آزاده صالحی
مکتب سقاخانه و قهوه‌خانه‌ای خاستگاه نقاشی‌های عاشورایی است
کاظم چلیپا که فرزند حسن اسماعیل‌زاده یکی از نقاشان مکتب قهوه‌خانه‌ای است بارها درباره مساله عاشورا در هنر نقاشی سخن گفته است، اما او باز هم به شکلی خستگی‌ناپذیر در این‌باره سخن می‌گوید. شاید هم یک سر این تمایل به پدر بازمی‌گردد که با ارائه آثارش در این زمینه، نقاشی معاصر را وامدار خود کرد. او می‌گوید: مساله تاریخ اسلام و تعلق خاطر ایرانیان به اهل بیت به دوره آل‌بویه و طاهریان بازمی‌گردد. اواخر دوره تیموری در نگارگری‌های ایرانی وقایعی چون غدیر‌خم و مباهله اهل بیت به تصویرکشیده شد. درکنار اینها نیز مضامین آیینی دیگری چون تصاویر حضرت علی(ع) و حسنین (ع) توسط نقاشان به تصویر درآمد، اما با روی کار آمدن صفویان و رسمیت یافتن شیعه، واقعه عاشورا اشاعه بیشتری در تکایا، حسینیه‌ها و دیگر مراکز یافت. البته عزاداری رفته‌رفته اشکال مختلفی به خود گرفت، ضمن اینکه هم تاثیر پذیرفت و هم موجب تاثیرگذاری شد.
وی می‌افزاید: در سال‌های دور نقاشانی در شیراز و اصفهان و کربلا پدید آمدند که توانستند به ترسیم صحنه‌های عاشورایی بپردازند؛ صحنه‌هایی که عموما با محوریت سیدالشهدا نقاشی شده بودند که این نقاشی‌ها بتدریج به پرده‌های درویشی مبدل شد. البته ناگفته نماند کتابی با عنوان «روضهًْ‌الشهدا» از قرن‌های گذشته برجای مانده است که یکی از منابع مرجع واعظان به شمار می‌رود. در این کتاب، نقل قول‌هایی نیز از امامان دیگر درباره امام حسین(ع) عنوان شده است. نقاشان عاشورایی خیر و شر را توأم با یکدیگر نقاشی می‌کرده‌اند، یعنی به همان اندازه به کشیدن نمادهای خیر در نقاشی می‌پردازند که برای شر. چلیپا در این راستا به یکی از قدیمی‌ترین آثاری که درحال حاضر در موزه حضرت رضا(ع) نگهداری می‌شود اشاره می‌کند و می‌گوید: در این تابلو، تصویر زیبایی از حضرت علی اصغر(ع) مشاهده می‌شود که در آغوش امام حسین(ع) قرار دارد. در کنار آن نیز خیمه‌گاه به چشم می‌خورد. یا یک اثر دیگر که حضرت علی‌اکبر را در دامن امام حسین(ع) نشان می‌دهد. این 2 اثر اساسا به شیوه نقاشی زندیه کشیده شده است بویژه اینکه این آثار با نوآوری‌هایی در زمان خود نیز همراه است. به عنوان مثال به جای سرهای بریده در یکی از این آثار، دسته‌های گل به چشم می‌خورد، اما متاسفانه هنرمندان این کارها مشخص نیستند. این نقاشان ناشناخته، شاگردانی را هم تربیت کردند که برای حسینیه‌ها نقاشی می‌کرده‌اند که از این رهگذر می‌توان به امامزاده زید در گیلان اشاره کرد که چند اثر از این قبیل در آنجا وجود دارد.
