علیرضا پورصباغ: در بخش دوم گفت‌وگو با محمدرضا شفاه و محمدباقر مفیدی‌کیا بحث‌های به‌روزتری را درباره این فیلم جسور مطرح کردیم؛ بحث درباره لغو اکران های دانشگاهی فیلم «لکه». هیچکس باور نخواهد کرد بیشتر از 20 اکران دانشگاهی پسانوروزی فیلم لکه لغو شده و حتی رؤسای برخی دانشگاه‌های کشور تهدید به برکناری شده‌اند. آنچه مطلوب مصاحبه‌کننده به شمار می‌رود این است که مخاطب، نقطه عطف این گفت‌وگوی دوساعته را در پایان بخش دوم با دقت بیشتری مطالعه کند و همواره با خودم این پرسش را مطرح می‌کنم که واقعا چرا باید آثار هنری بچه‌های انقلاب در نظام جمهوری اسلامی مهجور بماند؟!
بحث تغییر روش در سیاست‌ورزی میان مدیران سطح میانی و سطح بالا دقیقا در فیلم لکه نمود دارد. یک‌روز نظام را قبول ندارند چون رئوس قدرت را در دست ندارند، روز دیگر قبول دارند. چرا؟
مفیدی‌کیا: این مساله دستمایه خوبی است. حاج آقا پناهیان حرف خوبی زدند که برای ما بسیار آموزشی بود. فرمودند شما در بررسی شخصیت‌ها اگر گذشته و حال یک فرد را کنار هم قرار دهید و آن وسط ماجرا که مشمول گذشت زمان شده را حذف کنید، مقایسه همزمان آن دو مقطع شناخت متفاوتی از شخصیت به دست می‌دهد و مثالی از صدر اسلام زدند که در جنگ جمل یا شاید جنگ صفین فردی نزد امیرالمؤمنین آمد که از یاران حضرت هم بودند و گفت: آیا واقعا این کشتار لازم بود؟ یعنی از منظر صلح‌طلبی و ضدجنگ و خرده‌گیری به ایشان عنوان کرد. همان فرد چندسال بعد از افرادی بود که با امام حسین(ع) جنگید و سر اباعبدالله را برای یزید برد. ایشان می‌گفتند که وقتی شما این دو را کنار هم قرار می‌دهید، این تزلزل آدم‌ها و تغییرات بنیادینی که می‌کنند مبنای بسیار خوبی است برای شخصیت‌پردازی و شناخت دادن به مخاطب. می‌گفتند در فیلم لکه تا حدی در همین زمینه تلاش شده است. یعنی گذشته فردی را جلوی چشمانش بیاوریم و حال او را هم نشان دهیم و از او بپرسیم آیا همان اندازه که فکر می‌کنی، آدم درستی هستی؟ تو وقتی که در زمان قرار می‌گیری تغییرات بنیادین می‌کنی. یک زمانی ضدآمریکایی هستی و در تسخیر لانه جاسوسی نقش داری اما حالا مبلغ و موید توافقنامه ژنو هم هستی و اگر لازم شود جلوتر از آن هم می‌روی. من فکر می‌کنم چون این ویژگی‌های شخصیت‌پردازی در فیلمنامه وجود داشت، اکثر افرادی که فیلمنامه را می‌خواندند معتقد بودند ما با یک فیلمنامه جدی روبه‌رو هستیم که حرف جدی می‌زند. برخی هم تصورشان این بود که به‌اصطلاح این فیلم هم به راست می‌زند و هم به چپ. منظورم کسانی است که پیشینه‌های سیاسی را نمی‌دانستند یا چندان عمیق در جریان مسائل سیاسی نبودند. می‌گفتند فیلمنامه اختصاصا یکطرفه نیست و همین باعث می‌شد پای صحبت می‌آمدند اما عده‌ای که کلا نگاه مخالف داشتند از ابتدا مخالفت کردند و رد کردند و یک عده هم بودند که می‌گفتند اگر این فیلم را بازی کنم به دلیل جو خفقان مخفی بین برخی اهالی سینما، از نان خوردن می‌افتم اما مشکلی با فیلمنامه ندارم.
