سيداصغر نوربخش
روزهايي كه تعزيه در كوچه‌ها، گذرگاه‌ها و ميدان‌ها اجرا مي‌شد، هر چند كه دور نيست، اما اكنون ديگر دست‌نيافتني شده است. خاطره‌شان از ياد كساني كه اين تعزيه‌ها را در آن مكان‌ها ديده‌اند هرگز پاك‌شدني نيست. رهگذران، فارغ از نگاه، شغل و طبقه گاهي تا چند ساعت به تماشاي شبيه‌خواني‌ها و مرثيه‌سرايي‌هاي تعزيه‌گردانان و نقش‌خوانان مي‌نشستند بدون آنكه دغدغه كاري دیگر در سر داشته باشند؛ ابتدا در آنجا ميخكوب مي‌شدند، بعد كمي به اشتلم‌خواني‌ها و رجزگويي‌ها مي‌خنديدند و آهسته‌آهسته به بطن «حادثه» نزديك مي‌شدند و آنگاه گريه و اشك فرامي‌رسيد. كودكان با شوق و اشتياق به دامان پدران و مادران مي‌نشستند و با بخشي از برجسته‌ترين تاريخ جهان آشنا مي‌شدند. شايد بارها اين تعزيه را ديده بودند اما باز هم برايشان تازگي داشت. آنگاه ملال بي‌معنا بود. بزرگ‌ترها براي نيازشان، پولي را به فراخور داشته‌ها به دست فرزند مي‌دادند تا هم پاكي كودك پول عجين شود و هم كودك از تبرك دست نوازش تعزيه‌خوان بي‌نصيب نماند. اينك اما شايد در روستايي دور‌افتاده يا شهرستانكي، تعزيه‌اي برپا مي‌شود كه هرچند لحظاتي، دل‌ها را با خود همراه مي‌سازد اما صفاي آن موقع كجا و صداي بلند طنين انداخته در باندهاي غول‌پيكر كجا. حالا تعزيه را در سالن‌هاي تئاتر هم اجرا مي‌كنند با همان نام تعزيه. ميكروفن‌هاي گران‌قيمت در دستان بازي‌سازان حالا جاي شمشير و سپر را گرفته است. صداي باندها آنقدر بلند و گوشخراش است كه شايد تا چندصدمتر آن‌طرف‌تر اگر علاقه‌مندي حضور داشته باشد كمتر رغبت مي‌كند به آن سو بيايد؛ آوازها، بوي آوازهاي دل‌نشين آن روزها را نمي‌دهند. نوايي كه مي‌خوانند با كلام‌شان جور نيست. خارج خواندن بازيگران هم ديگر عادي شده است. گزارش زير به ريشه‌يابي اين معضل مي‌پردازد. تعزيه، بخشي انكارناپذير از هويت ملي و مذهبي ما است. نشان دادن حساسيت به آسيب‌هايي كه به هويت فرهنگي ما وارد مي‌شود وظيفه همه ما است. شايد لازم باشد كمي از تبليغات اقتصادي و سياست‌‌بازي‌ها خارج شويم و به هويت خودمان نگاه بیندازيم. كودكان ما بدون هويت ايراني نمي‌توانند ايراني باشند. گفتن اين نكته ضروري است كه اين گزارش حاوي نظرات بخشي از جامعه هنري و پژوهشگران عرصه هنر است. اين گزارش مي‌تواند در آينده گسترده‌تر و كامل‌تر شود. در اين راه نظرات كارشناسان و دست‌اندركاران امر مي‌تواند راهگشاي نياز امروز فرهنگي ما باشد.
