میکائیل دیانی: پس از انتخابات مجلس نهم جامعه‌شناسان نظریه جدیدی در فضای سیاسی کشور طرح کردند که ایران را جامعه‌ای متکثر تعریف می‌کرد. این امر در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم به‌وقوع پیوست و هیچ جریان یا گروهی نتوانست یک گفتمان فراگیر را در عرصه اجتماعی- سیاسی به منصه ظهور گذارد و همین امر انتخابات ریاست‌جمهوری را تبدیل به جدال خرده‌گفتمان‌های مختلف کرد. در این میان اصلاح‌طلبان با سه چالش بزرگ برای حضور در انتخابات مواجه بودند. چالش اول آنکه کاندیدایی که بتواند نمایندگی این جریان را برعهده داشته باشد و اجماعی بر وی حاصل شود تا پایگاه اجتماعی وسیعی را به خود اختصاص دهد وجود نداشت. در چالش دوم طی 4 سال گذشته به‌دلیل فعالیت‌های ضدانقلابی، بدنه گسترده‌ای از اصلاح‌طلبان توسط مردم رانده شده بودند و در چالش سوم، حضور آنها در انتخابات به مثابه تایید مشروعیت نظام بود که از این منظر بدنه ضدنظام خود را از دست می‌دادند. اصلاح‌طلبان که تجربه تحریم انتخابات مجلس نهم و عدم اقبال مردم به خود را داشتند، مجبور شدند مشروعیت نظام را بپذیرند و در انتخابات ریاست‌جمهوری در مرحله اول به دو قسم تبدیل شدند که اقلیت غیرمرجعی به حمایت از روحانی برخاستند و اکثریتی روحانی را یک راست سنتی دانسته و عارف را کاندیدای خود معرفی کردند. اصلاح‌طلبانی که در ابتدای راه می‌گفتند «اصلاحات رحم اجاره‌ای نیست» در انتهای راه به معنای واقعی کلمه به رحم اجاره‌ای کارگزاران تبدیل شدند. ابراهیم اصغرزاده یکی از اصلاح‌طلبان سرشناس در این باره می‌گوید: «اصلاح‌طلبان اگر سازمان اجتماعی خودشان را در دوران احمدی‌نژاد با استراتژی و هدف روشنی بازسازی می‌کردند و در سال 92 با کاندیدای خاص خودشان بازی انتخابات را می‌بردند، پیروز انتخابات بودند، نه اینکه با رحم اجاره‌ای وارد انتخابات شوند و کاندیدایی را مورد حمایت قرار دهند که متعلق به جناح خودشان نیست». خاتمی که می‌دانست باقی‌ماندن عارف به معنای شکست اصلاحات و پایان حیات سیاسی اصلاح‌طلبان به طور کامل است، تن به اجماع با راست سنتی داد و با روی آوردن به روحانی از یک گزینه حداکثری به یک گزینه حداقلی اکتفا کرد. این رفتار سیاسی به اذعان کارشناسان بیش از همه ایجاد فرصتی برای بازسازی در جریان اصلاح‌طلبی بود. جریانی که بعد از انتخابات پا را فراتر گذاشت و پایگاه اجتماعی خود را علت پیروزی روحانی دانست.
این جریان اما از ابتدا برای روحانی لفظ «اصلاح‌طلب» را در نظر نگرفت تا بموقع انتقادات خود را نسبت به وی وارد کند. حجاریان بعد از انتخابات در گفت‌وگو با اعتماد می‌گوید: «دولت حسن روحانی برخلاف اظهارات برخی اصلاح‌طلبان مبنی بر تمایل به سمت جریان اصلاحات به سمت جریان راست تمایل دارد.» اما وی در یک تغییر استراتژیک درباره برخی تحلیل‌ها مبنی بر تفکیک اصلاح‌طلبی و اعتدالگرایی در گفت‌وگو با ایسنا اعلام کرد: «در حال حاضر اصلاح‌طلبان در کابینه یازدهم حضور دارند و پایگاه اجتماعی دولت هم اصلاح‌طلبان هستند بنابراین لازم نیست بین اصلاح‌طلبان و اعتدالگرایان تفکیکی قائل شویم». اصلاح‌طلبان در ابتدا تلاش داشتند از دولت یک استفاده حداکثری ببرند اما با برخورد روحانی و اطرافیانش مواجه شدند. رادیکال‌ها برای به‌دست‌گیری سهامشان به سراغ روحانی رفتند اما در بخش‌هایی بر گزینه‌ها و وزارتخانه‌های آنها مهر برگشت می‌خورد. روحانی حتی برای خاتمی نیز خط و نشان کشید و با رد کردن گزینه خاتمی (مسجدجامعی) برای وزارت فرهنگ و ارشاد به اصلاح‌طلبان فهماند آبش با آنها در یک جوی نخواهد رفت. این باعث شد همه فشارهای رسانه‌های اصلاح‌طلب روی روحانی وارد شود تا وزارت علوم در اختیار آنها قرار گیرد و در آخر میلی‌منفرد، توفیقی و فرجی‌دانا راهی این وزارتخانه شدند. اصلاح‌طلبان با در اختیارگیری وزارت علوم شروع به تحرکات افراط‌گرایانه از جذب افراد فعال در فتنه علیه نظام تا تاسیس و پیگیری تشکل‌های ضدنظام در دانشگاه‌های سراسر کشور کردند تا بتوانند زمینه‌سازی بازسازی درونی جریان اصلاحات و فشار بر دولت را فراهم کنند. مشاهده روند عملکرد جریان اصلاح‌طلب طی 8 ماه بعد از استقرار دولت، نشان از استراتژی 3مرحله‌ای این جریان تا انتخابات