فرخ باور*
از داریوش میرفندرسکی- كه در شناسنامه نام محمد امين بر او نهاده بودند- خیلی چیزها می‌شد یاد گرفت و یاد گرفتیم و این یاد گرفتن آنقدر ساده و راحت جزو فرهنگ و دانستنی‌های ما شد که خودمان هم نمی‌دانیم منشأ آن همه، داریوش میرفندرسکی بوده است. داشتیم صحبت می‌کردیم و صحبت ما وسط راه بود اما او خسته شد و رفت. ما باور نکردیم و به صحبت ادامه دادیم و هنوز منتظر جواب و نکته‌سنجی‌ها و نظرهایش هستیم و این کمال بی‌معرفتی است. شاید او بگوید کسی را برای دیالوگ، آن‌طور که او می‌خواست یافت نکرد. شاید هر کسی برای خودش حرف می‌زد و او هم صحبتش را قطع کرد و رفت. چرا بخشی از سلول‌های بدن خودمان، که مانند بقیه اجزای بدن برایمان کار کرده‌اند، ناگهان دیوانه می‌شوند و علیه خودمان و علیه خودشان دست به خودکشی می‌زنند؟ شاید در گذشته می‌گفتند فلانی دق کرد. حالا می‌گوییم سرطان گرفت. چیزی که می‌توان در نظر آورد این است که میرفندرسکی، با ایده‌های بزرگ و کوچکش، آمال و آرزوهایش در زمینه معماری، مرمت، شهرسازی، اجتماعی، فرهنگی و شاید روانشناسی، میان چیزی مانند پتک و سندان گیر کرده بود. کسانی که کاری نکرده‌اند، می‌توانند در صورت عدم موفقیت کناره‌گیری کنند، بازنشسته شوند اما كسي مانند او که راهی بلندپروازانه را آغاز کرده بود و گهگاه مزه‌اش را هم چشیده بود، نمی‌تواند به گوشه‌ای بخزد؛ مبارزه می‌کند، رنج می‌برد، گهگاه پیروز می‌شود اما عاقبت، سراپا فرومی‌افتد. گویا پیش از آنکه برای آخرین‌بار بیهوش شود باز هم شوخی کرده بود. در چنین شرایطی که دست و پای چنین متفکر متعهدی بسته است! آیا می‌توان داریوش را یک ایده‌آلیست و یک آرمانگرا توصیف کرد؟ آیا می‌توان او را کسی دانست که غیرممکن را می‌خواست و آرزو می‌کرد؟ اما می‌دانیم کسانی که غیرممکن را می‌خواهند مسبب کشفیات و اختراعات بزرگ شده‌اند. او در زمانی به دنبال تحقق ایده‌هایش در زمینه معماری و شهرسازی بود که فرصت‌طلبان و خود‌خواهان تنگ‌نظر موج‌سواری می‌کردند. هنگامی که او دیواره‌های تلنبار شده چهارباغ را برمی‌داشت تا از آنجا ساختمان هشت‌بهشت و باغ دلبازش دیده شود و اصفهان را کم‌کم از آشغال‌هایی که تلنبار شده بودند پاک کرده و به حال و هوای اصیلش برگرداند، هنوز نمی‌دانست گوی رقابت را ساختمان بلند مرتبه‌ای به نام«جام جم» و متروی زیر چهار باغ خواهد ربود و اوست که از گردونه بیرون خواهد افتاد. از او در اصفهان پرسیده بودند دلیل اینکه مترو باید حتما از زیر چهارباغ و نه یک خیابان آن طرف‌تر رد شود، چیست و خودش پاسخ داد برای اینکه گردشگری که از ایستگاه مقابل مسجد جامع بیرون می‌آید ناگهان خودش را در برابر این گوهر زیبای تاریخ یافته و بگوید «آه» و مات و مبهوت شود، اما بعد گویا این تونل دراز از زیر میدان نقش‌جهان و مسجد شیخ‌لطف‌الله و از طرف دیگر هم از کنار سی و سه پل رد شد...