تار و پود تعزيه از موسيقي و نمايش تشكيل مي‌شود
منصوره ثابت‌زاده، پژوهشگر پيشكسوت موسيقي معتقد است هنر «تعزيه» همچون جامه‌اي است كه تار آن را موسيقي و پودش را حركات نمايشي تشكيل مي‌دهد. او درباره ماهيت هنر تعزيه مي‌گويد: تعزيه از موسيقي و نمايش تشكيل شده است. ايجاد هارموني و هماهنگي بين اين دو براي تعزيه همواره لازم بوده است، به طوري كه تا به حال با هم، تعزيه را پيش آورده‌اند و هيچ تضادي با هم نداشته‌اند. ثابت‌زاده درباره اين موضوع كه تعزيه را اپراي ايراني ناميده‌اند اين‌طور پاسخ مي‌دهد: اپرا ماهيت غربي و تاريخ غربي دارد و با تعزيه كه هنري كاملا ايراني است تفاوت دارد. تعزيه يك هنر شرقي است و با اپرا در يك ساختار نمي‌گنجد، بنابراين من تعزيه را نوعي اپرا نمي‌دانم. به نظر من تعزيه تلفيقي است از نمايش و موسيقي. اگر اين هنر 2 پايه داشته باشد؛ يك پايه آن موسيقي و پايه ديگر نمايش است كه مي‌توان گفت ركن موسيقي تعزيه در ايران بسيار قوي است. او در ادامه عنوان مي‌كند: ما بايد اين موضوع را مورد بررسي قرار دهيم كه چرا موسيقي تعزيه برگرفته از موسيقي سنتي ايراني است؟ در حالي كه در ايران موسيقي‌هايي كه درباره مرگ وجود دارد با تعزيه تفاوت ماهوي دارد؛ هر چند تعزيه و سوگواري‌ها وجه مشتركي به عنوان مرگ و عزاداري دارند، بنابراين ما بايد به تاثير موسيقي سنتي بر تعزيه بپردازيم. اين پژوهشگر كه آثار متعدد صوتي و كتاب در زمينه موسيقي بومي دارد، سعي مي‌كند تعزيه را با ساده‌ترين شكل ممكن تعريف كند: تعزيه هنري است كه مردم كوچه و بازار و تمام اقوام ايراني به آن مي‌پردازند. اين موضوعي است كه درباره تعزيه اهميت دارد. نمايش و موسيقي در تعزيه آنچنان در هم تنيده شده‌اند كه مي‌توان آن را به عنوان يك لباس سوگواري دانست. تعزيه كسوتي است كه تار آن را موسيقي و پودش را نمايش تشكيل مي‌دهد. اين هنر قرن‌ها در میان مردم حضور داشته و بعد از اين هم حضور خواهد داشت. ثابت‌زاده با اشاره به اينكه اگر موسيقي و نمايش در تعزيه با قدرت اجرا شود آنگاه تاثيرگذار خواهد بود، اين‌طور ادامه مي‌دهد: حضور موسيقي و نمايش در تعزيه لازم است با اين تفاوت كه موسيقي تعزيه بدون نمايش مي‌تواند اجرا شود و بر ما تاثير خواهد گذاشت اما اگر موسيقي از تعزيه گرفته شود و در آن فقط ديالوگ ادا شود، روح تعزيه از آن گرفته مي‌شود. در حقيقت موسيقي و نمايش روح و جسم تعزيه هستند. وي همچنين اشاره مي‌كند: نمايش در ايران هم‌اكنون هنري است كه ماهيت غربي دارد و سوغات غرب است بنابراين آنچه در تعزيه اصالت دارد موسيقي آن است و روي اشعاري براي سوگواري حضرت امام حسين(ع) ساخته مي‌شود. مي‌توان گفت بخش موسيقي تعزيه امروز، برگرفته از هنر شرقي است و بخش نمايش آن نيز امروز ماهيت غربي دارد، اما تعزيه‌اي كه در كوچه و خيابان نمايش داده مي‌شود ماهيت شرقي دارد و در حقيقت يك نوع تظاهرات مذهبي است.
آيين را نبايد تماشاخانه‌اي كرد
اما وقتي سخن از آيين و هنرهاي منطقه‌اي به ميان مي‌آيد، بعيد است خبرنگاري به سراغ هوشنگ جاويد نرود. اين مولف و محقق در زمينه موسيقي نواحي در اين باره مي‌گويد: در تعزيه نمي‌توان میان موسيقي و نمايش تفكيك ايجاد كرد. آيين، هم موسيقي دارد و هم نمايش و از ادبيات خاص خود برخوردار است. تعزيه زماني كه به عنوان يك هنر آييني ثبت شد همه بخش‌هاي آن به عنوان بخشي از فرهنگ و هنر اين كشور مورد توجه قرار گرفت. او تعزيه را يك هنر باورمدار ايراني- اسلامي مي‌داند و مي‌گويد: ايراني‌ها براي يافتن بهترين راه تبليغ مذهب شيعه انديشه كردند و