سجاد رضایی: سینمای دفاع‌مقدس به شکلی گسترده در سینمای ایران جای خود را باز کرده است؛ از همان سال‌های ابتدایی جنگ تحمیلی تا امروز، همیشه شاهد حضور قهرمانان، فرماندهان و سربازان حافظ وطن در فیلم‌های مختلف بوده‌ایم.
این قهرمان‌ها و تیپ‌های شخصیتی که در فیلم‌های دفاع‌مقدس حضور دارند، علاوه بر اینکه جنبه‌های دراماتیک و حماسی دارند، جنبه‌های انسانی و حتی گاه طنز نیز در رفتار و گفتارشان دیده می‌شود. این گزارش قصد دارد نگاهی طنزآمیز و روان‌تر به این تیپ‌های شخصیتی بیندازد.
***
* قهرمان همیشه آماده: این رزمنده با روزمرگی غریبه است
تیپ قهرمان در سینمای دفاع‌مقدس معمولا همان کسی است که از یک نگاه همه‌جانبه به این دنیا و آن دنیا دسترسی دارد. او کسی است که هیچ‌گاه در میدان نبرد آرامش نمی‌یابد، مگر زمانی که یک تهدید جدید به او فرصتی برای اعمال مهارت‌های قهرمانی‌اش بدهد. با نگاهی نافذ و جدی به صحنه نبرد نگاه می‌کند و همیشه آماده است کار درست را انجام دهد، حتی اگر در لحظه آخر از راه‌حل خلاقانه‌ای استفاده کند.
* نمونه: حاج‌کاظم در «آژانس شیشه‌ای»
حاج‌کاظم از همان ابتدا به شما نشان می‌دهد قرار نیست بنشیند و تماشا کند. او شخصیتی ثابت‌قدم و جدی است که نمی‌تواند بی‌حرکت بماند، حتی وقتی به نظر می‌رسد همه چیز در آرامش است. در «آژانس شیشه‌ای»، او با تصمیم‌هایی سخت روبه‌رو می‌شود اما نکته جالب درباره حاج‌کاظم این است که هر تصمیم او به گونه‌ای است که انگار خودِ حاج‌قاسم سلیمانی با چهره‌ای سخت و نگاهی جدی کنارش ایستاده و راهنمایی‌اش می‌کند. این قهرمان‌ها به نوعی همیشه در حالت آماده‌باش هستند؛ چه در وسط میدان نبرد باشند و چه در یک جلسه خانوادگی در حال صرف شام! شاید اگر به حاج‌کاظم بگویید «بیا آرام‌بگیر و استراحت کن»، او پاسخ دهد: «آرامش برای دشمن است. من باید به فکر نقشه بعد باشم». در واقع، قهرمان‌های دفاع‌مقدس چنان با جدیت عمل می‌کنند که حتی در مواقع استراحت هم به نظر می‌رسد یک نقشه در ذهن دارند.
* مرد کوچه و بازار: ساده ولی کارآمد
مرد کوچه و بازار سینمای دفاع‌مقدس آن کسی است که به دل زندگی می‌زند و نیازی به تحلیل و تفکر ندارد. او درست مثل اکبر عبدی در فیلم «اخراجی‌ها» عمل می‌کند. شاید ظاهر ساده و ناآگاهی از وضعیت جنگ داشته باشد ولی با همان سادگی و خلوص نیت، موفق به انجام کارهایی می‌شود که حتی باتجربه‌ترین فرماندهان هم از پس آنها برنمی‌آیند.
* نمونه: اکبر عبدی در «اخراجی‌ها»
اکبر عبدی نقش یک مرد عادی را بازی می‌کند که به شکل اتفاقی وارد جبهه‌های جنگ می‌شود و به‌رغم تمام ناآگاهی‌اش از جنگ، خود را قهرمانی در نبرد می‌بیند. او حتی در لحظاتی که به نظر می‌رسد دیگر همه چیز تمام شده، به نوعی خود را از موقعیت‌های خطرناک بیرون می‌کشد. وقتی اشتباهی به جای دشمن، به دیوار پشت سر شلیک می‌کند، ممکن است به نظر برسد او فقط شانس آورده ولی همین بی‌فکری و شوخی‌هایش لحظات جذابی ایجاد می‌کند. این تیپ‌ها به طور ذاتی شخصیت‌هایی هستند که با کمترین اطلاعات درباره جنگ وارد میدان می‌شوند ولی طوری از پس موقعیت‌های دشوار برمی‌آیند که حتی فرماندهان باتجربه از آنها درس می‌گیرند. اگر آنها را در خانه رها کنید، احتمالا با یک دستمال گردگیری یا یک قاشق به نبرد با دشمن خیالی‌شان خواهند پرداخت!
* «فرمانده باابهت»: نابغه استراتژیک
«فرمانده باابهت» در سینمای دفاع‌مقدس همیشه کسی است که همه منتظر یک تصمیم بزرگ از سوی او هستند. با یک چهره عبوس و جدی، او هر تصمیمی که می‌گیرد، بلافاصله به یک فرمان تبدیل می‌شود که هیچ‌کس جرأت مخالفت با آن را ندارد. این فرماندهان در میدان نبرد چنان حضوری دارند که انگار خودشان به تنهایی می‌توانند تمام جنگ را به پایان برسانند.