راجع به پخش تلویزیونی صحبت کنیم. نباید از تلویزیون توقع داشته باشیم که چنین فیلمی را پخش کند. قبول دارید؟ گفتمان تلویزیون باید مبتنی بر وحدت ملی باشد.
شفاه: کمی رسانه‌ای و حرفه‌ای‌تر نگاه کنیم. همین الان شبکه تلویزیونی صددرصد غیراخلاقی وجود دارد که عمومی نیست یعنی مشترک کابلی است ولی آنچه به عرف عمومی خدشه وارد می‌کند عمدتا در هیچ کجا پخش نمی‌شود، این عرف عمومی یعنی چه؟ یعنی وقتی شما حرفی می‌زنید که از تحلیل عموم مردم خیلی جلوتر است مثلا یک دولتی که هنوز سر کار نیامده، شما مساله‌ای انتقادی را گیر آورده‌اید و با آن دولت را سرکوب می‌کنید. مردم هم می‌گویند اینها با هم بسته‌اند تا نگذارند این دولت کار کند. من هم اگر مدیر تلویزیونی باشم از آنتن تلویزیون لکه را پخش نمی‌کنم. من روزها با آقای مفیدی‌کیا در این باره صحبت می‌کردم که ما این فیلم را برای چه قشری تولید می‌کنیم؟ من نمی‌گویم چون فیلم در زمین بچه‌مذهبی‌ها ساخته شده نباید پخش شود یا اینکه مخاطب عمومی ندارد. این فیلم سراسر بحث درباره یک موضوع مهم است که شما با ابزاری به نام سینما بیان کرده‌اید و باید هم در سینما راجع به چنین موضوعاتی حرف زده شود.
کهن الگوی جدال مادر برای نجات جان فرزند یک روایت داستانی همیشه جذاب و پویاست. در فیلم شما این مساله با یک داستان سیاسی ادغام شده و به نظرم جذاب خواهد بود اما چرا فیلم کوتاه ساخته شد؟ آیا امکان طولانی‌تر کردن فیلم نبود؟ اگر تایم فیلم بلند بود حتی می‌توانستید در جشنواره فیلم فجر نمایش بدهید.
شفاه: ما در دو سالی که در خانه فیلم داستانی انقلاب مشغولیم (که عده‌ای از جوانان مذهبی- انقلابی علاقه‌مند و فعال در عرصه سینما در آن حضور دارند) یک مسیر نانوشته برای خودمان تعیین کردیم. گفتیم مجموعه ما قرار است با چند گام وارد سینمای حرفه‌ای شود. ما در مسیری که می‌رفتیم به فیلم «لکه» رسیدیم که پله چندان بلند یا چندان کوتاهی هم نیست. 50-40 دقیقه است. ما بسیار خوشحالیم که این مسیر را طی می‌کنیم و حالا رسیده‌ایم به مراحلی که قصد تولید فیلم 90 دقیقه‌ای داریم. قطعا اگر شرایط مطلوبی مهیا شود این کار را می‌کنیم. یعنی عده‌ای از افراد مذهبی- انقلابی هستیم با دغدغه‌های مشترک که قصد داریم با پشت سر گذاشتن چند گام یا پله دیگر به مرحله ساخت فیلم 90 دقیقه‌ای برسیم. شاید امسال عده‌ای از این دوستان بتوانند کارهای بلندشان را شروع کنند.