بعد از دوره قاجار، نقاشان قهوه‌خانه‌ای در ابعاد گسترده‌تر به ارائه آثار عاشورایی پرداخته‌اند. این مساله را من مطرح می‌کنم و او با تایید آن در ادامه می‌گوید: نه‌تنها مضامین عاشورایی در قالب نقاشی قهوه‌خانه‌ای که بعضی هنرمندان آن را در حیطه نقاشی‌های پشت شیشه نیز به کار گرفتند و موفقیت‌هايي هم کسب کردند. جالب اینکه نقاشی‌های پشت شیشه بعد از اتمام در امامزاده‌ها گردانده می‌شدند و رویه آنها تا به امروز نیز ادامه یافته است. هرچند عواملی چون دیجیتال و کامپیوتر در آن دخیل هستند. چلیپا درحالی در این‌باره سخن می‌گوید که زنده‌یاد حسن اسماعیل‌زاده (چلیپا) پدر او یکی از پیشکسوتان نقاشی قهوه‌خانه‌ای بوده است. سال گذشته که برای دیدن او به آتلیه‌اش در خیابان انقلاب رفتم، با انبوهی از آثار عاشورایی ساخته این هنرمند مواجه شدم. چلیپا ضمن توضیحات مبسوط درباره هر اثر نسبت به نگهداری این آثار در آتلیه شخصی‌اش ابراز تاسف کرده بود. او اعتقاد داشت این آثار باید در مکان‌های هنری ویژه‌ای نگهداری شود، در غیر این صورت، نفوذ عوامل خارجی از جمله رطوبت به تخریب این آثار می‌انجامد.
با این تفاسیر او در پاسخ به این پرسش که تنوع و گونه‌گونی در خلق تابلوهای عاشورایی چقدر نقش داشته است، می‌گوید: در هر دوره از تاریخ هنر ایران، هنرمندان با شیوه‌های آموزش داده شده به انجام این کار پرداخته‌اند، به طوری که شما می‌توانید رد پای این تنوع و تفاوت سبک و سیاق‌ها را در آثار گذشتگان تا هنرمندانی چون محمود فرشچیان مشاهده کنید. علاوه بر اینکه در هر یک از این آثار، الهامات نقاشان از نمادهای خاص قهوه‌خانه‌ای نیز مشهود است.ناگفته نماند هنرمندان این نوع نقاشی نظیر محمد مدبر، حسین قوللرآغاسی، حسن اسماعیل زاده، فراهانی، احمد خلیلی و همدانی که امروز برخی از آنها در میان ما نیستند، کسانی بوده‌اند که بیش از دیگر نقاشان روی زندگی اهل بیت(ع) به ارائه آثار درخشان پرداخته‌اند.
بعضی از نقاشی‌های عاشورایی متاثر از باورهای مردمی است
صادق تبریزی پیش از انجام هر گفت‌وگویی، 2 مقاله که به قلم خود در 2 شماره نشریه«هنر و مردم» نوشته است را در اختیارم می‌گذارد. در هر دوی این مقالات، او به زیبایی درباره یکی از شخصیت‌های منفی واقعه کربلا یعنی «خولی» نوشته و توضیحات مبسوطی درباره آن داده است. او«خولی» را درون دیگ آب جوشی ترسیم کرده است که با مرگ تدریجی جان می‌بازد. نکته جالب این است که تبریزی از باورهای مردم نسبت به واقعه عاشورا حرف می‌زند و می‌گوید: در روایت‌های قدیمی آمده است که «مختار» بعد از رهایی از زندان سراغ دشمنان امام حسین(ع) می‌رود تا از آنها خونخواهی کند. یا همین خولی؛ انگار مردم در افکار خود او را مجازات کرده‌اند. به هرحال اینها باورهای مردمی است و می‌توان از آنها الهامات زیادی گرفت، ضمن اینکه این روایت‌ها نشانگر ارادت عامه مردم به اباعبدالله و خاندان او نیز بوده است. او که خود دارای تابلوهای متعددی در زمینه عاشوراست اعتقاد دارد: نقاشی عاشورایی با وجود هنرمندان قهوه‌خانه‌ای و قاجار به اوج و کمال خود رسیده است.آنها هر کاری که لازم بوده است را در این حوزه انجام داده‌اند، مگر اینکه هنرمندان امروز با تکیه بر کمپوزيسیون و المان‌ها و عناصر تازه‌تری در این حیطه وارد شوند. از همه مهم‌تر اینکه نقاشانی که قصد دارند به خلق یک اثر عاشورایی بپردازند باید برداشت‌های متفاوتی نسبت به گذشته به این اثر داشته باشند تا بتوانند موفق شوند. به عبارت ساده‌تر، نقاشی باید در بطن خود دستخوش تحول شود و روی بوم انعکاس یابد.
