«کاسپی» نام گمشده دریای شمال ایران

شاید نیاز به انگیزه‌ مهمی برای تحقیق درباره اینکه آیا واقعا در گذشته به دریای شمال ایران، مازندران می‌گفته‌اند یا نه، نباشد چرا که این امر کاملا مشخص و مبرهن است اما دکتر عنایت‌الله رضا که یکی از پیشکسوتان دانش ایرانشناسی است معتقد است با بررسی تاریخ می‌توان به نام واقعی این دریا پی برد. با این همه اظهار بی‌اطلاعی علی‌اف، رئیس‌جمهور پیشین جمهوری آذربایجان از محل قرار داشتن دریای مازندران، مهم‌ترین انگیزه برای بررسی‌ها و پی‌گیری‌های یک پژوهشگر تاریخ و جغرافیا درباره نام اصلی دریای شمال ایران و انتشار کتابی به نام «دریای شمال ایران» بوده است. وی که مشاور مرکز دایرهًْ‌المعارف بزرگ اسلامی است با اشاره به بررسی مأخذهای متعدد مربوط به اوایل دوره اسلامی مانند خدای‌نامه‌ها، ‌شاهنامه فردوسی و کتاب‌های دیگری که به زبان پهلوی بوده و به مرور ترجمه و تفسیر شده‌اند، گفت: به این نتیجه رسیدم که اصلا سرزمین شمال ایران، در طول تاریخ نام مازندران نداشته، بلکه نخست «تپوران» و بعد‌ها در دوره اسلامی «طبرستان» نامیده می‌شده است. درحالی‌که مازندران نام ناحیه‌ای در شرق سیستان در شمال هند و در نزدیکی ناحیه رود سند بوده است. او با اشاره به بررسی مآخذ قدیمی‌تر برای پیدا کردن نام واقعی منطقه مازندران، بیان کرد: مآخذ قدیمی‌تر مانند «معجم البلدان» یاقوت حموی در این‌باره به صراحت می‌نویسد: «من بسیار تلاش کردم تا ببینم نام مازندران از کجا بر این ناحیه در شمال ایران وجود داشته و هرچه گشتم، دلیلی بر این کار پیدا نکردم، معلوم است که این نام نوساخته است». همچنین در کتاب تاریخ طبرستان «ابن اسفندیار» نیز می‌گوید: «نام مستحدث است». وی با تأکید بر منتفی شدن نام دریای مازندران به‌عنوان نخستین نام برای دریای شمال ایران پس از بررسی منابع قدیمی‌تر، افزود: پس از آن، تصمیم گرفتم چگونگی پیدایش نام دریای خزر را بررسی کنم. رضا در توضیح انتخاب نامی که در زمان‌های گذشته برای هر دریا گذاشته می‌شد، گفت: از نوشته‌های قدیم می‌توان درباره چگونگی نامگذاری برای هر دریا اطلاع یافت. در آن زمان، دریا را به نام اقوامی که در ساحل آن زندگی می‌کردند، نام می‌گذاشتند، مثلا طبرستانی‌ها، گرگانی‌ها یا هیرکانی‌ها در قدیم در کنار این دریا بوده‌اند. به همین دلیل، اسم این دریا به نام‌هایی مانند هیرکانیا، طبرستان یا دریای پتوران شناخته می‌شده است. مشاور مرکز دایرهًْ‌المعارف بزرگ اسلامی با اشاره به بررسی‌هایش برای پی بردن به دلیل نامگذاری دریای شمال ایران به نام خزر و آوردن اسم خزر در متون عربی، افزود: در دوره بنی‌امیه که حاکمان عرب، قفقاز را گرفتند، گروه مقابل خزر که با رم شرقی و بیزانس متحد بود، هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته بود و غارتگری می‌کرد، از طریق رود کر به عرب‌ها حمله کرد، عرب‌ها به این دلیل که آنها از رود کر حمله کردند، گمان کردند، از دریا به این رود آمده‌اند، پس استنباط کردند که گویا این دریا، دریای خزر است. به همین دلیل، آن را بر مبنای گفته‌ها «بحر‌ الخزر» نامیدند. درحالی‌که این نام را بر چند دریای دیگر نیز گفته‌اند. وی در توضیح نام کاسپی با اشاره به اینکه کاس‌ها از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوره ساسانی در جنوب غرب و جنوب دریای شمال ایران زندگی می‌کردند، اضافه کرد: برتولت، یکی از بزرگ‌ترین خاورشناسان جهان، در نوشته‌هایش «کاسپ» را جمع کاس خوانده و نوشته است، اسم این قوم کاس بوده است. در گیلان هنوز هم این نام مانند «کاس آقا» و «کاس خانم» برای افراد سفیدرو وجود دارد. این اصطلاح هنوز در گیلکی وجود دارد. رضا، درباره نام کاسپین که بر دریای شمال ایران اطلاق می‌شود، توضیح داد: کاسپین، اصطلاحی است که فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها برای دریای شمال ایران به کار می‌برند. ما نیز به غلط آن را کاسپین می‌نامیم. این پژوهشگر تاریخ بیان کرد: حکم صادر نمی‌کنم، ولی اعتقاد دارم، نام درست این دریا، دریای کاسپی است. کاسپیان مردمی بودند که از هزاره دوم پیش از میلاد در این ناحیه زندگی می‌کردند و تا عصر ساسانی، نمونه‌های متعددی از وجود آنها در ایران وجود دارد. وی اظهار داشت: دنیا نیز این نام را پذیرفته است، پس دلیلی ندارد، نامی را که به قوم و مردم‌ سرزمین خود مربوط است، نپذیریم و اسم قومی که هیچ رابطه‌ای هم با دریای شمال ایران ندارد به کار ببریم. معتقدم نام خزر نام درستی برای دریای شمال ایران نیست و نام مشهور، نام کاسپی است. او با اشاره به انتشار مصوبه‌ای مبنی بر نامیدن نام دریای شمال ایران در مکاتبات خارجی به دریای کاسپی و نامیدن آن در مکاتبه‌های داخلی به دریای خزر از سوی دولت، گفت: وقتی نام ایرانی کاسپی را داریم، چه لزومی دارد، نامی را که اصلا رابطه‌ای با این دریا ندارد، بر آن بگذاریم. رضا در پاسخ به پرسش خبرنگار ایسنا در این‌باره‌ که آیا کسی قبلا این مسأله را بررسی کرده که هیأت دولت چنین تصمیمی را گرفته است، اظهار کرد: من ندیدم که قبلا این مسأله به این شکل طرح شده باشد. فکر می‌کنم، من توانسته‌ام این مسأله را برای نخستین‌بار طرح کنم.