آرش رضوانی: فروش کتاب‌های بدون مجوز و فهرست فیپا در دستفروشی‌ها و بساطی‌های کتاب در خیابان‌های شهر تهران در این سال‌ها به پدیده ای معمولی و عادی تبدیل شده است. این روند به‌گونه‌ای رشد پیدا کرده که بساطی‌های کتاب علنا در اطراف و اکناف خیابان‌های مهم شهر بدون هیچ واهمه و هراسی به فروش کتاب‌های غیرمجاز می‌پردازند. البته این مشکل به این صورت باقی نمانده است و بسیاری از کتابفروشی‌های مهم که دورتر از مرکز شهر قرار دارند به تقلید از این بساطی‌ها، قفسه‌ای از کتاب‌های خود را مختص این آثار قرار داده‌اند و به راحتی این کتاب‌های غیرمجاز را به فروش می‌رسانند. فهرست متنوعی از آثار در میان کتاب‌های این بساطی‌ها دیده می‌شود؛ از رمان و داستان بلند گرفته تا عرفان‌های کاذب، روانشناسی عامه‌پسند، کتاب‌های تاریخی، روابط جنسی و... . ترکیب کتاب‌ها در اکثر این بساطی‌ها یکسان است و جز چند تغییر در سلیقه فروشندگان، تقریبا همه آنها کتاب‌های یکسانی را که مجوز چاپ دریافت نکرده‌اند، به فروش می‌رسانند. بارها و بارها از سوی مسؤولان ارشاد اعلام شده است که چنین آثاری غیرمجاز هستند و نباید مجددا منتشر شوند. بر اساس قانون نشر جمهوری اسلامی ایران، اگر ناشری اثری را بدون دریافت پروانه نشر به چاپ برساند، متخلف شناخته شده و پروانه نشر آن ناشر می‌تواند به حالت تعلیق در‌آید یا حتی باطل شود. به رغم همه این تمهیدات، با گشت و گذاری کوتاه در راسته انقلاب مشاهده می‌کنیم که چگونه کتاب‌های غیرمجاز در این راسته به فروش می‌رسند و هیچ نهاد و وزارتخانه‌ای پاسخگوی این شرایط آشفته نیست و هر ارگان و نهادی تلاش می‌کند توپ را به زمین دیگری شوت کند. در چنین اوضاع و شرایطی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی توپ را به زمین شهرداری می‌اندازد و عنوان می‌کند که ماموران شهرداری باید با جمع‌آوری این دستفروش‌ها مانع توزیع این آثار شوند. از سوی دیگر مسؤولان شهرداری تهران نیز با پرتاب توپ به زمین ارشاد ادعا می‌کنند که این وظیفه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است که با نظارت بیشتر روی چاپخانه‌ها مانع انتشار آثار غیرمجاز شود. به‌رغم این دعواها و ادعاها هیچ یک از این دو نهاد نتوانسته‌اند نظارتی روی این پدیده نامبارک فرهنگی داشته باشند و با گذر ایام بر شدت آن نیز افزوده شده است.
رد پای مافیا در بساط کتابفروشی‌ها
وجود تعداد گسترده‌ای از بساط‌های کتابفروشی در سطح شهر بویژه در مقابل دانشگاه تهران سیمای کریه و بدترکیبی به فضای کتابفروشی‌های این خیابان داده است. بسیاری از ناشران خرده‌پا و متوسط معتقدند که شبکه توزیع کتاب در ایران را گروه‌های مافیایی هدایت می‌کنند و دلایل خاص خود را در این رابطه بیان می‌کنند. اما با کمی ریزبینی در بساطی‌های کتاب نیز متوجه می‌شویم که در میان این گروه و جماعت هم مافیایی وجود دارد. یاسر، یکی از دستفروشان کتاب درباره این وضعیت می‌گوید: هر کسی نمی‌تواند سرخود در هر نقطه‌ای از خیابان انقلاب برای خود بساط کتاب پهن کند. وی درباره چرایی این وضعیت می‌گوید: اگر قرار بود که هر کسی در اینجا بساط داشته باشد سنگ روی سنگ بند نمی‌شد. در اینجا مافیایی وجود دارد که اجازه نمی‌دهد هر کسی در این راسته بساط پهن کند. اگر شما بدون اجازه این مافیا بساطی راه بیندازید بلافاصله ماموران شهرداری بساط شما را جمع خواهند کرد. یاسر از دادن اطلاعات درباره مافیا خودداری می‌کند و با زیرکی هر چه تمام‌تر می‌گوید: کسی که در این راسته بخواهد بساط داشته باشد پس از مدتی با مافیا آشنا می‌شود. یکی دیگر از این فروشندگان که صورت کک‌مکی دارد و اسمش محسن است، درباره ماموران گشت شهرداری می‌گوید: اگر با مافیا هماهنگ کرده باشید، ماموران شهرداری کاری به شما ندارند. اما گاهی وقت‌ها مامورانی که معلوم نیست از کجا سبز می‌شوند، درخواست حق حساب می‌کنند و اگر پرداخت نکنیم، بساط ما را جمع می‌کنند. محسن جوان است و به‌رغم سن کم کتاب‌های ممنوعه بسیاری را در بساط خود دارد و مشتریان و رهگذران را راهنمایی هم می‌کند. این ویژگی باعث شده است تا برای خود کیا و بیایی پیدا کند و نسبت به دیگر بساطی‌ها سرش شلوغ باشد. با محسن درباره سختی کار و درآمدش صحبت می‌کنم و او که نسبتا با من رفیق شده است درباره این شرایط اینگونه توضیح می‌دهد: در کار ما شرایط جوی خیلی مهم است و در روزهایی که چندان بارندگی نباشد معمولا روزی 40 تا 50 هزار تومان درآمد دارم اما این پول در کنار مشکلاتی که این کار دارد، مقرون به صرفه نیست.
