مهری یگانه‌پرست*: بسیاری از معماران جهانی، معماری اسلامی را تمجید کرده و آن را مصداق بارز معماری فراواقعیتی با رویکردی مردمی می‌دانند. سازه‌ها و عمارت‌هایی که در زمان حکومت‌های اسلامی در کشورهای مختلف جهان ساخته شده هنوز میعادگاه مردمی است که با چشم بصیرت به دستاوردهای بشری در حوزه معماری می‌نگرند. بسیاری از این الگوها نه تنها قدیمی نشده و ساخت آن مردود نیست بلکه در تحقق معماری‌های نوین جهانی نیز به کار رفته است. چندی پیش گزارشی از رواج استفاده از الگوهای معماری اسلامی در کشورهای قاره آمریکا در روزنامه «وطن امروز» به چاپ رسید. خانم مهری یگانه‌پرست، دانشجوی دکترای معماری در دانشگاه استرالیا متنی را ترجمه و برای روزنامه ما فرستاده‌اند که می‌توان آن را اظهارنظرهای یک استاد دانشگاه آمریکا درباره اهمیت معماری اسلامی دانست. از آنجا که متن این سخنرانی تا به حال در ایران به چاپ نرسیده، فرصت را مغتنم شمردیم و خلاصه‌ای از اظهارات پروفسور برنارد اوکین را در این مقال آورده‌ایم. این معمار و استاد دانشگاه هنر و معماری اسلامی در دانشگاه آمریکایی قاهره مصر را نکته بین‌ترین مفسر معماری جهان می‌نامند؛ کسی که در ساخت بیشترین مساجد آمریکایی نقش مشاور و راهنما را برعهده دارد.
تمایز معماری «ایرانی» و« ایرانی اسلامی»
از نظر پروفسور اوکین، معماری اسلامی ایرانی موضوع بسیار گسترده‌ای است که با ورود اسلام به ایران در قرن هشتم میلادی پدید آمده و تاکنون پرورش یافته است. از سده هشتم میلادی به بعد معماری و هنر ایرانی دچار دگرگونی‌های زیادی شد. به عنوان نمونه، بناهای دوره ساسانی از تکه‌های سنگ ساخته می‌شدند، در صورتی که در دوره اسلامی خشت و آجر و کاشی عناصر اصلی تشکیل‌دهنده بناهای ایرانی شد. قسمت‌های جدیدی به بناهای ایرانی اضافه شد که طاق‌های ضربی یکی از آنهاست. تزئینات ساختمانی چون مقرنس، شکل تازه‌ای به ساختمان‌های ایرانی داد. بناهای جدید نیز چون مساجد، مدرسه‌های اسلامی و خانقاه وارد مجموعه ساختمان‌های ایرانی شدند که پیش از آن وجود نداشتند. به‌طور کلی بناهای متفاوت، روش‌های گوناگون معماری و آرایش دگرگونه ساختمان موجب شکل‌گیری سبک جدیدی از معماری در این ناحیه شد. حوزه معماری ایرانی اسلامی علاوه بر ایران کشورهای افغانستان، عراق، آسیای میانه و پاکستان را نیز دربر می‌گیرد. معماری اسلامی ایرانی در دوره‌های آل بویه، سلجوقیان، ایلخانیان، تیموریان و صفویان سبک مخصوص به خود را داشت که در آثار به‌جا مانده از دوره‌های مختلف در پایتخت‌های تاریخی آنها قابل مشاهده است. آنچه به نام معماری اسلامی ایرانی به جای مانده در واقع گونه‌ای از معماری اسلامی بوده که اگرچه دارای وجه تشابهی با معماری دیگر خطه‌های اسلامی است، اما ویژگی‌های منحصر به فردی هم دارد.
