پشت این پنجره، جز هیچ ِ بزرگ هیچی نیست...*

بهار مهرنژاد:در بیان مفهوم زندگی در دنیای امروز، لزوم باور به بیهودگی امری قطعی و انکارناپذیر است. اگر نگاه سطحی و قضاوت زودهنگام را کنار بگذاریم، خواهیم دید که هریک از ما با تجربه بیهودگی در زندگی روبه‌رو شده‌ایم و تنها به این علت که گرفتار روزمرگی هستیم متوجه آن نشده‌ایم. تکرار مکررات بی‌احساس زندگی اجتماعی که خود برانگیزاننده آگاهی نسبت به بیهودگی است، موجب شده ما از احساس بیهودگی محروم شویم. اگر در این میان اتفاقی رخ دهد و ما خود را با انواع و اقسام چراها و علت‌ها غافلگیر کنیم، آن وقت است که احساس پوچی به ما رو می‌آورد، وضع روزانه‌مان برهم می‌خورد و بیهودگی به یکی از واقعیت‌های زندگی‌مان بدل می‌شود. بهترین شیوه برای فرار از بیهودگی، درک پیوستگی آن با زندگی و پیدا کردن نگرشی کامو گونه» است؛ به این مفهوم که به بیهودگی به‌عنوان یک مفهوم ناب عقلانی نگاه کنیم. در این مقاله که به بهانه 4 ژانویه - سالروز درگذشت آلبرکامو- نوشته شده، نگارنده با بررسی 3 اثر «بیگانه»، «افسانه سیزیف» و نمایشنامه «کالیگولا» سعی در تحلیل مفهوم زندگی در اندیشه‌های این نویسنده و فیلسوف فرانسوی دارد. کامو معتقد است سرنوشت بشر، پوچ و بی‌معنی است اما در عین حال، رستگاری و خوشبختی فقط در همین جهان امکانپذیر است. در بیان اندیشه‌های کامو باید گفت که او به نوعی خود را با این واقعیت که جهان پوچ است تطبیق داده و سعی در ایجاد رابطه معناداری میان خود و جهان دارد. کامو زندگی کردن را قبول یک تجربه و یک سرنوشت با سعه صدر می‌داند و در نسخه‌ای همگانی، مخاطبانش را از خودکشی منع و مقاومت را برای آنها تجویز می‌کند. باید مقاومت کرد، ستیز کرد و پوچی زندگی را به رخش کشید. او در داستان «بیگانه» بی‌تفاوتی انسان در مقابل مرگ را نشان می‌دهد. «بیگانه» روایت سرگذشت مردی به نام «مورسو» است که بیگانگی با خود و دنیا او را تا پای مرگ می‌کشاند. داستان با مرگ مادر «مورسو»، آغاز می‌شود. او با بی‌اعتنایی تمام از کنار مرگ مادر می‌گذرد. از دیدن جنازه مادرش خودداری می‌کند و در کنار جنازه او سیگار می‌کشد. فردای روز مرگ مادرش به ساحل دریا می‌رود، در آنجا دوست دخترش ماری را می‌بیند و با او به سینما می‌رود. به طور تصادفی وارد ماجرای همسایه‌اش – رمون- می‌شود که با عرب‌ها درگیر شده است. مورسو یکی از عرب‌ها را می‌کشد و به مرگ محکوم می‌شود. او در تنهایی زندان درمی‌یابد که هستی یعنی شادی و همین درک، بی‌اعتنایی‌های او به پدیده‌های زندگی را به عشقی آگاهانه بدل کرده و شور و شوقی تازه در او ایجاد می‌کند. کامو با «افسانه سیزیف» نیز تغییر دیدگاهی شگرف در انسان ایجاد می‌کند. بنا به اسطوره‌های یونان؛ خدایان سیزیف را محکوم کرده بودند که سنگی را به بالای کوه ببرد و وقتی او سنگ را به قله می‌رساند، سنگ فرو می‌غلتید و او ناگزیر کار بیهوده خود را از سر می‌گرفت. سرگذشت سیزیف نمادی از سرنوشت انسان است. به اعتقاد کامو همین بیهودگی که آدمی آن را آگاهانه می‌پذیرد و با همه شور خود به همین زندگی دل می‌بندد، مایه عظمت او است. وی پوچی را حاصل گونه‌ای گسستگی و عدم تناسب عمیق میان طریقی که آدمی می‌خواهد جریان امور در جهان بر آن گونه باشد و طریقی که به واقع جریان امور در جهان بر آن مدار می‌چرخد، می‌داند و با بیان اینکه زندگی و جهان پوچ نیست، بلکه رابطه آدمی و جهان گنگ است از مخاطب می‌خواهد که خود را از چون و چراهای اندیشه برهاند، سرنوشت محتوم خویش را بپذیرد و زندگی کند. در نمایشنامه «کالیگولا» نیز به این مفهوم دست پیدا می‌کند که «این جهان بی‌ارزش است و هرکس این نکته را بپذیرد آزادی خود را تسخیر کرده است.» در داستان «کالیگولا»، خواهر «کالیگولا»، امپراتور رم، که معشوقه‌اش نیز هست، می‌میرد. امپراتور سخت اندوهگین شده و در پی مبارزه با خدایان و مردم درآمده و اطرافیانش برای گریز از مرگ او را می‌کشند. «کالیگولا» نماد انسانی است که شوق زیستن او را به نابودی دیگران برمی‌انگیزد و در این راه همه ارزش‌ها را انکار می‌کند. نتیجه‌ای که از خوانش نمایشنامه «کالیگولا» می‌توان گرفت و به‌نظر می‌رسد خود کامو هم قصد بیان آن را داشته این است که انسان پوچ می‌تواند خویش را محک بزند و در زیستن خود را بسنجد، اما خودکشی انسان را محدود می‌کند و انسانی که راهش با دریافت پوچی به خودکشی ختم می‌شود در واقع به پایان منطقی خود نمی‌رسد، بلکه حدود را قبول می‌کند و پایان همه چیز را می‌پذیرد و برای آینده خویش هول‌انگیزترین راه را برمی‌گزیند. * عنوان مطلب از شعر مرحوم حسین پناهی گرفته شده است.