ریاست‌جمهوری سال 96 دارد؛ مرحله اول حین انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم و بازسازی درونی این جریان بود، مرحله دوم شروع انتقادات به دولت روحانی و ارائه لیست مستقل در انتخابات 94 مجلس و مرحله سوم معرفی نامزد مستقل در انتخابات 96 و عبور از روحانی را نوید می‌دهد. آنها در این استراتژی از محیط به‌وجود آمده در دولت روحانی برای بازسازی خود استفاده می‌کنند و این محیط را حاصل پایگاه اجتماعی خود می‌دانند و از سویی نسبت به خطاهای روحانی صراحتا موضع می‌گیرند تا هزینه‌های دولت گریبانگیر این جریان نشود. این جریان پس از انتخابات جای نطفه و رحم را تغییر داده و امروز از روحانی برای بلوغ و بازسازی خود استفاده می‌کند. اصلاح‌طلبان که معتقدند خاتمی آنها را پای روحانی ذبح کرده است، امروز تمام تلاششان را می‌کنند که به‌عنوان یک جریان اپوزیسیون در مقابل دولت تدبیر و امید معرفی شوند. موسوی‌خویینی‌ها درباره مخالفت با دیدار مجمع روحانیون با روحانی اعلام کرد: «دیدن روحانی رفتن یعنی مشروعیت‌بخشیدن به او. روحانی از نردبان اصلاحات بالا رفت اما بویی از اصلاحات نبرده است. او نیروی حاکمیت و نظام است». سعید شریعتی، عضو شورای مرکزی حزب منحله مشارکت پس از سخنان رئیس‌جمهور درباره منتقدان توافقنامه در فیس بوک خود نوشت: «به نظر من «کم‌سواد» خواندن منتقدان و «استاد دانشگاه» خواندن اعضای تیم مذاکره‌کننده یک خطای بیانی فاحش از سوی آقای روحانی است». پس از شریعتی، احمد کارگرنجاتی، دیگر عضو حزب منحله مشارکت در دو مطلب به نقد دولت پرداخت و گفت: «درست است که روحانی با تابلوی اعتدال و نوعی دولت فراجناحی به میدان رقابت‌ها آمد اما بی‌هیچ تردیدی او به عنوان شخص خودش از هیچ پایگاه اجتماعی و بدنه سیاسی اختصاصی برخوردار نبود.»
وی در مطلبی دیگر با طعنه به روحانی گفته است: «چه خوب می‌شد اگر مقاماتی که برای رسیدن به منصب و قدرت، نیازمند رای مستقیم شهروندان هستند بویژه رئیس‌جمهوری که می‌بایست خود را در گستره ملی در معرض انتخاب مردم قرار دهد، آرشیو محرمانه‌ای را از تصویر جلسه‌ها و دیدارهایی که در دوره «رایزنی و جلب‌نظر و مددجویی و مشورت‌خواهی و... التماس دعا» با چهره‌ای گشاده و منت‌پذیر و سپاسگزار، با صغیر و کبیر برگزار کرده در گنجه خانه‌اش نگهداری می‌کردند». و در جای دیگری محمدرضا عارف، نامزد جریان اصلاحات در انتخابات ریاست‌جمهوری در مصاحبه با روزنامه اعتماد به روحانی حمله کرد. عارف در بیانی انتقادی اعلام می‌کند: «قبول نداشتم به نفع روحانی کنار بروم و بعد از انتخابات انتظار داشتم روحانی از من مشورت بگیرد»! از سوی دیگر عملکرد ضعیف روحانی در حوزه اقتصادی باعث شده اصلاح‌طلبان نیز فرصت را مناسب دیده و زبان به شکوه علیه روحانی بگشایند. محمد خاتمی در جمع برخی اعضای مجمع روحانیون گفته: «باید حوزه نفوذ خود را در فرمانداری‌ها متمرکز کنیم و کارهای‌مان را پیش ببریم. باید فشار بیاوریم که فرمانداران غیرهمسو عوض شوند و نیروهای ما از این حوزه و بخشداری‌ها وارد شوند». خاتمی که به دلیل دست رد زدن روحانی بر سینه‌اش از وی ناراحت است در این جلسه گفته: «تنها کسی که در این مدت در دولت خوب عمل کرد، توفیقی در وزارت علوم بوده که کاملا تفکرات اصلاح‌طلب داشت اما روحانی از او حمایت نکرد و او کنار رفت باید امثال توفیقی در دولت زیاد باشند». خاتمی که یکی از طراحان استراتژی سه‌مرحله‌ای 4 ساله کردن دولت روحانی است در این جلسه به کنایه گفته است: «من به روحانی هم گفته‌ام که اگر او نسبت به مسائل اجتماعی و اقتصادی کم‌اهمیت باشد و نتواند پاسخ مطالبات مردم را بدهد، دولتش بیشتر از 4 سال دوام نخواهد آورد. بعید می‌دانم که روحانی به مطالبات اجتماعی مردم پاسخ دهد؛ چرا که او آدم محافظه‌کاری است و سعی خواهد کرد دنبال سیاست خارجی و اقتصاد برود در حالی‌که پاشنه آشیل دولت مسائل اجتماعی است». در چند وقت اخیر اصلاح‌طلبان دولت یازدهم را به مثابه رحم اجاره‌ای برای بازسازی خود گرفته‌اند. اصلاح‌طلبان امروز می‌گویند دولت روحانی فرصت خوبی است تا در آن به رشد و نمو و بازسازی گذشته بپردازیم و نتیجه آن را در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 96 برداشت کنیم.