* نمونه: «مهاجر»
بازیگر اصلی فیلم «مهاجر» نمونه‌ای از این فرماندهان است که همیشه یک قدم جلوتر از دیگران است. او هیچ‌گاه دچار تردید نمی‌شود و حتی اگر یک تانک مقابلش ظاهر شود، با همان نگاهی جدی و نافذ می‌گوید: «باید اینجا پیشروی کنیم!» و عجیب‌تر از همه این است که معمولا درست می‌گوید! این فرماندهان حتی در شرایط عادی زندگی هم نمی‌توانند فرمانده بودن را کنار بگذارند. اگر در یک میهمانی به آنها بگویید برای خوردن کیک انتخابی کنید، احتمالا با صدایی قاطعانه خواهند گفت: «هیچ‌چیز به اندازه تصمیم درست اهمیت ندارد!» و با همان دقت نظامی انتخاب‌شان را انجام خواهند داد. از نگاه این شخصیت‌ها، زندگی همواره میدان جنگی است که باید با استراتژی جلو رفت.
* «زن صبور»: ستون پشت جبهه
«زن صبور» در سینمای دفاع‌مقدس نماد مقاومت است. او در خانه منتظر بازگشت همسر، برادر یا فرزندانش از جنگ است و هیچ‌گاه از انتظار خسته نمی‌شود. این تیپ شخصیتی همواره در پس‌زمینه فیلم حضور دارد و در حالی که مردان در جبهه می‌جنگند، او به دعا و تحمل دل می‌بندد. این زنان اگرچه ممکن است از سختی‌ها به ستوه آمده باشند اما همیشه با چهره‌ای آرام و نگاهی مطمئن به فرداهای بهتر امیدوارند.
* نمونه: «بوی پیراهن یوسف»
در این فیلم، نیکی کریمی در نقش زنی به تصویر کشیده می‌شود که در اوج سختی و انتظار، همچنان ایمان خود را از دست نداده است. آنها همواره یک امید در دل دارند که عزیزان‌شان بازمی‌گردند، حتی اگر نشانه‌ای از بازگشت نباشد. این زن‌ها هرگز غر نمی‌زنند و با لبخند به استقبال هر خبری می‌روند. این شخصیت‌ها چنان صبور و استوار هستند که گاهی فکر می‌کنید حتی اگر تمام دنیا به هم بریزد، آنها با همان آرامش به دعا خواندن و آماده کردن سفره شام مشغول می‌شوند. شاید در دل‌شان فکر کنند: «حالا چی؟ فقط یک جنگ است دیگر؟ من می‌دانم همسرم از آن هم پیروز بیرون می‌آید!»
* «بچه‌سال شجاع»: قهرمانی کوچک ولی قدرتمند
«بچه‌سال‌های شجاع» یکی از عناصر جذاب و دوست‌داشتنی سینمای دفاع‌مقدس هستند. آنها با سن کم‌شان، شجاعتی به نمایش می‌گذارند که هر بیننده‌ای را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این شخصیت‌ها اغلب نمادی از معصومیت در برابر ظلم هستند و نشان می‌دهند حتی کوچک‌ترین افراد هم می‌توانند نقش بزرگی در پیروزی داشته باشند.
* نمونه: فیلم «دیده‌بان»
در این فیلم، نوجوانانی به تصویر کشیده می‌شوند که با وجود سن کم، با شهامت و اعتماد به نفس وارد میدان نبرد می‌شوند و وظایف سنگینی را بر عهده می‌گیرند. «بچه‌سال‌های شجاع» در فیلم‌ها اغلب طوری عمل می‌کنند که به نظر می‌رسد برای آنها هیچ چیز غیرممکنی وجود ندارد. اگر در صحنه‌ای ببینیم یکی از این بچه‌ها با چهره‌ای جدی به دشمن خیره شده و می‌گوید «من می‌دانم چکار کنم»، نباید تعجب کنیم. شاید در نگاه اول به نظر برسد آنها به یک ماجراجویی کودکانه وارد شده‌اند ولی وقتی دست به کار می‌شوند، از هر قهرمانی کارآمدترند!
* تیپ‌شناسی سینمایی: نگاه ساختاری به نقش‌ها
در سینما، تیپ‌های شخصیتی نقش مهمی در روایت داستان‌ها ایفا می‌کنند. این تیپ‌ها به نوعی کلیشه‌های فرهنگی و اجتماعی را به تصویر می‌کشند که به سرعت قابل شناسایی و تمایز هستند. در سینمای دفاع‌مقدس تیپ‌های قهرمان، فرمانده، زن صبور و... همگی کلیشه‌هایی فرهنگی هستند که مخاطبان بسادگی با آنها ارتباط برقرار می‌کنند.
* کلام آخر
نقش‌های ماندگار سینمای دفاع‌مقدس با تمام ویژگی‌های حماسی و جدی‌شان، جنبه‌های طنزآمیز خاصی هم دارند که از دل شخصیت‌پردازی‌های ساده ولی عمیق بیرون می‌آید. هر چند این طنزها گاه نتیجه تضاد میان رفتارهای نظامی و زندگی روزمره است اما به هر حال به این شخصیت‌ها جذابیتی خاص می‌بخشد و باعث می‌شود تماشاگران بیشتر با آنها ارتباط برقرار کنند.