تبریزی می‌گوید: در این رهگذر، هنرمند باید در درجه نخست از جامعه، مذهب، تفکر و پیرامون خود شناخت کافی داشته باشد تا بتواند سراغ خلق چنین نقاشی‌ای برود. خود من به هنگام خلق پرده«خولی» سعی کردم ضمن آگاهی از آثار مستند و مکتوب به باورهای عامه مردم نیز توجه کنم. در این باورها این‌طور به نظر می‌رسد که مردم همواره مایل بوده‌اند شخصیت‌هایی چون خولی، شمر و... به گونه‌ای که آنها دوست داشته‌اند به نهایت مجازات برسند و به این خاطر است که درباره قیام مختار یا دیگر وقایع این دوران، روایت‌های متفاوتی وجود دارد. من در موزه «تماشاگه تاریخ» به تابلویی از او برمی‌خورم که تحت تاثیر رنگ‌ها و سایه‌روشن‌ها قرارم می‌دهد. این اثر، تابلویی از حضرت عباس(ع) است که در ابعادی بزرگ یعنی 35/1 در 75/1 ارائه شده است. بعدها وقتی از او درباره تابلو می‌پرسم، او این‌طور توضیح می‌دهد: در این تابلو من کوشیده‌ام ضمن ترسیم چهره حضرت عباس(ع) نمونه‌هایی از المان‌های مذهبی مانند قدمگاه، طفلان مسلم و... را نیز ترسیم کنم. یا زیارتنامه‌ای ساخته‌ام که ابعاد آن 50 در 40 است و می‌توان نشانی از یک امامزاده را نیز در آن یافت، با همان 4 کلیدها و سقاخانه.
بعد از انقلاب فضای تازه‌ای در حیطه مضامین آیینی شکل گرفت
غلامعلی طاهری که در سال‌های اخیر دبیری بسیاری از نمایشگاه‌ها و دوسالانه‌های تجسمی را برعهده داشته است نیز در این ارتباط معتقد است: هنرمندان ما بویژه آنها که در حیطه مضامین عاشورایی کار می‌کنند و در این بستر فرهنگی رشد کرده‌اند، با تکیه بر باورهای خود توانسته‌اند مجموعه‌ای از آثار ناب و ارزشمند هنری را فراهم کنند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، هنرمندانی که در حوزه دینی کار کردند توانستند فضای آثار خود را به مدد مضامین عاشورایی و آیینی به وجود آورند به طوری که در بخش‌هایی از آثار این هنرمندان، واقعه کربلا به چشم می‌خورد. نکته‌ای که در اینجا حائز اهمیت است این است که آن گروه از هنرمندانی که در وادی نقاشی دفاع مقدس فعالیت می‌کنند هرچند به شکل عینی به تصویر مساله دفاع مقدس پرداخته‌اند، اما باطنا آن را با اتکا به جریان کربلا نقاشی کرده‌اند. طاهری بر این نکته که نقاشان عاشورایی از المان‌های متعددی برای کار خود استفاده می‌کنند، تاکید دارد. او می‌گوید: این گروه از هنرمندان گاه به شکل مستقیم به تصویر کردن این واقعه پرداخته و گاه در قالب سبک آبستره به ارائه اثر پرداخته‌اند، یعنی از مواردی چون علم، کتل و ضریح به‌عنوان نماد در کار خود استفاده کرده‌اند؛ المان‌هایی که استرلیزه شده و ساده شده است و فقط در اشکال انتزاعی و تجریدی به کار گرفته شده‌اند.