رنگ‌ها با انسان سخن می‌گویند
یکی از مهم‌ترین عناصر به‌کار رفته در معماری اسلامی ایرانی، رنگ‌ها هستند. در این نوع معماری تسلط آبی فیروزه‌ای به خوبی قابل تشخیص است. پروفسور اوکین معتقد است کاربرد آبی فیروزه‌ای در بناهای ایرانی را می‌توان از 2 بعد فنی و فرهنگی- دینی مورد بررسی قرار داد؛ از نظر فنی، فراوانی ماده معدنی اکسید مس است که برای ساخت رنگ آبی از آن استفاده می‌شد. از دیدگاه فرهنگی، استفاده از رنگ آبی برای مقابله با چشم‌زخم صورت می‌گرفت، یعنی برای جلوگیری از نظر بد برای ساخت بناها، بویژه نقاط بیرونی آنها کاشی‌ها و آجرهای آبی را به کار می‌بردند. این استاد معماری اسلامی می‌گوید نمادگرایی در معماری اسلامی ایرانی منبع تاریخی ندارد. اگرچه در متون صوفیان اشاراتی به نماد رنگ‌ها شده، ولی در واقع برای کاربرد برخی رنگ‌های مشخص دلیل خاصی عنوان نشده است. دلیل استفاده از رنگ آبی در بناهای ایرانی هم در اسناد معتبر تاریخی عنوان نشده است، اگرچه در بعضی از اشعار فارسی، آجرهای آبی را نشانه آسمان خوانده‌اند. علاوه بر رنگ آبی روشن، رنگ آبی تیره، سیاه، زرد، سبز و مقدار کمی از قرمز استفاده شده است. رنگ سرخ معمولاً در جواهرات و شیشه‌ها به کار رفته است، اما به دلیل گرانی تولید این رنگ از آن کمتر استفاده شده است.
پای صورتک‌ها به معماری باز شد
استفاده از نقاشی‌ها (به‌عنوان مثال صورت انسان و حیوانات) برگرفته از کتاب‌های تصویری، از دوران صفوی به بعد رواج پیدا کرد. البته موارد استثنايی پیش از آن هم وجود داشته است، مانند یک مسجد معروف در ترکمنستان که مربوط به دوره تیموریان است و روی سردر آن 2 اژدهای بزرگ نقاشی شده است. به باور پروفسور اوکین، تصویر اژدها، ققنوس و نیلوفر آبی بویژه در دوره ایلخانیان از هنر و معماری چینی وارد معماری ایرانی شده است. پروفسور برنارد اوکین پایان‌نامه دکترای خود را در زمینه معماری اسلامی ایرانی دوره تیموریان ارائه کرده است و اکنون در زمینه معماری دیگر دوره‌ها، بویژه دوره صفوی نیز تخصص دارد و پژوهش‌هایی انجام داده است.
* دانشجوی دکترای معماری در دانشگاه استرالیا
اظهارات منتشر نشده پروفسور اوکین درباره معماری اسلامی ایران
روح الهی در کالبد عمارت‌های انسانی
مهری یگانه‌پرست*: بسیاری از معماران جهانی، معماری اسلامی را تمجید کرده و آن را مصداق بارز معماری فراواقعیتی با رویکردی مردمی می‌دانند. سازه‌ها و عمارت‌هایی که در زمان حکومت‌های اسلامی در کشورهای مختلف جهان ساخته شده هنوز میعادگاه مردمی است که با چشم بصیرت به دستاوردهای بشری در حوزه معماری می‌نگرند. بسیاری از این الگوها نه تنها قدیمی نشده و ساخت آن مردود نیست بلکه در تحقق معماری‌های نوین جهانی نیز به کار رفته است. چندی پیش گزارشی از رواج استفاده از الگوهای معماری اسلامی در کشورهای قاره آمریکا در روزنامه «وطن امروز» به چاپ رسید. خانم مهری یگانه‌پرست، دانشجوی دکترای معماری در دانشگاه استرالیا متنی را ترجمه و برای روزنامه ما فرستاده‌اند که می‌توان آن را اظهارنظرهای یک استاد دانشگاه آمریکا درباره اهمیت معماری اسلامی دانست. از آنجا که متن این سخنرانی تا به حال در ایران به چاپ نرسیده، فرصت را مغتنم شمردیم و خلاصه‌ای از اظهارات پروفسور برنارد اوکین را در این مقال آورده‌ایم. این معمار و استاد دانشگاه هنر و معماری اسلامی در دانشگاه آمریکایی قاهره مصر را نکته بین‌ترین مفسر معماری جهان می‌نامند؛ کسی که در ساخت بیشترین مساجد آمریکایی نقش مشاور و راهنما را برعهده دارد.
