رضا بابایی: در مرداد 1335 انجمن آثار ملی در نامه‌ای به یکی از معماران برجسته کشور به نام هوشنگ سیحون نوشت که وضع بنای موجود آرامگاه خیام متناسب با شخصیت علمی و هنری خیام نیست و انجمن در نظر دارد در این‌باره اقداماتی به عمل آورد. از سیحون خواسته شد نقشه جدیدی متناسب با شخصیت خیام طراحی کند. سیحون و حسین جودت (ناظر ساخت و سازهای انجمن) پس از بازدید از مکان در نامه‌ای به انجمن چنین گزارش دادند: «... راجع به مقبره خیام به طوری‌که ملاحظه فرموده‌اند محل آن فعلا چسبیده به بقعه امامزاده محروق است و هرگونه عملی در این محل نمی‌تواند استقلال و برجستگی به مقبره خیام بدهد و لازم است که محل جدیدی در همان محوطه در نظر گرفته شود. با مطالعاتی که در این قسمت به عمل آمد محل آرامگاه تعیین شد و کروکی لازم نیز متناسب با محل جدید تهیه شده تا در صورتی که مورد موافقت باشد نقشه‌های تکمیلی و صورت برآورد هزینه آن تقدیم شود».
سیحون درباره ایده اصلی کار می‌نویسد: «بنای یادبود دیگر مربوط به خیام است در نیشابور که تقریبا مقارن بنای قبلی با یکی، دو سال فاصله دیر‌تر ساخته شده است. محل بنا در باغ بزرگی در خارج شهر نیشابور و با فاصله نزدیک به 2 کیلومتر از جاده
مشهد – نیشابور واقع است. تقریبا با همین فاصله به طرف غرب باغ دیگری آرامگاه شیخ عطار را
در بر می‌گيرد. باغ اول به باغ امامزاده محروق معروف است به ترتیبی که در محور اصلی باغ ساختمان قدیمی امامزاده محروق جا دارد. مزار خیام درست در گوشه شمال‌شرقی این بنا قرار داشت به طوری‌که در زمان سلطنت رضاشاه در مراسم فردوسی با عجله این مقبره را به شکل یک میله سنگی بی‌اهمیت تعمیر و آماده کردند که در موقع بازدید مستشرقین قابل عرضه کردن باشد. در سی و چند سال پیش که انجمن آثار ملی تصمیم گرفت بنای مناسبی برای خیام ایجاد کند، طرح آن را به عهده اینجانب گذاشتند. چون در جوار امامزاده امکان ایجاد ساختمان قابل توجهی نبود ناچار محور دیگری، عرضی در باغ به وجود آوردم که عمود بر محور اصلی است و ورودی بنای خیام از همین محور در نظر گرفته شد بویژه که این محور در جهت باغ عطار نیز بود، یعنی از همین ورودی جاده دیگری کشیده شد که باغ امامزاده و خیام را به باغ عطار ارتباط می‌داد». در «چهار مقاله» نظامی عروضی آمده است: «شنیده بودم که خیام گفته بود: گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل افشانی کند». بنابراین بنای یادبود و آرامگاه باید طوری ساخته می‌شد که باز باشد و این خواسته خیام انجام شود. در منتها‌الیه محور نامبرده که فاصله نسبتا قابل توجهی با امامزاده محروق داشت در میان درختان کاج تنومند و زرد‌آلو محل مناسب بنا در نظر گرفته شد. در اینجا اختلاف سطحی در حدود 3 متر وجود داشت که از همین وضع استفاده شد و مجموعه بنا شامل یک برج و چشمه‌سارهای اطراف آن به دور یک دایره بزرگ طراحی شد به طوری‌که برج همکف زمین و چشمه‌سارها در اختلاف سطح قرار گیرند. خیام در واقع 3 شخصیت دارد: ریاضیدان، منجم و شاعر که باید هر 3 شخصیت در بنا نشان داده می‌شد. دایره کف به 10 قسمت تقسیم شد به‌گونه‌ای که برج یادبود بر 10 پایه مستقر باشد. عدد 10 نخستین عدد 2 رقمی ریاضی است و پایه اصلی بسیاری از اعداد است. از هر یک از پایه‌ها