کتاب‌های غیرمجاز چگونه مجاز می‌شوند
وجود بساطی‌های فراوان در 2 سوی خیابان انقلاب توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب و رهگذران را برای چند دقیقه به سوی خود دعوت می‌کند. اگر کسی هم به دنبال اثر غیرمجازی نباشد با دیدن این کتاب‌های انباشته شده وسوسه می‌شود تا حداقل نگاهی به عناوین کتاب‌ها داشته باشد. حال سؤال اینجاست که چگونه باید در میان خیل کتاب‌های غیرمجازی که در این بساطی‌ها در دسترس مردم قرار می‌گیرد، آثار خوب و فاخر را به علاقه‌مندان کتاب معرفی کرد.
یکی از مشکلات مهم صنعت نشر در این روزها گرانی کاغذ و ملزومات چاپخانه‌ها برای انتشار کتاب است. این وضعیت موجب شده تا شبکه کتاب‌های افستی بیش از پیش رونق داشته باشد. این روزها به دلیل افزایش قیمت کاغذ ناشران بسیاری از انتشار آثار جدید سر باز می‌زنند و کتاب‌ها در تیراژی محدود و اندک منتشر می‌شوند. احمد خداداد، مسؤول روابط عمومی انتشارات مروارید اعلام می‌کند که این روزها هزینه آماده‌سازی یک کتاب برای دریافت مجوز نزدیک به 2 میلیون تومان است و به دلیل تایید نشدن مجوز انتشار این آثار هزینه‌های زیادی به ناشران تحمیل می‌شود. وی عنوان می‌کند: ناشران برای پرداخت هزینه‌های فیلم و زینک، نمونه‌خوانی و ویراستاری و... باید پول‌های زیادی را به صورت نقدی پرداخت کنند و از آنجا که یک کتاب در بلندمدت هزینه‌های خود را پرداخت می‌کند، انتشار آثار جدید برای ناشران مقرون به صرفه نیست. در حالی که ناشران برای انتشار آثار جدید چنین مشقاتی را به جان می‌خرند، آثار افستی با پرداخت کمترین هزینه اثری را در تیراژی محدود منتشر می‌کنند و به فروش می‌رسانند. حسین مظفری، کارمند یکی از چاپخانه‌های تهران در این باره می‌گوید: این روزها به مدد پیشرفت تکنولوژیک و ساخت دستگاه‌های چاپ در ابعاد کوچک دیگر هزینه افست کردن بسیار پایین آمده است. این روزها با دستگاه‌های کوچک چاپ می‌شود یک کتاب را در 2 هزار نسخه منتشر کرد و نیازی به تهیه فیلم و زینک از یک کتاب نیست. او که سال‌ها در حوزه چاپ فعالیت کرده است، درباره این وضعیت می‌گوید: حضور این تکنولوژی در عرصه چاپ و نشر به رقیب ناشران و نویسندگان تبدیل شده است و موجب شده تا هر کتابی که نتواند از اداره کتاب مجوز دریافت کند، سر از این چاپخانه‌ها دربیاورد و در اندک زمانی در خیابان‌ها به فروش برسد. چنین کتاب‌هایی به کرات منتشر می‌شوند و به فروش می‌رسند و معلوم نیست که به چه دلیلی جلوی انتشار برخی از آثار گرفته شده است. اگر اداره کتاب و توسعه کتابخوانی بر اساس سیاست‌های خود مانع انتشار برخی از آثار می‌شود، به چه دلیل این آثار در بخش دیگری بدون هیچ مشکلی در تیراژی به مراتب وسیع‌تر منتشر و اینگونه در کشور توزیع می‌شود؟
حضور نویسندگان غیرمجاز در فضای فرهنگی کشور
آثار صادق هدایت، «صد سال تنهایی» مارکز(ترجمه فرزانه) و «همسایه‌ها»ی احمد محمود از جمله آثاری هستند که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران اجازه انتشار دریافت نکردند. این آثار به رغم نداشتن مجوز بارها و بارها منتشر شدند و هم‌اکنون کسی از رقم دقیق تیراژ این آثار مطلع نیست. برای نمونه هر یک از داستان‌های صادق هدایت که روی کاغذهای کاهی چاپ شده‌اند در بساط این دستفروش‌ها با قیمت 4 تا 5 هزار تومان به فروش می‌رسند و در مقایسه با انتشار یک کتاب جدید هزینه آن نصف محسوب می‌شود. اگر در گذشته چندده کتاب با چنین شرایطی منتشر می‌شدند، این روزها به مدد دستگاه‌های چاپ کتاب‌های بسیاری به صف این آثار اضافه شده‌اند و حتی کتاب‌های نویسندگانی چون عباس معروفی که پس از انتخابات 1388 به فتنه پیوست در کنار خیابان‌های تهران به فروش می‌رسند. این در حالی است که کتاب‌های این نویسنده که پیش از این مجوز انتشار داشتند در حال حاضر اجازه انتشار ندارند. این تصویری کوچک است از فضایی که در زیر پوست فضای فرهنگی کشور در جریان است. اگر پای صحبت‌های نویسندگان و مترجمانی که آثار آنها به این صورت مورد چپاول و دست‌درازی گروه‌های منفعت‌طلب قرار گرفته است بنشینیم، مطمئنا ابعاد دیگری از این پدیده مخرب فرهنگی برای ما عیان خواهد شد. حال باید دید که آیا دولت تدبیر و امید کلیدی هم برای این شرایط در نظر گرفته است یا خیر؟