشه را خالی ز شیران بینمت
حسام كيان: این روزها یکی از مهم‌ترین ابعاد کارکرد هنر سینما و تصویر برجسته کردن نقاط مهم تاریخی و فرهنگی، خواه غربی و خواه شرقی است. این کارکرد حتی کار را به جایی کشانده که ممالکی که پشتوانه تاریخی و فرهنگی غنی و سرشاری را یدک نمی‌کشند یا با ابزار سینما دیگر فرهنگ‌ها را پایین کشند یا نقاط منفی و غیرمتمدنانه آنها را برجسته کنند تا شاید بتوانند فاصله‌شان را با سقف فرهنگ و تاریخ جهانی کم کنند و با تاریخ‌سازی برای خود، به جمع پیشتازان این عرصه برسند. این البته مربوط به فرهنگ‌هایی است که مواد تبلیغی پر و پیمانی برای ارائه ندارند. در این میان اما ممالک با پشتوانه غنی تاریخی و فرهنگی نیز بیکار ننشسته‌اند و تمام هم و غم‌شان را مصروف پای گذاشتن در عرصه عرضه و تقاضای مواد تصویری کرده و با سرمایه‌گذاری عظیم مادی و معنوی در این حوزه، فرهنگشان را در عرصه بین‌المللی شناسانده‌اند. برای نمونه کافی است به سینمای تجاری این سال‌های کره‌جنوبی و چین با نگاهی دقیق‌تر بنگریم تا به وضوح شاهد این تلاش برای ماندن در جمع ممالک صاحب فرهنگ و تمدن شناخته شده، باشیم (هیچ تصمیم ندارم درباره تاریخ و فرهنگ ایرانی و عقاید مذهبی ایرانی بنویسم ولی برای رسیدن به نتیجه مدنظر این قلم، ناگزیر باید اشاره‌ای به این مضامین نیز داشته باشم.) ما ایرانی‌ها بشدت به فرهنگ و تمدن‌مان غره‌ایم که خب باید هم چنین باشد، ولی هیچ وقت به این توجه نکرده‌ایم که این فرهنگ و تمدن که ما از آن دم می‌زنیم اصولا به چه معناست، چه کارکردی دارد و تحت چه شرایطی معنا پیدا می‌کند. آیا صرف درج شدن در کتب تاریخی می‌توان با زیر سر گذاشتن کتاب تاریخ صرف یک شب تا سحرگاه با فرهنگ شد و تاریخ‌ساز و با تجویز آن کتاب برای جهانیان سربلند در تمام عرصه‌های جهانی حاضر شد و درخشید؟ خیر داستان این‌قدرها هم ساده نیست.
اگر مسائل تاریخی را کناری بنهیم (در عین پر اهمیت بودن این موضوع پرداختن به آن را به مجالی بهتر موکول می‌کنم) مباحث و اعتقادات مذهبی هیچ فرهنگ و تمدنی را هم نمی‌توان ساده‌انگارانه پردازش کرد و سرسری از کنار آن گذشت. چه بخواهیم و چه نخواهیم در جوامعی با ساختار شبیه به ایران که مذهب چه به شکل ظاهری و چه به صورتی عمیق و درونی با آداب و رسوم و رفتار و عادات مردم گره خورده است، نادیده انگاشتن یا پرداختن غلط به آن، آسیب‌های بسیاری را به لحاظ مادی و معنوی در پی خواهد داشت و از منظری دیگر موجب فرصت‌سوزی است (از این باب که شناخت غلط را به سختی می‌توان تصحیح کرد).