امروز نقاشی عاشورایی آوانگارد و مبدعانه در جریان است
عاشورا از دیرباز روی آثار هنرمندان ما تاثیرات خود را گذاشته است. این جمله را ایرج اسکندری می‌گوید و تاکید می‌کند: با جست‌وجوی اجمالی در تاریخ هنر می‌بینیم از اواسط دوره قاجار، نگاه هنرمندان به عاشورا در آثار هنرمندان، تعمیق بیشتری یافت و توانست در قالب مکتبی با عنوان نقاشی قهوه‌خانه‌ای راه خود را پیدا کند. چنانكه، غالب پرده‌های نقاشی آن زمان مشتمل بر موضوعات عاشورایی بوده است. بعد از آن نیز نقاشان سقاخانه‌ای در حیطه نقاشی پدید آمدند و همین شیوه را به صورت آوانگارد‌تر و نوتر ادامه دادند.
نمونه این قبیل کارها را می‌توان در آثار هنرمندانی چون ژازه طباطبایی، جعفر روح بخش و پرویز تناولی مشاهده کرد. او اضافه می‌کند: هنرمندی که در به کارگیری مفاهیم عاشورایی، آثار بسیاری از خود بر جای گذاشت رحیم ناژفر بود که در حال حاضر در کشور فرانسه زندگی می‌کند.
او مجموعه خوبی از مفاهیم عاشورایی را کار کرده است و می‌توان گفت آثار او در این مجموعه پلی میان نقاشی قهوه‌خانه‌ای و نقاشی مدرن خودمان است. بعد از او هم نقاشان حوزه هنری کارهای مطلوبی در این زمینه انجام دادند. از اسکندری می‌پرسم آیا می‌توان در نقاشی عاشورایی به تنوع موضوعی امیدوار بود؟ او در پاسخ می‌گوید: ببینید تنوع همواره در طول تاریخ اتفاق افتاده است و ایجاد آن یکباره میسر نمی‌شود. در دوره جدید ما شاهد آثاری هستیم که با تکنیک‌های جدیدی چون چیدمان و ویدئوآرت کار شده‌اند. به عنوان مثال عباس کیارستمی چند سال پیش در ونیز یک ویدئوآرت با مفهوم عاشورا ارائه داد یا همین طور بهرام بیضایی با انجام کارهایی از این دست، تنوع را چاشنی کار کرده است.
باید برای خلق این آثار نگاه شخصی داشت
علی ترقی‌جاه که فرزند محمدعلی ترقی‌جاه، یکی از نقاشان نامی معاصر است به جبران غیبت پدر در این گفت و گو نیز مطالبی را در این‌باره اضافه می‌کند. او در کنار هنرمندان دیگر در سال‌های گذشته در نمایشگاه‌های مختلف به ارائه آثار آیینی بویژه با موضوع عاشورا پرداخته و تصور می‌کند در زمینه نقاشی عاشورایی باید دارای نگاه شخصی بود.