مفیدی‌کیا: الان که فیلم ساخته شده است شما بعد از تماشای آن به راحتی می‌گویید این فیلم می‌توانست فیلم بلند باشد اما در شرایطی که ما درباره ایده فیلم صحبت می‌کردیم و هیچ تصوری از فیلم و شرایط پس از تولید آن وجود نداشت، تصمیم‌گیری برای تولید فیلم کوتاه عاقلانه‌تر بود. مطمئن نبودیم که قابلیت 90 دقیقه‌ای شدن را داشته باشد بنابراین تصمیم درستی گرفته شد. فکر می‌کردیم در همان زمان اندک می‌توانیم تأثیر خودمان را بگذاریم. فقط فرقش در اکران گسترده داشتن یا نداشتن است اما من فکر می‌کنم تأثیر «لکه» خیلی بیشتر از فیلم‌های سینمایی است که در تضاد با انقلاب یا اسلام ساخته شده، مثل فیلم خانم نیکی کریمی درباره قصاص. من معتقدم لکه به‌رغم اینکه اکران سینمایی ندارد، بیشتر از فیلم ایشان دیده شده و می‌شود. البته این مساله به ابتکار آقای وحید جلیلی در عمار بازمی‌گردد که کار ارزشمندی در اکران‌های عمار انجام دادند که اکران مردمی بسیار گسترده‌ای در شهرستان‌ها صورت گرفته است. ما سایت «لکه» را راه‌اندازی کردیم، در آنجا اخبار اکران‌های لکه در نقاط مختلف کشور موجود است. فیلم در شهرهای مختلف و حتی نقاط روستایی برای مردم پخش شده و مورد توجه قرار گرفته است. اگر هم وارد شبکه نمایش خانگی شود چه بسا بیشتر دیده شود. معتقدم با وجودی که مدت فیلم کوتاه است و اصلا برای مخاطب عمومی و اکران سینمایی ساخته نشده اما دیده خواهد شد و مخاطب خود را حتی بیشتر از انتظار ما داشته است. مهم این است که ما مسیر خودمان را پله‌پله طی خواهیم کرد و معتقدم انتخاب فیلم کوتاه مناسب بود. من اولین فیلم جدی داستانی رسمی خود را که پایان‌نامه من محسوب می‌شد در سال 87 ساختم یعنی اولین باری بود که با یک موسسه معتبر به صورت رسمی قرارداد بستم. می‌شود گفت آقای آفریده رئیس مرکز گسترش سینمای تجربی به نوعی تهیه‌کننده من محسوب می‌شد. ناظر قرارداد من آقای طباطبایی‌نژاد و مشاور پروژه آقای بیژن میرباقری بودند. ماجرای فیلم در مزار شهدا می‌گذشت و نام آن «عطر نمناک حیاط» بود. استاد راهنمای من آقای عسگرپور بود و داوران جلسه دفاعیه هم، آقای اربابی رئیس وقت نظارت و ارزشیابی معاونت سینمایی و آقای احمدرضا معتمدی بودند. من اولین فیلم رسمی خود را با نظارت این افراد ساختم. مرکز گسترش سینمای تجربی، فیلمنامه مرا در ابتدا رد کرده بود و توی سر آن هم زدند و گفتند اصلا نباید فیلمنامه‌ات را اینجا می‌آوردی و باید سینمای جوان می‌رفتی یا اصلا باید در همان دانشگاهتان فیلم بسازی. نمونه کارهای من را هم قبول نداشتند. در آخر به خاطر مقاومت یکساله من به بهانه جایزه جشنواره صد و برخی جوایز دیگر با منت بسیار پذیرفتند.
آقای آفریده هم کمک‌تان کرد؟
مفیدی‌کیا: نه! من اصلا ایشان را ندیدم. حتی نامه‌ای از طرف آقای عسگرپور بردم که ایشان دانشجوی من هستند، کمکشان کنید، نمونه کار دارند و مورد تایید هستند. آقای اربابی هم نامه فرستادند اما به نامه‌ها هم توجه نکردند، سرانجام پس از کش و قوس فراوان با شرط و شروط و کلی منت آن هم بعد از ساخته شدن فیلم 2 میلیون تومان برای یک فیلم داستانی 20 دقیقه‌ای به من دادند. بقیه پول را از خودم گذاشتم. 6 میلیون تومان کل هزینه فیلم شد، آن هم در شرایطی که بیشتر عوامل فیلم رفاقتی و فی سبیل‌الله همکاری کردند. البته بعد از اینکه فیلم را دیدند، خوششان آمد و یک میلیون تومان به عنوان حسن انجام کار به مبلغ قرارداد افزودند!