2 تیغه مورب به طرف بالا حرکت می‌کند به ترتیبی که با تقاطع این تیغه‌ها حجم کلی برج در فضا ساخته می‌شود و چون تیغه‌ها مورب‌اند خطوط افقی آنها باید ناظر به محور عمودی برج باشد. پس تیغه‌ها به صورت مارپیچ شکل به طرف بالا حرکت می‌کنند تا با هم تلاقی کنند و از طرف دیگر سر در بیاورند که خود یک شکل پیچیده ریاضی و هندسی است. این شکل با عدد 10، هر دو سمبل دانش ریاضی خیام است. برخورد تیغه‌ها با یکدیگر فضاهای پر و خالی بویژه در بالا، ستاره‌های درهمی را به وجود می‌آورند که از لابه‌لای آنها آسمان آبی نیشابور پیداست و به تدریج به طرف نوک گنبد ستاره‌ها کوچک‌تر می‌شوند تا درآخر یک ستاره 5 پر آنها را کامل کند. این ستاره‌ها و آسمان اشاره به شخصیت نجومی خیام دارد. برخورد تیغه‌ها با هم نیز 10 لوزی بزرگ می‌سازند که باید با کاشیکاری پر شوند. بهترین تزئین خود رباعیات خیام بود که به صورت خط شکسته و در هم به روش
«سیاه مشق»های خطاطان بزرگی مانند میر‌عماد و بعضی استادان شکسته نویس با کاشی به صورت نقوش انتزاعی سرتاسر لوزی‌ها را پر کند. به تقاضای «انجمن آثار ملی» شادروان استاد جلال همایی 20 رباعی به این منظور انتخاب کردند و استاد مرتضی عبدالرسولی با نظر اینجانب که به صورتی که می‌خواستم این خطوط در هم و تزئینی باشند زیبانویسی‌ها را انجام دادند که با کاشی معرق آماده و به شکل کتیبه‌های تزئینی به ارتفاع حدود 14 متر داخل لوزی‌ها نصب شد که باید گفت در تاریخ معماری ایران نخستین بار بود که خط شکسته در تزئینات بنا به کار می‌رفت. از داخل نیز قسمت‌های پر از جمله همین لوزی‌ها با نقش گل و برگ و پیچک باز از هم، با کاشی معرق تزئین شد که اشاره به شخصیت شاعری خیام است. نگاهی به طراحی آرامگاه خیام
رضا بابایی: در مرداد 1335 انجمن آثار ملی در نامه‌ای به یکی از معماران برجسته کشور به نام هوشنگ سیحون نوشت که وضع بنای موجود آرامگاه خیام متناسب با شخصیت علمی و هنری خیام نیست و انجمن در نظر دارد در این‌باره اقداماتی به عمل آورد. از سیحون خواسته شد نقشه جدیدی متناسب با شخصیت خیام طراحی کند. سیحون و حسین جودت (ناظر ساخت و سازهای انجمن) پس از بازدید از مکان در نامه‌ای به انجمن چنین گزارش دادند: «... راجع به مقبره خیام به طوری‌که ملاحظه فرموده‌اند محل آن فعلا چسبیده به بقعه امامزاده محروق است و هرگونه عملی در این محل نمی‌تواند استقلال و برجستگی به مقبره خیام بدهد و لازم است که محل جدیدی در همان محوطه در نظر گرفته شود. با مطالعاتی که در این قسمت به عمل آمد محل آرامگاه تعیین شد و کروکی لازم نیز متناسب با محل جدید تهیه شده تا در صورتی که مورد موافقت باشد نقشه‌های تکمیلی و صورت برآورد هزینه آن تقدیم شود».