پرداختن به موضوعات تاریخی- مذهبی را از چند بعد می‌توان بررسی کرد. برای نمونه واقعه کربلا و قیام عاشورا که تقریبا مهم‌ترین نشانه مذهبی ایرانی‌ها به شمار می‌آید، هم می‌تواند از منظری فرهنگساز و جریان‌ساز باشد و البته در جهت بهره‌گیری از نکات آموزنده‌ای مثل آزادیخواهی و آزاداندیشی و البته آزادگی و فداکاری و البته تصمیم درست در شرایط حیاتی، مورد کنکاش قرار گیرد (این بعد مربوط می‌شود به حیطه کار صاحبان فکر، ایده، تحلیل و تحقیق) و هم می‌تواند از بعد جهانی محصول و ماده تبلیغی قابل ارائه‌ای باشد (اگر به درستی تحلیل و از کج‌فهمی در این حوزه جلوگیری شود) و پیام‌آور صلح و دوستی و در عین حال صلابت و مقاومت باشد. از بعدی دیگر و با توجه به میزان مخاطبان وسیعی که (چه در ایران و چه در دیگر کشورهای اسلامی و حتی غیرمسلمان‌ها) این موضوع را مورد علاقه‌شان می‌دانند، می‌توان به‌عنوان سوژه‌ای خوب برای گرداندن چرخ صنعت تصویر و سینما به آن نگریست.
اما ما در چه شرایطی قرار داریم؟ به ضرس قاطع می‌توان گفت مگر در مواردی اندک به هیچ‌وجه نتوانسته‌ایم میان واقعه عاشورا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین المان‌های مذهبی ایرانیان و صنعت تصویر، پیوندی درست و اصولی ایجاد کنیم. این مساله ریشه در همان سرفصل‌هایی دارد که در بالا به آنها اشاره شد. در حوزه تحقیق و تحلیل و بیرون کشیدن اصول و پیام‌های واقعه عاشورا یا تا به حال کاری درست و اساسی صورت نگرفته یا اگر شده اقداماتی نبوده که بتواند به کمک سینما بیاید تا سینماگران با اعتماد به نفس بیشتری در این حوزه دست به خلاقیت بزنند. در کنار اینکه سینماگران هم به دلایلی نامشخص و در عین حال به نحوی واضح از ورود به این حوزه طفره رفته‌اند؛ حال به دلیل حساسیت این موضوع و دلهره پذیرفته نشدن کارشان یا پیچیده‌تر از آن، مورد عتاب قرار گرفتن از سوی صاحبنظران یا به دلیل عدم حمایت‌های مالی و نبود سرمایه‌گذاری کافی در این حوزه. اندک کارهایی البته در این حوزه انجام شده که نمونه شاخص آن «روز واقعه» شهرام اسدی است که البته آن هم به واسطه روایت داستان زندگی یک جوان مسیحی این واقعه را به تصویر می‌کشد. یا «سفیر» فریبرز صالح که در سال‌های ابتدایی انقلاب با بازی فرامرز قریبیان ساخته شد. جدای از این دو، واقعه کربلا بیشتر به‌عنوان بستری برای طرح موضوع مدنظر فیلمسازان ایرانی بوده است و نه به‌عنوان موضوع خود فیلم. برای نمونه «سلطان» مسعود کیمیایی که صحنه‌هايی از عزاداری اربعین حسینی را به تصویر می‌کشد یا «بازرس ویژه» منصور تهرانی، «به خاطر هانیه» کیومرث پوراحمد و این اواخر «مصایب دوشیزه» مسعود اطیابی، «دلشکسته» علی روئین‌تن و... که همگی به‌نوعی به عزاداری ایام محرم اشاره داشته‌اند، البته تنها به‌عنوان جزئی از فرهنگ عمومی مردم و نه در جهت به تصویر کشیدن همه جانبه آن.