خیلی از فیلمسازان جوان در چنین مرحله‌ای با خود می‌گویند من حتما باید دفعه بعد فیلم بلند بسازم و ترقی کنم اما من فکر می‌کنم برای سینمایی ساختن شاید هنوز پختگی لازم را ندارم. البته از خطر کردن استقبال می‌کنم ولی عجله‌ای ندارم. بعد از آن فیلم تا دو، سه سال اصلا فیلم نساختم. بیشتر تدوین می‌کردم و مستند می‌ساختم تا شکل‌گیری خانه فیلم داستانی انقلاب اسلامی و فیلم «... و دیگر هیچ نبود»؛ اولین فیلمی که من رسما پروداکشن عظیم جنگی و عوامل حرفه‌ای سینما را تجربه کردم. سپس کلیپ «ایستاده‌ایم» را ساختم که تجربه‌اش مثل این بود که 5 دقیقه از فیلم عظیمی مثل «رستاخیز» را بخواهید بسازید. بعد از آن به فیلم «لکه» رسیدیم که با بازیگر حرفه‌ای و عوامل حرفه‌ای‌تر تجربه پیچیده‌تری بود. درباره «لکه» هم ایده این فیلم به من گفت برای ساخت فیلم بلند، عجله نکنم همینطور مسیری که در حال طی آن هستم.
برای جشنواره عمار امسال چندنفر مثل آقای مفیدی‌کیا را قرار است معرفی کنید؟
شفاه: واقعیت این است که شاید این قیاس درست و منطقی نیست اما در واقع هر کارگردانی رنگ خودش را دارد.
منظورم این بود که چند جوان جسور دیگر؟
شفاه: اگر دنبال آدم‌هایی باشیم که همینقدر جسورانه فیلم‌های سیاسی بسازند نمی‌دانم چند نفر اما اگر منظورتان این است که چند نفر دیگر که پای کار نظام ایستاده‌اند و اگر موقعیت پیش بیاید این کار را انجام خواهند داد، حتما افراد جدیدی معرفی خواهند شد.
با توجه به اینکه امسال سالی است که حضرت آقا دستور دادند اتفاقات مهمی در عرصه فرهنگ و هنر بیفتد توقعات ما از تهیه‌کنندگان و فعالان فرهنگی چند برابر خواهد شد.
شفاه: دوستانی که اینجا فعال هستند، هرکدام ویژگی‌های خاص خوشان را دارند و از زمینه‌های فکری همسو اما متنوعی برخوردارند. آقای مفیدی‌کیا به واسطه تاریخچه‌ای که در گذشته دارد و علایق خودشان و فعالیت‌هایشان و شناختی که نسبت به فضای معرفتی انقلاب و فضای سیاسی مملکت داشتند و در کنار آن شناخت کافی نسبت به سینما برای ایشان وجود داشت، تبدیل شدند به محمدباقر مفیدی‌کیا. ویژگی‌های شخصی و فردی هم خیلی مؤثر است. یکی از ویژگی‌های این آدم نترسیدن و ریسک‌پذیری است. این ویژگی‌های ایشان است. در عین حال ممکن است یک کارگردان مذهبی دیگری وجود داشته باشد که بی‌قیدانه‌تر به جهان نگاه می‌کند و فکوس او به چیز دیگری غیر از سیاست است و نمی‌تواند در این زمینه کار کند.
مثلا دغدغه‌های اجتماعی دارد.
شفاه: بله و البته دغدغه‌های او، دغدغه‌های یک بچه حزب‌اللهی است.
اتفاقا ما به این بسته احتیاج داریم. یعنی دغدغه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی ، سبک زندگی و...
