وارش گیلانی: امیر تیموری متولد 1371 است؛ شاعری 3۲ ساله که 33 شعر خود را در مجموعه شعر «فاتحه» گرد آورده و اغلب‌شان غزل‌های 5 تا ۶ بیتی هستند که گاه به 7 بیت هم می‌رسند؛ همراه با ۷ چهارپاره که در این نقد و بررسی به آنها کاری نداریم.
غزل‌های این دفتر در عاشقانه بودن خود خالی از تنوع نیستند، یعنی مثل بسیاری از مجموعه‌شعرها و مجموعه‌غزل‌ها در عاشقانه‌سرایی صرفا توصیفی عمل نمی‌کنند؛ حال چه این توصیف‌ها بکر و تازه و درخشان باشند یا توصیف‌هایی تقریبا خوب و متوسط و از این قبیل. چون صرف توصیف، بی‌حرف عاشقی - که دنیایی از پیچیدگی‌های روحی و شخصی و تودرتویی‌های اجتماعی و فلسفی است - نمی‌تواند خالی از حرف، نکته و زیرکی‌های انسانی باشد؛ حالا کشف و شهودش بماند برای جان‌های راستین و نورانی.
منظور این نیست که غزل‌های عاشقانه باید یا بهتر است از مفاهیم اجتماعی، فلسفی و روانکاوانه لبریز و پر باشد، بلکه منظور این است که یک غزل باید در عاشقانه‌های خود زیرمجموعه‌هایی داشته باشد که به نوع و شکلی جهان‌بینی شاعر را نیز نشان دهد، اگر نه مخاطب از اینگونه زلف‌های پریشان کسب جمعیت نخواهد کرد، زیرا آن پریشانی زلف در ساحت طبیعت و به صورت طبیعی اتفاق می‌افتد و بازمی‌گردد به انسجام درونی شاعر و اهل معرفتی که آشفته و پریشان نشان می‌دهد؛ شاید مثل درختی در باد... .
غزل نخست، غزلی منسجم است (بیشتر تا ۳ بیت اول) و بعد از بیت اول و دوم، شاعر به سمت آگاهانه سرودن می‌رود؛ در صورتی که در بیت اول خود را شاعری جدی و درونی معرفی می‌کند:
«به سرنوشت، به این بخت نامراد سلام
به آن دلی که مرا می‌برد ز یاد سلام».
شاعر بعد از بیت اول و دوم می‌رود سراغ کلام‌های خالی از احساس‌های شاعرانه و عاشقانه و سرد و کم‌جان و کم‌رمق از «نسیمی می‌گوید که عطر یار دارد و گیسوان رها در باد را سلام می‌گوید». این بیت به خودی خود خوب است اما چون در میانه و کمر یک غزل 5 بیت قرار گرفته، نقشش در اینجا مهم‌تر از ابیات دیگر شده و در واقع نقش مرکزی دارد و می‌تواند انسجام غزل را تضمین کند؛ در صورتی که قدرت ارتباط با ۲ بیت بالای خود و ۲ بیت پایین خود را ندارد. ضمن اینکه ۲ بیت آخر غزل زیر نیز راه خود را می‌رود و ارتباطی با دیگر ابیات پیدا نمی‌کند:
«به سرنوشت، به این بخت نامراد سلام
به آن دلی که مرا می‌برد ز یاد سلام
برای من غم پنهان و آشکار یکی‌ست
به بغض گم شده در چهره‌های شاد سلام
نسیم، پیک پریشان عطر یار من است
به گیسوان رها در مسیر باد سلام
قدم به دیده منت گذاشتی امشب
خوش آمدی بنشین اشک خانه‌زاد سلام
به آنکه در طلب عشق جان سپرد، درود
به آنکه پای غم یار ایستاد، سلام»
در غزل «دو» نیز شاعر می‌گوید:
«در نبردی که عشق پیروزی‌ست
غالبا هر که برد، مغلوب است»
وقتی که عشق پیروزی است، دیگر برد با کسی یا یکی از طرفین باشد بی‌معنی است؛ گفتن «هر که برد، مغلوب است» هم لفاظی است و معنایی ندارد.