همه هنرها اعم از ادبيات، شعر، موسيقي، نمايش و طراحي صحنه را به كار گرفتند و در زمان مناسب، آن را به عنوان هنر تعزيه بروز دادند. جاويد با اشاره به برگزاري همايش آيين‌هاي عاشورايي مي‌گويد: تعزيه نمايش ملي نيست بلكه هنر آييني ملي است. من با نفس برگزاري همايش آيين‌هاي عاشورايي به عنوان يك كار پژوهشي موافقم اما مي‌بينيم كه جنبه نمايش در آن به سمت تماشاخانه‌اي رفته است. آيين را نبايد تماشاخانه‌اي كرد، چرا كه اگر آيين‌ها را تماشاخانه‌اي كنيم هيچ كمكي به فرهنگ و هنر نكرده‌ايم. بايد در كنار اجراي آيين‌ها، به بيان چگونگي و چرايي آنها نيز بپردازيم. او كه بتازگي كتاب «پرند ستايش در ايران» را نوشته و منتشر كرده است، اينگونه ادامه مي‌دهد: اصل قضيه اين است كه آيين‌ها بايد در مناطق كشور كه خاستگاه اصلي آنها هستند، تقويت شود. اگر قرار است به صورت كشوري نشان داده شود رسانه‌ها بايد به آن بپردازند، اما مي‌بينيم كه دوربين‌هاي تلويزيوني به جاي آنكه اين آيين‌ها را ضبط و پخش كنند به سراغ هيات‌هاي تهراني مي‌روند و آنها را براي مردم ايران پخش مي‌كنند. در اين ميان تنها چيزي كه مي‌ماند ارائه آيين‌ها در همايش‌هاست. به عقيده من، اين كار با اين شكل اجرا، تاثيرگذاري فرهنگي ندارد. در كنار هر آييني كه در اين همايش‌ها اجرا مي‌شود بايد توضيح و تفسير و سخنراني باشد كه هم فرهنگسازي صورت گيرد و هم دايرهًْ‌المعارف‌سازي شود. كمترين حد آن هم اين است كه دانشجويان بيشتر با اين آيين‌ها آشنا مي‌شوند اما متاسفانه اين همايش‌ها بيشتر جنبه اجرايي‌آماري دارند. اين پژوهشگر موسيقي درباره ناديده گرفته شدن جنبه موسيقايي تعزيه معتقد است: تا آنجايي كه من آشنايي دارم هنرمندان تئاتري كه تعزيه هم كار مي‌كنند، هم فضاي تعزيه را مي‌شناسند و هم با موسيقي آشنايي كامل دارند اما اگر در اين ميان كساني پيدا مي‌شوند كه موسيقي را نمي‌دانند، تعزيه را با يك آسيب جدي مواجه مي‌كنند كه بايد جلوي آن گرفته شود.
هويت تعزيه تغيير كرده است
اما سعيد افزونتر يكي ديگر از پژوهشگران عرصه موسيقي است كه شايد كمتر شناخته‌شده باشد، اما آثارش نشان از قوت كارش مي‌دهد. او مي‌گويد: نام ديگر تعزيه، «شبيه» است يعني نشان دادن و به نمايش درآوردن وقايع و اتفاقاتي كه رخ داده است. اما گفت‌وگوها و كلام‌هاي آن توسط الحان موسيقي و به صورت موسيقايي ادا مي‌شود.
افزونتر اضافه مي‌كند: 2 رشته هنري هستند كه در رابطه با تعزيه خود را مدعي مي‌دانند؛ يكي تئاتر است و ديگري موسيقي، اما امروز شاخه‌اي كه متولي تعزيه شده است تئاتر است. تعزيه در دانشكده‌هاي تئاتر تدريس و در جشنواره‌هاي نمايشي اجرا مي‌شود. اما موسيقي از تعزيه غافل بوده است. در جايي كه موسيقي تدريس مي‌شود، نديده‌ايم كه حرفي از تعزيه به ميان آيد. بنابراين اگر از نظر اداري و آموزشي به اين موضوع نگاه كنيم، مي‌بينيم كه تعزيه به تئاتر و نمايش نزديك‌تر است. او معتقد است: قرار گرفتن هنر تعزيه زيرنظر سيستم نمايشي، هويت آن را دچار تغيير و تحول كرده است. تعزيه در گذشته از بعد نمايشي‌اش بسيار ساده برگزار مي‌شد، اما تعزيه‌خوان‌ها امروز معتقدند براي آنكه مردم بيشتر به تعزيه توجه كنند بايد بار نمايشي آن را قوي‌تر كنيم. در نتيجه بعد موسيقايي آن كمرنگ‌تر مي‌شود. از طرفي دانشجويان تئاتر به اجراي تعزيه رو مي‌آورند در حالي كه موسيقي را خوب نمي‌شناسند در نتيجه بار موسيقي آن كمتر مي‌شود. در گذشته، كسي كه تعزيه‌خوان بود خواننده خوبي هم محسوب مي‌شد و اداي موسيقايي كلمات اهميت بيشتري نسبت به حركات و ژست‌ها داشت.