شفاه: مجموعه این افراد تبدیل می‌شوند به مجموعه بچه‌های مذهبی فعال در عرصه سینمای داستانی. تعداد آنها چندان هم زیاد نیست چون کلا سینمای داستانی تعداد کمی نیروی موثر و جریان‌ساز دارد و تعداد کمی هم نیاز دارد اما کلا نکته اینجاست که من احساس می‌کنم افق ما بسیار روشن است و نسبت به روزهایی که امثال من و آقای مفیدی‌کیا دانشجو بودیم، بچه‌های مذهبی راحت‌تر می‌توانند فیلم بسازند. از این جهت عرض می‌کنم که ما در خانه فیلم داستانی تمام تلاشمان را کرده‌ایم که خود را به فارغ‌التحصیلان این عرصه معرفی کنیم. یک دسته از دوستانی که در خانه فیلم داستانی با هم هستیم از همدوره‌ای‌های دانشگاه صدا و سیما هستند و با هم فعال بودند. هر کدام از این افراد اگر آشنا و همدوره‌ای من نبودند و به من مراجعه می‌کردند تا فیلم بسازند حتما به آنها توصیه و کمک می‌کردم تا این کار را انجام دهند. این افراد معمولا به مراکزی مراجعه می‌کنند که به آنها اجازه تولید آثارشان را نمی‌دهند. نمونه آن هم آقای مفیدی‌کیاست که با وجود سابقه قابل قبول تحصیلی و تولیدی، چقدر زحمات زیادی را در تولید فیلم خودشان در سال 87 متحمل شدند حتی بخش عمده‌ای از هزینه را خودشان دادند یا اینکه به‌دلیل بودجه اندک و استفاده از عوامل نه‌چندان حرفه‌ای و تجهیزات فرسوده، مثلا برادر کوچک ایشان سر صحنه دچار جراحت جبران‌ناپذیری شد. یعنی شأن یک جوان تازه‌کار هرچند کم‌تجربه این نیست که تجهیزات مناسب به او داده شود تا سر صحنه ببرد؟ من همیشه با جوان‌های علاقه‌مند به سینما که مواجه می‌شوم می‌گویم ارزش تو حتی در شکل کم‌استعداد هم از این امکانات خیلی بیشتر است و این امکانات را هم می‌دهم به تو تا فیلم بسازی و احیانا فیلم را خراب کنی. اشکالی ندارد اما اجازه می‌دهم تو یک بار با امکانات درست فیلمی را خراب کنی تا بفهمی فیلمساز نیستی. من آدمی را می‌شناسم که 10 سال از فارغ‌التحصیلی‌اش می‌گذرد و فکر می‌کند فیلمساز است اما نیست. چرا این توهم را دارد؟ ما به عنوان نهادهای فرهنگی، متولی این هم هستیم که او را از این توهم بیرون بیاوریم. همین نگاه تضعیفی را هم به آقای مفیدی‌کیا داشتند. بعد از اینکه آن فیلم را در سال 87 ساخت به او گفتند عجب فیلم خوبی شده و علاوه بر 2 میلیون تومانی که از قبل به عنوان بودجه داده بودند یک‌میلیون تومان هم پاداش دادند.
باید به فرد اجازه فیلمسازی بدهیم تا فوقش بفهمد فیلمساز نیست. مگر اینکه کاملا برای ما مسجل باشد اینکاره نیست یعنی پیشینه صفر یا کارنامه نامناسبی داشته باشد و فقط چون مذهبی است انتظار کمک از ما دارد، به چنین افرادی قطعا کمک نمی‌کنیم اما کسی که زمینه را دارد اما هنوز خودش را نشان نداده باید اندکی اعتماد کرد تا خودش را اثبات کند. نه اینکه امکانات به فیلمسازان جوان ندهیم تا با تحمل سختی‌ها فیلمساز بهتری بشوند! واقعا نگاه خیلی از این افراد در نهادهای فرهنگی این است. در حالی که بسیاری از امکانات در انبارها فاسد و منقضی می‌شود اما حاضر نیستند خرج جوان‌های فیلمساز کنند. چرا باید شرایطی پیش بیاید که در پشت صحنه فیلم آقای مفیدی‌کیا، انگشت برادرش قطع شود؟ من پشت صحنه فیلم را دیده‌ام. یک جرثقیل باغبانی از رده خارج را برداشته‌اند تا با آن تصویر کرین را بگیرند. خب! طبیعی است که اتفاقات ناخوشایندی می‌افتد!
چرا بعضی اکران‌های دانشجویی لکه که قرار بود برگزار شود، لغو شد؟
شفاه: 20 اکران مربوط به بعد از عید بوده است. هیچ خبری ندادند که چه اتفاقی افتاد. حتی قبل از عید
12-10 اکران دانشجویی هماهنگ شده بود که تماما لغو شد. هیچ دلیل واضحی هم نبود.