او معتقد است: تزریق نگاه فردی به این حوزه کمک می‌کند تا اثر زیبا‌تری خلق شود. خاصه 2 حیطه تعزیه و مرثیه که واقعا نیازمند نگاه شخصی هنرمندان هستند. ضمن اینکه فکر می‌کنم هنر عاشورایی می‌تواند تنها به حکایت‌ها و وقایع آن دوره نیز محدود نماند و مشتمل بر احادیث نیز باشد. اگر سلسله پیام‌هایی را هم در این زمینه بگنجانیم به موفقیت‌های خوبی دست می‌یابیم. ديدگاه هنرمندان درباره مضامین عاشورایی در هنر نقاشي
نقاشی‌های عاشورایی وامدار ارادت نقاشان قهوه‌خانه‌ای است
همیشه می‌توان به خلق یک اثر نو امیدوار بود، اثری که به دور از کلیشه‌ها و تکرارها تصویر شود بویژه اینکه این اثر با جریانی آیینی- مذهبی همسو شود و در مسیری منزه و معنوی، آنچنان که بزرگان درباره هنر اعتقاد دارند انشعاب گیرد. ظاهرا قالب‌ها در این راستا نیز چندان اهمیت ندارد، بلکه آنچه در برخورد اول به دل مخاطب می‌نشیند، مجموعه‌ای از پیام‌هایی است که از رهگذر این هنر به ذهن آنها متبادر می‌شود. با پژوهشی نیمه‌کاره و اجمالی می‌توان به این نتیجه رسید که درونمایه‌های عاشورایی بیش از هرچیز در نقاشی تاثیر
آزاده صالحی
مکتب سقاخانه و قهوه‌خانه‌ای خاستگاه نقاشی‌های عاشورایی است
کاظم چلیپا که فرزند حسن اسماعیل‌زاده یکی از نقاشان مکتب قهوه‌خانه‌ای است بارها درباره مساله عاشورا در هنر نقاشی سخن گفته است، اما او باز هم به شکلی خستگی‌ناپذیر در این‌باره سخن می‌گوید. شاید هم یک سر این تمایل به پدر بازمی‌گردد که با ارائه آثارش در این زمینه، نقاشی معاصر را وامدار خود کرد. او می‌گوید: مساله تاریخ اسلام و تعلق خاطر ایرانیان به اهل بیت به دوره آل‌بویه و طاهریان بازمی‌گردد. اواخر دوره تیموری در نگارگری‌های ایرانی وقایعی چون غدیر‌خم و مباهله اهل بیت به تصویرکشیده شد. درکنار اینها نیز مضامین آیینی دیگری چون تصاویر حضرت علی(ع) و حسنین (ع) توسط نقاشان به تصویر درآمد، اما با روی کار آمدن صفویان و رسمیت یافتن شیعه، واقعه عاشورا اشاعه بیشتری در تکایا، حسینیه‌ها و دیگر مراکز یافت. البته عزاداری رفته‌رفته اشکال مختلفی به خود گرفت، ضمن اینکه هم تاثیر پذیرفت و هم موجب تاثیرگذاری شد.
وی می‌افزاید: در سال‌های دور نقاشانی در شیراز و اصفهان و کربلا پدید آمدند که توانستند به ترسیم صحنه‌های عاشورایی بپردازند؛ صحنه‌هایی که عموما با محوریت سیدالشهدا نقاشی شده بودند که این نقاشی‌ها بتدریج به پرده‌های درویشی مبدل شد. البته ناگفته نماند کتابی با عنوان «روضهًْ‌الشهدا» از قرن‌های گذشته برجای مانده است که یکی از منابع مرجع واعظان به شمار می‌رود. در این کتاب، نقل قول‌هایی نیز از امامان دیگر درباره امام حسین(ع) عنوان شده است. نقاشان عاشورایی خیر و شر را توأم با یکدیگر نقاشی می‌کرده‌اند، یعنی به همان اندازه به کشیدن نمادهای خیر در نقاشی می‌پردازند که برای شر. چلیپا در این راستا به یکی از قدیمی‌ترین آثاری که درحال حاضر در موزه حضرت رضا(ع) نگهداری می‌شود اشاره می‌کند و می‌گوید: در این تابلو، تصویر زیبایی از حضرت علی اصغر(ع) مشاهده می‌شود که در آغوش امام حسین(ع) قرار دارد. در کنار آن نیز خیمه‌گاه به چشم می‌خورد. یا یک اثر دیگر که حضرت علی‌اکبر را در دامن امام حسین(ع) نشان می‌دهد. این 2 اثر اساسا به شیوه نقاشی زندیه کشیده شده است بویژه اینکه این آثار با نوآوری‌هایی در زمان خود نیز همراه است. به عنوان مثال به جای سرهای بریده در یکی از این آثار، دسته‌های گل به چشم می‌خورد، اما متاسفانه هنرمندان این کارها مشخص نیستند. این نقاشان ناشناخته، شاگردانی را هم تربیت کردند که برای حسینیه‌ها نقاشی می‌کرده‌اند که از این رهگذر می‌توان به امامزاده زید در گیلان اشاره کرد که چند اثر از این قبیل در آنجا وجود دارد.