ایتالیایی‌ها می‌گویند:«بد فکر کن تا به واقعیت نزدیک‌تر شوی». او بد فکر نمی‌کرد چون بزرگوار بود. شاید بتوان گفت داریوش فکر می‌کرد بشود خارها را با مهربانی گل کرد و شاید بیشتر از توانش حوصله می‌کرد؛ توضیح می‌داد و باز هم توضیح می‌داد حتی هنگامی که شاید لازم بود طرف را باز هم به قول ایتالیایی‌ها Defenestrare کند، یعنی از پنجره بیرون انداخت! كه البته به نظر می‌آید از پنجره بیرون انداختن یک نماد باشد اما هنگامی که کارگران یوگسلاوی سابق یک مدیر بروکرات را از پنجره بیرون انداختند، معلوم شد ریشه لغت از واقعیتی عینی آب می‌خورد. او به جبر تاریخ اعتقاد داشت که بالاخره چیزی که نیاز است و درست است راهگشاست راه خود را می‌یابد. باید صبر کرد و حوصله داشت. آب هم مانند طبیعت باهوش است و وقتی جلویش گرفته شود راهش را کج می‌کند و بالاخره از یک جایی پیش می‌رود. طبیعت همیشه همین‌طور رفتار می‌کند، اما داریوش غصه می‌خورد و از پس بی‌مهری‌ها برنمی‌آمد. تا آنجا که توانست دفتر اصفهان را به امید اینکه روزنه‌ای باز شود حفظ کرد و تا به آخر نگه داشت. روزگار بر وفق مراد نبود، اما داریوش غیرممکن را می‌خواست. داریوش میرفندرسکی صبر نکرد. شاید هنوز چند سال لازم باشد تا غیرممکن‌ها ممکن شوند. تقصیر را به گردن داریوش نیندازیم که صبر نکرد. بهنام شهبازی، يكي از معماران ايراني در جوانی می‌گفت باید مثل یک درخت تنومند در برابر توفان محکم ایستاد. من بی‌تجربه که تنها تجربه‌ام را از کتاب ژان کریستف برگرفته بودم، حدس می‌زدم که می‌توان یا باید مانند درخت‌های نخل بلند کنار ساحل، قد خم کرد و صبر کرد تا توفان بگذرد. دوران ما دوران بزرگی است و اتفاقات عجیب و غریبی در همه جا و در هر زمینه‌ای روی می‌دهد اما به همان‌قدر نیز قربانی می‌گیرد. ابزاری به نام اتومبیل که زیاد به درد می‌خورد و راه‌ها را کوتاه و سفر را آسان می‌کند امروز بیشتر از یک جنگ تمام‌عیار پشت سرش قربانی به‌جا می‌گذارد. شاید اینشتین هم از غصه مرده باشد. او مقاله‌ای در دفاع از سوسیالیسم در بدترین زمان نخستین تجربه آن نگاشته بود اما مجبور شد ببیند دوستانش کشف نظری بزرگ او را به جای اینکه به وسیله‌ای برای پیشرفت بشریت تبدیل کنند اختراعی مخرب در دست جنگ سرمایه‌داری کرده و بر سر مردم ژاپن فرو بیندازند تا زهر چشم بگیرند. نظریه داشتن، پای آن ایستادن و خلاف جهت رفتن قربانی می‌گیرد؛ یا می‌توان سوزاندش یا خود چون شمع می‌سوزد. داریوش، محمدامین میرفندرسکی، از درون می‌سوخت چون توانایی‌هایش چندان راه به بیرون نمی‌یافت. با فتانه نراقی یک زوج کامل عاشقانه فرهنگی، هنری و مبارز بودند. به‌جای یک آموزگار او را بیشتر باید یک مبارز دانست.