مفیدی‌کیا: در یکی از دانشگاه‌های معتبر تهران ما را دعوت کردند و از یک هفته قبل پوستر و اطلاعیه در دانشگاه توزیع کردند و مدام هم دو، سه روز قبل از مراسم تماس می‌گرفتند و قرار را با ما چک می‌کردند. ناگهان بعد از مدتی یکی از دانشجویانی که خودش جزو بچه‌های نهاد رهبری دانشگاه بود و مراسم را با ما هماهنگ می‌کرد، گفت خبرهایی هست که فلان مسؤول دانشگاه که خودش هم از نیروهای مذهبی دانشگاه است، گفته که به صلاح نیست این‌کار انجام شود چون اگر اکران شود رئیس دانشگاه را که فرد اصولگرایی است برکنار می‌کنند و تهدیدشان کرده‌اند. یکی از مسؤولان در وزارت علوم تماس گرفته که اگر فیلم را اکران کنید رئیس دانشگاه را عوض خواهیم کرد و چون ما صلاح نمی‌دانیم رئیس دانشگاه عوض شود فعلا از اکران فیلم انصراف می‌دهیم. بعد از آن هم چند دانشگاه معتبر دیگر در تهران و برخی کلانشهر‌ها برنامه از پیش هماهنگ شده را لغو کردند. ما مطمئن شدیم جریانی وجود دارد تا نگذارد این فیلم در دانشگاه‌های معتبر و تأثیرگذار اکران شود. هرچند در دانشگاه‌های نه‌چندان مشهور دیگری که دور از چشم وزارت علوم هستند اکران انجام شد و ما رفتیم. البته فقط در دانشگاه تهران قبل از عوض شدن رئیس دانشگاه تهران ما در آنجا اکران داشتیم که سالن هم پر شده بود. این اکران را بسیج دانشگاه تهران برگزار کرده بود.
با این شرایط فکر می‌کنید سازوکار پخش آثاری که تولید می‌شود در خانه داستانی انقلاب چگونه خواهد شد؟
شفاه: کلا حوزه فیلم کوتاه حوزه‌ای نیست که بتوانید چندان به پخش آن امیدوار باشید. هرچقدر هم فکر کنید بی‌نتیجه خواهد بود. همه دنیا فیلم کوتاه را از تلویزیون پخش می کنند و اکران سینمایی ندارند مگر برای سینما‌تک‌های خاص که مال آدم‌های خاص است.
ما هم که سینما تک‌حزب‌اللهی نداریم.
شفاه: بله! من به این مسائل هم فکر می‌کنم. می‌شود این کار را کرد ولی این را اکران نمی‌گویند. در افکار عمومی اکران به پخش فیلم در سینماهای کل کشور اطلاق می‌شود یا اگر از تلویزیون پخش شود را پخش واقعی می گویند. اگرنه «لکه» و فیلم‌های مشابه در جمع‌های محدود اکران داشته است. به هرحال مجموعه تلاش‌های ما و قدرت خود فیلم تبدیل می‌شود به تعداد اکران‌هایی که برایش اتفاق می‌افتد که به‌صورت دانشگاهی یا در مجامع مختلف یا برای نقد و بررسی انجام می‌شود ولی به هرحال در حوزه فیلم کوتاه وضعیت همین است. حداکثر اکران متصور برای آن، جشنواره فیلم کوتاه است ولی جلوتر که برویم و به فیلم بلند برسیم اکران یک قضیه کاملا جدی خواهد شد و باید جدی به آن نگاه کرد. در حوزه فیلم کوتاه بهترین اکران همان چیزی است که در جشنواره عمار اتفاق می‌افتد و حواشی آن یعنی اکران‌های مردمی که بسیار ارزشمند است. بیش از آن نمی‌توان کاری کرد. «لکه» و «رو به قبله» از جمله آثار نیمه‌بلند جدی با رویکرد انقلابی هستند که تا به حال تولید شده و مساله اکران آنها مطرح شده است و درباره آنها هم به توزیع خانگی فکر کرده‌ایم و رایزنی‌هایی هم شده اما پیش از شروع سال جدید شرایط مناسبی برای توزیع ندیدیم، بنابراین خواستیم کمی صبر کنیم تا شرایط بعد از عید برای توزیع بهتر آنها مهیا شود.