سیحون درباره ایده اصلی کار می‌نویسد: «بنای یادبود دیگر مربوط به خیام است در نیشابور که تقریبا مقارن بنای قبلی با یکی، دو سال فاصله دیر‌تر ساخته شده است. محل بنا در باغ بزرگی در خارج شهر نیشابور و با فاصله نزدیک به 2 کیلومتر از جاده
مشهد – نیشابور واقع است. تقریبا با همین فاصله به طرف غرب باغ دیگری آرامگاه شیخ عطار را
در بر می‌گيرد. باغ اول به باغ امامزاده محروق معروف است به ترتیبی که در محور اصلی باغ ساختمان قدیمی امامزاده محروق جا دارد. مزار خیام درست در گوشه شمال‌شرقی این بنا قرار داشت به طوری‌که در زمان سلطنت رضاشاه در مراسم فردوسی با عجله این مقبره را به شکل یک میله سنگی بی‌اهمیت تعمیر و آماده کردند که در موقع بازدید مستشرقین قابل عرضه کردن باشد. در سی و چند سال پیش که انجمن آثار ملی تصمیم گرفت بنای مناسبی برای خیام ایجاد کند، طرح آن را به عهده اینجانب گذاشتند. چون در جوار امامزاده امکان ایجاد ساختمان قابل توجهی نبود ناچار محور دیگری، عرضی در باغ به وجود آوردم که عمود بر محور اصلی است و ورودی بنای خیام از همین محور در نظر گرفته شد بویژه که این محور در جهت باغ عطار نیز بود، یعنی از همین ورودی جاده دیگری کشیده شد که باغ امامزاده و خیام را به باغ عطار ارتباط می‌داد». در «چهار مقاله» نظامی عروضی آمده است: «شنیده بودم که خیام گفته بود: گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل افشانی کند». بنابراین بنای یادبود و آرامگاه باید طوری ساخته می‌شد که باز باشد و این خواسته خیام انجام شود. در منتها‌الیه محور نامبرده که فاصله نسبتا قابل توجهی با امامزاده محروق داشت در میان درختان کاج تنومند و زرد‌آلو محل مناسب بنا در نظر گرفته شد. در اینجا اختلاف سطحی در حدود 3 متر وجود داشت که از همین وضع استفاده شد و مجموعه بنا شامل یک برج و چشمه‌سارهای اطراف آن به دور یک دایره بزرگ طراحی شد به طوری‌که برج همکف زمین و چشمه‌سارها در اختلاف سطح قرار گیرند. خیام در واقع 3 شخصیت دارد: ریاضیدان، منجم و شاعر که باید هر 3 شخصیت در بنا نشان داده می‌شد. دایره کف به 10 قسمت تقسیم شد به‌گونه‌ای که برج یادبود بر 10 پایه مستقر باشد. عدد 10 نخستین عدد 2 رقمی ریاضی است و پایه اصلی بسیاری از اعداد است. از هر یک از پایه‌ها
2 تیغه مورب به طرف بالا حرکت می‌کند به ترتیبی که با تقاطع این تیغه‌ها حجم کلی برج در فضا ساخته می‌شود و چون تیغه‌ها مورب‌اند خطوط افقی آنها باید ناظر به محور عمودی برج باشد. پس تیغه‌ها به صورت مارپیچ شکل به طرف بالا حرکت می‌کنند تا با هم تلاقی کنند و از طرف دیگر سر در بیاورند که خود یک شکل پیچیده ریاضی و هندسی است. این شکل با عدد 10، هر دو سمبل دانش ریاضی خیام است. برخورد تیغه‌ها با یکدیگر فضاهای پر و خالی بویژه در بالا، ستاره‌های درهمی را به وجود می‌آورند که از لابه‌لای آنها آسمان آبی نیشابور پیداست و به تدریج به طرف نوک گنبد ستاره‌ها کوچک‌تر می‌شوند تا درآخر یک ستاره 5 پر آنها را کامل کند. این ستاره‌ها و آسمان اشاره به شخصیت نجومی خیام دارد. برخورد تیغه‌ها با هم نیز 10 لوزی بزرگ می‌سازند که باید با کاشیکاری پر شوند. بهترین تزئین خود رباعیات خیام بود که به صورت خط شکسته و در هم به روش
«سیاه مشق»های خطاطان بزرگی مانند میر‌عماد و بعضی استادان شکسته نویس با کاشی به صورت نقوش انتزاعی سرتاسر لوزی‌ها را پر کند. به تقاضای «انجمن آثار ملی» شادروان استاد جلال همایی 20 رباعی به این منظور انتخاب کردند و استاد مرتضی عبدالرسولی با نظر اینجانب که به صورتی که می‌خواستم این خطوط در هم و تزئینی باشند زیبانویسی‌ها را انجام دادند که با کاشی معرق آماده و به شکل کتیبه‌های تزئینی به ارتفاع حدود 14 متر داخل لوزی‌ها نصب شد که باید گفت در تاریخ معماری ایران نخستین بار بود که خط شکسته در تزئینات بنا به کار می‌رفت. از داخل نیز قسمت‌های پر از جمله همین لوزی‌ها با نقش گل و برگ و پیچک باز از هم، با کاشی معرق تزئین شد که اشاره به شخصیت شاعری خیام است. ارسال نظر
پربیننده