بعد از دوره قاجار، نقاشان قهوه‌خانه‌ای در ابعاد گسترده‌تر به ارائه آثار عاشورایی پرداخته‌اند. این مساله را من مطرح می‌کنم و او با تایید آن در ادامه می‌گوید: نه‌تنها مضامین عاشورایی در قالب نقاشی قهوه‌خانه‌ای که بعضی هنرمندان آن را در حیطه نقاشی‌های پشت شیشه نیز به کار گرفتند و موفقیت‌هايي هم کسب کردند. جالب اینکه نقاشی‌های پشت شیشه بعد از اتمام در امامزاده‌ها گردانده می‌شدند و رویه آنها تا به امروز نیز ادامه یافته است. هرچند عواملی چون دیجیتال و کامپیوتر در آن دخیل هستند. چلیپا درحالی در این‌باره سخن می‌گوید که زنده‌یاد حسن اسماعیل‌زاده (چلیپا) پدر او یکی از پیشکسوتان نقاشی قهوه‌خانه‌ای بوده است. سال گذشته که برای دیدن او به آتلیه‌اش در خیابان انقلاب رفتم، با انبوهی از آثار عاشورایی ساخته این هنرمند مواجه شدم. چلیپا ضمن توضیحات مبسوط درباره هر اثر نسبت به نگهداری این آثار در آتلیه شخصی‌اش ابراز تاسف کرده بود. او اعتقاد داشت این آثار باید در مکان‌های هنری ویژه‌ای نگهداری شود، در غیر این صورت، نفوذ عوامل خارجی از جمله رطوبت به تخریب این آثار می‌انجامد.
با این تفاسیر او در پاسخ به این پرسش که تنوع و گونه‌گونی در خلق تابلوهای عاشورایی چقدر نقش داشته است، می‌گوید: در هر دوره از تاریخ هنر ایران، هنرمندان با شیوه‌های آموزش داده شده به انجام این کار پرداخته‌اند، به طوری که شما می‌توانید رد پای این تنوع و تفاوت سبک و سیاق‌ها را در آثار گذشتگان تا هنرمندانی چون محمود فرشچیان مشاهده کنید. علاوه بر اینکه در هر یک از این آثار، الهامات نقاشان از نمادهای خاص قهوه‌خانه‌ای نیز مشهود است.ناگفته نماند هنرمندان این نوع نقاشی نظیر محمد مدبر، حسین قوللرآغاسی، حسن اسماعیل زاده، فراهانی، احمد خلیلی و همدانی که امروز برخی از آنها در میان ما نیستند، کسانی بوده‌اند که بیش از دیگر نقاشان روی زندگی اهل بیت(ع) به ارائه آثار درخشان پرداخته‌اند.
بعضی از نقاشی‌های عاشورایی متاثر از باورهای مردمی است
صادق تبریزی پیش از انجام هر گفت‌وگویی، 2 مقاله که به قلم خود در 2 شماره نشریه«هنر و مردم» نوشته است را در اختیارم می‌گذارد. در هر دوی این مقالات، او به زیبایی درباره یکی از شخصیت‌های منفی واقعه کربلا یعنی «خولی» نوشته و توضیحات مبسوطی درباره آن داده است. او«خولی» را درون دیگ آب جوشی ترسیم کرده است که با مرگ تدریجی جان می‌بازد. نکته جالب این است که تبریزی از باورهای مردم نسبت به واقعه عاشورا حرف می‌زند و می‌گوید: در روایت‌های قدیمی آمده است که «مختار» بعد از رهایی از زندان سراغ دشمنان امام حسین(ع) می‌رود تا از آنها خونخواهی کند. یا همین خولی؛ انگار مردم در افکار خود او را مجازات کرده‌اند. به هرحال اینها باورهای مردمی است و می‌توان از آنها الهامات زیادی گرفت، ضمن اینکه این روایت‌ها نشانگر ارادت عامه مردم به اباعبدالله و خاندان او نیز بوده است. او که خود دارای تابلوهای متعددی در زمینه عاشوراست اعتقاد دارد: نقاشی عاشورایی با وجود هنرمندان قهوه‌خانه‌ای و قاجار به اوج و کمال خود رسیده است.آنها هر کاری که لازم بوده است را در این حوزه انجام داده‌اند، مگر اینکه هنرمندان امروز با تکیه بر کمپوزيسیون و المان‌ها و عناصر تازه‌تری در این حیطه وارد شوند. از همه مهم‌تر اینکه نقاشانی که قصد دارند به خلق یک اثر عاشورایی بپردازند باید برداشت‌های متفاوتی نسبت به گذشته به این اثر داشته باشند تا بتوانند موفق شوند. به عبارت ساده‌تر، نقاشی باید در بطن خود دستخوش تحول شود و روی بوم انعکاس یابد.