اینکه به صرف متفاوت حرف زدن هر چیزی را به زبان آوریم، نه‌تنها نادرست است، بلکه نشان از خامی شاعر دارد، زیرا چنین مضمون روشن و آشکاری اگر معنای درستی داشت، قرن‌ها پیش آن را شاعران و عارفان ما در کلام‌شان می‌آوردند اما آنان به درستی همواره آنچه را که واقعیت و حقیقت است و تجربه شده است بیان می‌کنند؛ حرف‌هایی از این دست که «عشق تنها پیروز میدان عاشقی است».
بعد در مصراع اول از بیت دوم، امیر تیموری می‌گوید: «عشق خواب همیشه آشوب است». چگونه می‌شود حالتی و قابلیتی و ظرفیتی، خواب همیشه آشوب باشد؟! عشق که یک شخص و یک فرد نیست؛ باید بگوییم: «عاشقی خوابی همیشه پرآشوب یا آشفته دارد».
بیت‌های بعدی هم سست یا بی‌مزه‌اند و چندان دقیق و متقن و درست نیستند؛ یعنی بیشتر هوایی گفته شده‌اند و با منطق شعر سازگاری ندارند:
«گر چه دل گفت دیدنش خوب است
عشق خواب همیشه آشوب است
در نبردی که عشق پیروزی‌ست
غالبا هر که برد، مغلوب است
هر چه تاریخ عشق را خواندم
فاتح قصه چشم محبوب است
داستان سفیدبختی ما
قصه چشم‌های یعقوب است
اعتراضی به چشم‌های تو نیست
آخر اعتراض سرکوب است!»
غزل «سه» اما زیبا و منسجم است و قابل احساس و درک و نزدیک شدن به آن سخت نیست. شاید این امر از عینی بودن و واقعی بودن احساس شعر سرچشمه می‌گیرد. شاعر (امیرتیموری) از خلوت خود می‌گوید و این خلوت را با تعابیر زیبا به هم می‌دوزد؛ یعنی ویرانه را به گنج شاهانه، خود خواستن این خلوت را و بیگانه شدن با مردم شهر را، از این پیله به آن پیله رفتن برای بیرون نیامدن از خلوت خود که به زیبایی به بیرو‌ن‌‌رفت از خلوت به پروانه شدن تعبیر شده است و بهترین بیت غزل را ساخته است و... .
تقریبا همه ابیات غزل زیر زیباست اما توقعی که از بیت آخر در مقام مقطع غزل می‌رود، برآورده نشده و ارتباط ظریف و دقیقی با کل ابیات پیدا نکرده است. انگار که شاعر خواسته باشد با عجله تکلیف بیت آخر را روشن کند. یعنی مکث و تاملی که روی ابیات دیگر شده در بیت آخر که در غزل از اهمیت بسزایی برخوردار است نشده است اما در کل غزل زیبایی است:
«پذیرفته بودم که ویرانه باشم
اگر صاحب گنج شاهانه باشم
خودم خواستم خلوتی اینچنین را
که با مردم شهر بیگانه باشم
از این پیله رفتم به آن پیله یعنی
امیدی ندارم که پروانه باشم
سرم گرم دنیای خود بود، حالا
چه انگور باشم چه میخانه باشم!