* عضو انجمن مفاخر معماری ایران
آذر؛ ماه بزرگمرد معماری ایران است
به یاد محمدامین میرفندرسکی
فرخ باور*
از داریوش میرفندرسکی- كه در شناسنامه نام محمد امين بر او نهاده بودند- خیلی چیزها می‌شد یاد گرفت و یاد گرفتیم و این یاد گرفتن آنقدر ساده و راحت جزو فرهنگ و دانستنی‌های ما شد که خودمان هم نمی‌دانیم منشأ آن همه، داریوش میرفندرسکی بوده است. داشتیم صحبت می‌کردیم و صحبت ما وسط راه بود اما او خسته شد و رفت. ما باور نکردیم و به صحبت ادامه دادیم و هنوز منتظر جواب و نکته‌سنجی‌ها و نظرهایش هستیم و این کمال بی‌معرفتی است. شاید او بگوید کسی را برای دیالوگ، آن‌طور که او می‌خواست یافت نکرد. شاید هر کسی برای خودش حرف می‌زد و او هم صحبتش را قطع کرد و رفت. چرا بخشی از سلول‌های بدن خودمان، که مانند بقیه اجزای بدن برایمان کار کرده‌اند، ناگهان دیوانه می‌شوند و علیه خودمان و علیه خودشان دست به خودکشی می‌زنند؟ شاید در گذشته می‌گفتند فلانی دق کرد. حالا می‌گوییم سرطان گرفت. چیزی که می‌توان در نظر آورد این است که میرفندرسکی، با ایده‌های بزرگ و کوچکش، آمال و آرزوهایش در زمینه معماری، مرمت، شهرسازی، اجتماعی، فرهنگی و شاید روانشناسی، میان چیزی مانند پتک و سندان گیر کرده بود. کسانی که کاری نکرده‌اند، می‌توانند در صورت عدم موفقیت کناره‌گیری کنند، بازنشسته شوند اما كسي مانند او که راهی بلندپروازانه را آغاز کرده بود و گهگاه مزه‌اش را هم چشیده بود، نمی‌تواند به گوشه‌ای بخزد؛ مبارزه می‌کند، رنج می‌برد، گهگاه پیروز می‌شود اما عاقبت، سراپا فرومی‌افتد. گویا پیش از آنکه برای آخرین‌بار بیهوش شود باز هم شوخی کرده بود. در چنین شرایطی که دست و پای چنین متفکر متعهدی بسته است! آیا می‌توان داریوش را یک ایده‌آلیست و یک آرمانگرا توصیف کرد؟ آیا می‌توان او را کسی دانست که غیرممکن را می‌خواست و آرزو می‌کرد؟ اما می‌دانیم کسانی که غیرممکن را می‌خواهند مسبب کشفیات و اختراعات بزرگ شده‌اند. او در زمانی به دنبال تحقق ایده‌هایش در زمینه معماری و شهرسازی بود که فرصت‌طلبان و خود‌خواهان تنگ‌نظر موج‌سواری می‌کردند. هنگامی که او دیواره‌های تلنبار شده چهارباغ را برمی‌داشت تا از آنجا ساختمان هشت‌بهشت و باغ دلبازش دیده شود و اصفهان را کم‌کم از آشغال‌هایی که تلنبار شده بودند پاک کرده و به حال و هوای اصیلش برگرداند، هنوز نمی‌دانست گوی رقابت را ساختمان بلند مرتبه‌ای به نام«جام جم» و متروی زیر چهار باغ خواهد ربود و اوست که از گردونه بیرون خواهد افتاد. از او در اصفهان پرسیده بودند دلیل اینکه مترو باید حتما از زیر چهارباغ و نه یک خیابان آن طرف‌تر رد شود، چیست و خودش پاسخ داد برای اینکه گردشگری که از ایستگاه مقابل مسجد جامع بیرون می‌آید ناگهان خودش را در برابر این گوهر زیبای تاریخ یافته و بگوید «آه» و مات و مبهوت شود، اما بعد گویا این تونل دراز از زیر میدان نقش‌جهان و مسجد شیخ‌لطف‌الله و از طرف دیگر هم از کنار سی و سه پل رد شد...