پس تا اینجا می‌توان نتیجه گرفت که کارهای انجام شده در این حوزه به هیچ‌وجه رضایت‌بخش نبوده به 2 دلیل؛ یکی ضعف در حوزه تحقیق و پژوهش و تولید مواد اولیه برای فیلمساز و فیلمنامه‌نویس تا بتواند با فراغ بال و بدون هرگونه دغدغه ذهنی داشته‌های تاریخی- مذهبی حلاجی شده را به فیلمنامه و پس از آن به فیلم تبدیل کند و دیگری هراس یا بی‌رغبتی سینماگران برای ورود به این حوزه به هزار و یک دلیل. اما خود این نقیصه از کجا نشأت می‌گیرد و چه روند و روالی موجب رسیدن به این نتیجه شده است؟ سینماگران و تصویرسازان در ایران اصولا زیر نظر مدیران سینمایی ادامه فعالیت می‌دهند. یکی از وظایف مدیران سینمایی جدای از برگزاری جشنواره و سخنرانی و احتمالا حذف و تعدیل فیلم‌ها، ارائه راهکارهای کوتاه، میان و بلندمدت برای حرکت رو به جلوی صنعت سینماست که خب یکی از بخش‌های احتمالی این طرح باید پرداخت به مسائلی از این دست که در نوشته حاضر به آن پرداخته شده است (فیلمسازی درباره داشته‌های فرهنگی‌مان) باشد. به معنای واضح‌تر این مدیر سینمایی است که باید به این نتیجه برسد که پرداختن به داشته‌های تاریخی و فرهنگی مملکت در حوزه سینما نیازی ضروری است و از پی آن ارائه راهکار برای رسیدن به نتیجه بپردازد و به‌طور خاص در حوزه مساله عاشورا بتواند راه را برای ارتباط برقرار کردن سینماگران علاقه‌مند به فعالیت در این حوزه و صاحبان فکر و ایده هموار کند و پس از آن است که خلاقیت هنرمندان صاحب سبک با تکنیک و البته فیلمنامه‌ای غنی به خلق اثری در خور و شایسته ارائه، می‌انجامد. اما پیش از رسیدن به این مرحله یک موضوع بشدت با اهمیت نباید مغفول بماند و آن اینکه تولید آثاری با مضامین تاریخی- مذهبی قطعا نیاز به صرف هزینه‌هایی متفاوت با دیگر آثار سینمایی دارد، چرا که ذات آثار تاریخی از ابتدای پیدایش سینما بر این اساس استوار بوده و فیلم‌های تاریخی فیلم‌های پرخرجی محسوب می‌شدند، ولی چرا این نوع از سینما تا به حال دوام آورده و توانسته گلیم خودش را از آب بیرون بکشد؟ جواب این سوال ریشه در همان نکاتی دارد که در ابتدای این نوشته به آن اشاره شد یعنی اهمیت ساخت آثاری از این دست، چرا که حضور در عرصه جهانی را موجب می‌شود و البته جذابیت غیرقابل انکار این آثار به دلیل تنیده شدنشان با بافت فکری و فرهنگی مردم هر جامعه‌ای...
اما آیا مدیریت فرهنگی و البته سینمای ما به این نتیجه رسیده‌اند که باید چنین هدفی را تعریف کنند تا از پی آن به مراحل ضروری پس از آن بیندیشند؟ روال حاضر نشان از این موضوع ندارد؛ «روز رستاخیز» پروژه‌ای است که احمدرضا درویش چندسالی درگیر ساخت آن است و خب هنوز مشخص نیست با چه سرنوشتی روبه‌رو می‌شود یا «عصر روز دهم» که زنده‌یاد رسول ملاقلی‌پور تصمیم به ساختش داشت و این روزها عباس رافعی در تلاش است آن را به سرانجام برساند. اما این روال برای همه ما آشنا نیست؟ تلاش‌هایی جسته و گریخته با انگیزه‌هایی درونی و خودجوش از ناحیه فیلمسازان ایرانی که بعضا یا به نتیجه نمی‌رسد یا با یک روند بشدت فرسایشی به نتیجه‌ای متوسط می‌انجامد (البته امیدوارم کارهای درویش و رافعی خوب از آب درآید) روالی که از ابتدا تا به امروز شاهدش بوده‌ایم، یعنی ادامه داستان بی‌برنامگی و نداشتن تعریف و هدف برای پرداختن به داشته‌های اصیل و غنی فرهنگی، تاریخی و مذهبی ایران. به نظر می‌آید رسیدن به این نتیجه نیز مشابه هر اقدام هدفمندی، ابتدا نیازمند رسیدن به بصیرت و درک درست از ناحیه مدیران است تا با درایت و برنامه‌ریزی همه‌جانبه مسیر را برای حضور و عرض‌اندام بزرگان سینمای ایران در این حوزه فراهم آورند. ارسال نظر
پربیننده