تبریزی می‌گوید: در این رهگذر، هنرمند باید در درجه نخست از جامعه، مذهب، تفکر و پیرامون خود شناخت کافی داشته باشد تا بتواند سراغ خلق چنین نقاشی‌ای برود. خود من به هنگام خلق پرده«خولی» سعی کردم ضمن آگاهی از آثار مستند و مکتوب به باورهای عامه مردم نیز توجه کنم. در این باورها این‌طور به نظر می‌رسد که مردم همواره مایل بوده‌اند شخصیت‌هایی چون خولی، شمر و... به گونه‌ای که آنها دوست داشته‌اند به نهایت مجازات برسند و به این خاطر است که درباره قیام مختار یا دیگر وقایع این دوران، روایت‌های متفاوتی وجود دارد. من در موزه «تماشاگه تاریخ» به تابلویی از او برمی‌خورم که تحت تاثیر رنگ‌ها و سایه‌روشن‌ها قرارم می‌دهد. این اثر، تابلویی از حضرت عباس(ع) است که در ابعادی بزرگ یعنی 35/1 در 75/1 ارائه شده است. بعدها وقتی از او درباره تابلو می‌پرسم، او این‌طور توضیح می‌دهد: در این تابلو من کوشیده‌ام ضمن ترسیم چهره حضرت عباس(ع) نمونه‌هایی از المان‌های مذهبی مانند قدمگاه، طفلان مسلم و... را نیز ترسیم کنم. یا زیارتنامه‌ای ساخته‌ام که ابعاد آن 50 در 40 است و می‌توان نشانی از یک امامزاده را نیز در آن یافت، با همان 4 کلیدها و سقاخانه.
بعد از انقلاب فضای تازه‌ای در حیطه مضامین آیینی شکل گرفت
غلامعلی طاهری که در سال‌های اخیر دبیری بسیاری از نمایشگاه‌ها و دوسالانه‌های تجسمی را برعهده داشته است نیز در این ارتباط معتقد است: هنرمندان ما بویژه آنها که در حیطه مضامین عاشورایی کار می‌کنند و در این بستر فرهنگی رشد کرده‌اند، با تکیه بر باورهای خود توانسته‌اند مجموعه‌ای از آثار ناب و ارزشمند هنری را فراهم کنند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، هنرمندانی که در حوزه دینی کار کردند توانستند فضای آثار خود را به مدد مضامین عاشورایی و آیینی به وجود آورند به طوری که در بخش‌هایی از آثار این هنرمندان، واقعه کربلا به چشم می‌خورد. نکته‌ای که در اینجا حائز اهمیت است این است که آن گروه از هنرمندانی که در وادی نقاشی دفاع مقدس فعالیت می‌کنند هرچند به شکل عینی به تصویر مساله دفاع مقدس پرداخته‌اند، اما باطنا آن را با اتکا به جریان کربلا نقاشی کرده‌اند. طاهری بر این نکته که نقاشان عاشورایی از المان‌های متعددی برای کار خود استفاده می‌کنند، تاکید دارد. او می‌گوید: این گروه از هنرمندان گاه به شکل مستقیم به تصویر کردن این واقعه پرداخته و گاه در قالب سبک آبستره به ارائه اثر پرداخته‌اند، یعنی از مواردی چون علم، کتل و ضریح به‌عنوان نماد در کار خود استفاده کرده‌اند؛ المان‌هایی که استرلیزه شده و ساده شده است و فقط در اشکال انتزاعی و تجریدی به کار گرفته شده‌اند.