ایتالیایی‌ها می‌گویند:«بد فکر کن تا به واقعیت نزدیک‌تر شوی». او بد فکر نمی‌کرد چون بزرگوار بود. شاید بتوان گفت داریوش فکر می‌کرد بشود خارها را با مهربانی گل کرد و شاید بیشتر از توانش حوصله می‌کرد؛ توضیح می‌داد و باز هم توضیح می‌داد حتی هنگامی که شاید لازم بود طرف را باز هم به قول ایتالیایی‌ها Defenestrare کند، یعنی از پنجره بیرون انداخت! كه البته به نظر می‌آید از پنجره بیرون انداختن یک نماد باشد اما هنگامی که کارگران یوگسلاوی سابق یک مدیر بروکرات را از پنجره بیرون انداختند، معلوم شد ریشه لغت از واقعیتی عینی آب می‌خورد. او به جبر تاریخ اعتقاد داشت که بالاخره چیزی که نیاز است و درست است راهگشاست راه خود را می‌یابد. باید صبر کرد و حوصله داشت. آب هم مانند طبیعت باهوش است و وقتی جلویش گرفته شود راهش را کج می‌کند و بالاخره از یک جایی پیش می‌رود. طبیعت همیشه همین‌طور رفتار می‌کند، اما داریوش غصه می‌خورد و از پس بی‌مهری‌ها برنمی‌آمد. تا آنجا که توانست دفتر اصفهان را به امید اینکه روزنه‌ای باز شود حفظ کرد و تا به آخر نگه داشت. روزگار بر وفق مراد نبود، اما داریوش غیرممکن را می‌خواست. داریوش میرفندرسکی صبر نکرد. شاید هنوز چند سال لازم باشد تا غیرممکن‌ها ممکن شوند. تقصیر را به گردن داریوش نیندازیم که صبر نکرد. بهنام شهبازی، يكي از معماران ايراني در جوانی می‌گفت باید مثل یک درخت تنومند در برابر توفان محکم ایستاد. من بی‌تجربه که تنها تجربه‌ام را از کتاب ژان کریستف برگرفته بودم، حدس می‌زدم که می‌توان یا باید مانند درخت‌های نخل بلند کنار ساحل، قد خم کرد و صبر کرد تا توفان بگذرد. دوران ما دوران بزرگی است و اتفاقات عجیب و غریبی در همه جا و در هر زمینه‌ای روی می‌دهد اما به همان‌قدر نیز قربانی می‌گیرد. ابزاری به نام اتومبیل که زیاد به درد می‌خورد و راه‌ها را کوتاه و سفر را آسان می‌کند امروز بیشتر از یک جنگ تمام‌عیار پشت سرش قربانی به‌جا می‌گذارد. شاید اینشتین هم از غصه مرده باشد. او مقاله‌ای در دفاع از سوسیالیسم در بدترین زمان نخستین تجربه آن نگاشته بود اما مجبور شد ببیند دوستانش کشف نظری بزرگ او را به جای اینکه به وسیله‌ای برای پیشرفت بشریت تبدیل کنند اختراعی مخرب در دست جنگ سرمایه‌داری کرده و بر سر مردم ژاپن فرو بیندازند تا زهر چشم بگیرند. نظریه داشتن، پای آن ایستادن و خلاف جهت رفتن قربانی می‌گیرد؛ یا می‌توان سوزاندش یا خود چون شمع می‌سوزد. داریوش، محمدامین میرفندرسکی، از درون می‌سوخت چون توانایی‌هایش چندان راه به بیرون نمی‌یافت. با فتانه نراقی یک زوج کامل عاشقانه فرهنگی، هنری و مبارز بودند. به‌جای یک آموزگار او را بیشتر باید یک مبارز دانست.
* عضو انجمن مفاخر معماری ایران
ارسال نظر
پربیننده