تو هم برخلاف خیالات خامم
پریشان نبودی که من شانه باشم
شبی زیر باران می‌آیی سراغم
بعید است آن شب ولی خانه باشم»
«غزل پنج» هم ظاهری نوگرایانه دارد؛ نوگرایی‌هایی که طبیعی، وحشی، بکر، شورشی، الهامی و ناخودآگاهی نیست و بیشتر ساختگی است. یعنی از این رو است که نوگرایی‌هایی از این دست ارزش هنری و شعری پیدا نمی‌کنند، چون شاعر به جای «شاه تنها» در بیت اول می‌توانست به سادگی از «من» استفاده کند و بگوید: «کاری که چشمان تو با من کرده»؛ حال این «من» هر که می‌تواند باشد؛ حتی شاید قابل تعمیم به تک تک مخاطبان این شعر. بیت دوم هماهنگ با موضوع و کلیت غزل است اما «تماشا و حاشا»ی بیت سوم ربطی به بیت و غزل ندارد. بیت آخر هم که دارای نوعی نگاه و زبان رمانتیک است، البته رمانتیکی سطحی و آبکی:
«کاری که چشمان تو با این شاه تنها کرد
با قصرهای ماسه‌ای امواج دریا کرد
ما را کشاند از اوج عزت سوی رسوایی
کاری که یوسف پیش از اینها با زلیخا کرد
دنبال آهویی دلم صحرا به صحرا رفت
آهو ولی تنها تماشا کرد و حاشا کرد
هر روز عاشق می‌شدم - عاشق‌تر از امروز -
من هر چه خواهش کردم او امروز و فردا کرد
در نامه آخر نوشتم بی‌تو می‌میرم
مردم برایش... نامه‌ام را دیر پیدا کرد»
شعر «شش» هم از جمله غزل‌هایی است که در مقابل غزل‌های درخشان این روزگار در مقام غزلی متوسط یا تقریبا خوب قرار می‌گیرد. حال اگر این مجموعه می‌خواهد از چاپ پنجم با تیراژ 300 نسخه‌ای به چاپ صدم برسد، باید تنها چند غزل از خود را برچیند که آن چند غزل هم به 50 صفحه نمی‌رسد که یک مجموعه شود. پس چاره شاعر در چله‌نشینی‌های شاعرانه است و نشست‌های عمیق تنهایی و کسب تجربه‌های شخصی و پیدا کردن قدرت انتقال اینها به غزل و... اگر نه شاعر مجموعه شعر «فاتحه» به جایگاهی که غزل‌سرایان درجه یک معاصر رسیده‌اند نخواهد رسید:
«مگذار که دیدار بیفتد به قیامت
ای وای اگر کار بیفتد به قیامت
انکار مکن عاشقی از چشم تو پیداست
سخت است که اقرار بیفتد به قیامت
غوغای غریبی‌ست میان دل و دینم
این غائله مگذار بیفتد به قیامت
راضی مشو این وعده از امروز که دنیاست
با این همه اصرار بیفتد به قیامت
یک بوسه طلبکارم و می‌گیرم از آن لب
حتی اگر این بار بیفتد به قیامت»
هر شاعری باید در شعرهای خود حرف‌هایی فراتر از حرفهای معمولی و تقریبا خوب داشته باشد، اگرنه حرف‌هایی از این دست که: «ای وای دیدارمان به قیامت افتاد و اقرار و غوغا و وعده و اصرار نیز» دیگر توقع مخاطبان معمولی را هم برآورده نمی‌کند، چه رسد به مخاطبان حرفهای و هزار تا هزار تا شاعران تقربا خوب را در زیبایی‌شناسی خود قورت می‌دهند.
دیگر اینکه در بیت آخر غزل بالا، برخلاف ابیات دیگر که حرف از «مگذار» است، سخن به «می‌گیرم» افتاده است و این ناهمگونی و ناهماهنگی نیز از باری به جهت گفتن شاعر این غزل می‌آید و از اینکه شاعر چندان در پی ربط منطقی و تنظیم مفاهیم نبوده است.
غزل خوب از دقت در همین ریزه‌کاری‌ها شکل می‌گیرد، تا اگر از راه کشف و شهود شاعرانه درخشان و نورانی شود، این نقص‌های به‌ظاهر کوچک و ناچیز سد راهش نشوند و بالا نرفته به زیرش نکشند.
مجموعه شعر «فاتحه» از امیر تیموری را انتشارات «نزدیک‌تر» سال 1403 در 58 صفحه و در تیراژ 300 نسخه و به قیمت 100 هزار تومان چاپ و منتشر کرده است.