امروز نقاشی عاشورایی آوانگارد و مبدعانه در جریان است
عاشورا از دیرباز روی آثار هنرمندان ما تاثیرات خود را گذاشته است. این جمله را ایرج اسکندری می‌گوید و تاکید می‌کند: با جست‌وجوی اجمالی در تاریخ هنر می‌بینیم از اواسط دوره قاجار، نگاه هنرمندان به عاشورا در آثار هنرمندان، تعمیق بیشتری یافت و توانست در قالب مکتبی با عنوان نقاشی قهوه‌خانه‌ای راه خود را پیدا کند. چنانكه، غالب پرده‌های نقاشی آن زمان مشتمل بر موضوعات عاشورایی بوده است. بعد از آن نیز نقاشان سقاخانه‌ای در حیطه نقاشی پدید آمدند و همین شیوه را به صورت آوانگارد‌تر و نوتر ادامه دادند.
نمونه این قبیل کارها را می‌توان در آثار هنرمندانی چون ژازه طباطبایی، جعفر روح بخش و پرویز تناولی مشاهده کرد. او اضافه می‌کند: هنرمندی که در به کارگیری مفاهیم عاشورایی، آثار بسیاری از خود بر جای گذاشت رحیم ناژفر بود که در حال حاضر در کشور فرانسه زندگی می‌کند.
او مجموعه خوبی از مفاهیم عاشورایی را کار کرده است و می‌توان گفت آثار او در این مجموعه پلی میان نقاشی قهوه‌خانه‌ای و نقاشی مدرن خودمان است. بعد از او هم نقاشان حوزه هنری کارهای مطلوبی در این زمینه انجام دادند. از اسکندری می‌پرسم آیا می‌توان در نقاشی عاشورایی به تنوع موضوعی امیدوار بود؟ او در پاسخ می‌گوید: ببینید تنوع همواره در طول تاریخ اتفاق افتاده است و ایجاد آن یکباره میسر نمی‌شود. در دوره جدید ما شاهد آثاری هستیم که با تکنیک‌های جدیدی چون چیدمان و ویدئوآرت کار شده‌اند. به عنوان مثال عباس کیارستمی چند سال پیش در ونیز یک ویدئوآرت با مفهوم عاشورا ارائه داد یا همین طور بهرام بیضایی با انجام کارهایی از این دست، تنوع را چاشنی کار کرده است.
باید برای خلق این آثار نگاه شخصی داشت
علی ترقی‌جاه که فرزند محمدعلی ترقی‌جاه، یکی از نقاشان نامی معاصر است به جبران غیبت پدر در این گفت و گو نیز مطالبی را در این‌باره اضافه می‌کند. او در کنار هنرمندان دیگر در سال‌های گذشته در نمایشگاه‌های مختلف به ارائه آثار آیینی بویژه با موضوع عاشورا پرداخته و تصور می‌کند در زمینه نقاشی عاشورایی باید دارای نگاه شخصی بود.
او معتقد است: تزریق نگاه فردی به این حوزه کمک می‌کند تا اثر زیبا‌تری خلق شود. خاصه 2 حیطه تعزیه و مرثیه که واقعا نیازمند نگاه شخصی هنرمندان هستند. ضمن اینکه فکر می‌کنم هنر عاشورایی می‌تواند تنها به حکایت‌ها و وقایع آن دوره نیز محدود نماند و مشتمل بر احادیث نیز باشد. اگر سلسله پیام‌هایی را هم در این زمینه بگنجانیم به موفقیت‌های خوبی دست می‌یابیم. ارسال نظر
پربیننده