تمایز معماری «ایرانی» و« ایرانی اسلامی»
از نظر پروفسور اوکین، معماری اسلامی ایرانی موضوع بسیار گسترده‌ای است که با ورود اسلام به ایران در قرن هشتم میلادی پدید آمده و تاکنون پرورش یافته است. از سده هشتم میلادی به بعد معماری و هنر ایرانی دچار دگرگونی‌های زیادی شد. به عنوان نمونه، بناهای دوره ساسانی از تکه‌های سنگ ساخته می‌شدند، در صورتی که در دوره اسلامی خشت و آجر و کاشی عناصر اصلی تشکیل‌دهنده بناهای ایرانی شد. قسمت‌های جدیدی به بناهای ایرانی اضافه شد که طاق‌های ضربی یکی از آنهاست. تزئینات ساختمانی چون مقرنس، شکل تازه‌ای به ساختمان‌های ایرانی داد. بناهای جدید نیز چون مساجد، مدرسه‌های اسلامی و خانقاه وارد مجموعه ساختمان‌های ایرانی شدند که پیش از آن وجود نداشتند. به‌طور کلی بناهای متفاوت، روش‌های گوناگون معماری و آرایش دگرگونه ساختمان موجب شکل‌گیری سبک جدیدی از معماری در این ناحیه شد. حوزه معماری ایرانی اسلامی علاوه بر ایران کشورهای افغانستان، عراق، آسیای میانه و پاکستان را نیز دربر می‌گیرد. معماری اسلامی ایرانی در دوره‌های آل بویه، سلجوقیان، ایلخانیان، تیموریان و صفویان سبک مخصوص به خود را داشت که در آثار به‌جا مانده از دوره‌های مختلف در پایتخت‌های تاریخی آنها قابل مشاهده است. آنچه به نام معماری اسلامی ایرانی به جای مانده در واقع گونه‌ای از معماری اسلامی بوده که اگرچه دارای وجه تشابهی با معماری دیگر خطه‌های اسلامی است، اما ویژگی‌های منحصر به فردی هم دارد.
رنگ‌ها با انسان سخن می‌گویند
یکی از مهم‌ترین عناصر به‌کار رفته در معماری اسلامی ایرانی، رنگ‌ها هستند. در این نوع معماری تسلط آبی فیروزه‌ای به خوبی قابل تشخیص است. پروفسور اوکین معتقد است کاربرد آبی فیروزه‌ای در بناهای ایرانی را می‌توان از 2 بعد فنی و فرهنگی- دینی مورد بررسی قرار داد؛ از نظر فنی، فراوانی ماده معدنی اکسید مس است که برای ساخت رنگ آبی از آن استفاده می‌شد. از دیدگاه فرهنگی، استفاده از رنگ آبی برای مقابله با چشم‌زخم صورت می‌گرفت، یعنی برای جلوگیری از نظر بد برای ساخت بناها، بویژه نقاط بیرونی آنها کاشی‌ها و آجرهای آبی را به کار می‌بردند. این استاد معماری اسلامی می‌گوید نمادگرایی در معماری اسلامی ایرانی منبع تاریخی ندارد. اگرچه در متون صوفیان اشاراتی به نماد رنگ‌ها شده، ولی در واقع برای کاربرد برخی رنگ‌های مشخص دلیل خاصی عنوان نشده است. دلیل استفاده از رنگ آبی در بناهای ایرانی هم در اسناد معتبر تاریخی عنوان نشده است، اگرچه در بعضی از اشعار فارسی، آجرهای آبی را نشانه آسمان خوانده‌اند. علاوه بر رنگ آبی روشن، رنگ آبی تیره، سیاه، زرد، سبز و مقدار کمی از قرمز استفاده شده است. رنگ سرخ معمولاً در جواهرات و شیشه‌ها به کار رفته است، اما به دلیل گرانی تولید این رنگ از آن کمتر استفاده شده است.
پای صورتک‌ها به معماری باز شد
استفاده از نقاشی‌ها (به‌عنوان مثال صورت انسان و حیوانات) برگرفته از کتاب‌های تصویری، از دوران صفوی به بعد رواج پیدا کرد. البته موارد استثنايی پیش از آن هم وجود داشته است، مانند یک مسجد معروف در ترکمنستان که مربوط به دوره تیموریان است و روی سردر آن 2 اژدهای بزرگ نقاشی شده است. به باور پروفسور اوکین، تصویر اژدها، ققنوس و نیلوفر آبی بویژه در دوره ایلخانیان از هنر و معماری چینی وارد معماری ایرانی شده است. پروفسور برنارد اوکین پایان‌نامه دکترای خود را در زمینه معماری اسلامی ایرانی دوره تیموریان ارائه کرده است و اکنون در زمینه معماری دیگر دوره‌ها، بویژه دوره صفوی نیز تخصص دارد و پژوهش‌هایی انجام داده است.
* دانشجوی دکترای معماری در دانشگاه استرالیا
ارسال نظر
پربیننده