گروه‌هاي تعزيه در سالن‌هاي‌تئاتر
محمدجواد بشارتي، پژوهشگري است كه برنامه‌هاي خوب حوزه موسيقي در راديو، حاصل زحمات و دلسوزي‌هاي او است. اين محقق و نويسنده عرصه موسيقي درباره هنر تعزيه اينچنين مي‌گويد: در گذشته، تعزيه‌خوان كسي بود كه موسيقي را خوب مي‌دانست و همه خوانندگان ما تعزيه‌خوان بودند. اساتيد موسيقي اواخر قاجار كه نمونه‌هاي صوتي آثارشان در دسترس است مناجات‌خوان، اذان‌گو و تعزيه‌خوان بودند و در كنار اينها، استاد موسيقي هم بودند. اقبال‌آذر در تكيه دولت تعزيه اجرا کرده و بعد از آن با درويش‌خان برنامه اجرا مي‌كرد. او ادامه مي‌دهد: اما امروز، بهترين تعزيه‌خوان‌هاي ما الزاما شناخت بالاي موسيقايي ندارند و بيشتر، الحاني كه بايد در تعزيه اجرا كنند را مي‌شناسند، مسلط به چم و خم آواز نيستند و به صورت سنتي از گذشتگان خود آموخته‌اند. بشارتي درباره انواع تعزيه‌خوان‌ها گفت: ما در حال حاضر 3 گروه تعزيه‌خوان داريم كه نخست، تعزيه‌خواناني هستند كه بر موسيقي نيز اشراف دارند؛ اين دسته ضمن اينكه شغل‌شان تعزيه‌خواني است موسيقيدان هم هستند. تعداد اين گروه بسيار كم و انگشت‌شمار است و در حال منسوخ شدن هستند. دسته دوم به معناي شغلي، غيرحرفه‌اي هستند، اما به تعزيه‌خواني تسلط دارند و شغل اصلي‌شان چيز ديگري است. اينها به خاطر اعتقادات مذهبي‌شان تعزيه اجرا مي‌كنند. هرچند كه به موسيقي تسلط ندارند اما به خاطر اعتقادات‌شان، اجرايی قوي دارند. دسته سوم تعزيه‌خوانان كساني هستند كه شغل‌شان تعزيه‌خواني است و از اين راه امرار معاش مي‌كنند. اين دسته در طول سال به صورت دوره‌گردي، تعزيه اجرا مي‌كنند. بشارتي درباره آسيب‌هايي كه به هنر تعزيه وارد شده بر اين باور است: وقتي به دنبال اين هستيم كه تعزيه را به عنوان يك هنر نمايشي معرفي كنيم، بنابراين شروع مي‌كنيم به نوشتن متن نمايشي براي آن، بعد متون آن چاپ مي‌شود و در اختيار نمايشي‌ها قرار مي‌گيرد. هرچند اين كار از لحاظ پژوهشي كار مثبتي است اما به لحاظ اجرايي يك ضعف محسوب مي‌شود، چرا كه ديگران را در اجرا محدود به يك متن مي‌كند. شبيه‌ها تبديل به نقش و جنبه‌هاي سنتي كمرنگ مي‌شوند، بنابراين تعزيه شكل تئاتري به خود مي‌گيرد. او سخنانش را اينگونه ادامه مي‌دهد: در اين شرايط، تعزيه صاحب كارگردان مي‌شود كه او نيز نگاه تئاتري به تعزيه دارد. تمرين‌ها نيز تمرين‌هاي تئاتري مي‌شود و به تدريج ابزار صحنه تغيير مي‌كند، تا اينكه مي‌بينيم حاصل كار يك نمايش با متن مذهبي است و ديگر تعزيه نيست. از طرفي بار موسيقايي آن نيز كه از نقاط قوت اين هنر است كم‌كم از بين مي‌رود. متاسفانه اكنون، بسياري از گروه‌هاي تعزيه اين راه را پيش گرفته‌اند و به سالن‌هاي تئاتر روي آورده‌اند. ممكن است يك كارگردان تئاتر از يك نسخه تعزيه، متني را اقتباس كند و يك نمايش روي صحنه ببرد كه اشكالي ندارد، اما زماني است كه اين نمايش به نام تعزيه اجرا مي‌شود؛ اينجاست كه تعزيه آسيب مي‌بيند.
بازتوليد يك آيين به مرگ آن مي‌انجامد
محسن شهرنازدار هم چهره‌اي آشنا براي اهالي موسيقي است. اجراهاي خوب او در برنامه فرهنگي «دو قدم مانده به صبح» به‌يادماندني است. اين پژوهشگر و نويسنده عرصه موسيقي كه در عرصه رسانه هم فعاليت داشته است، اينگونه اظهارنظر مي‌كند: وقتي درباره تعزيه حرف مي‌زنيم بايد ببينيم درباره چه بخشي از فرهنگ ايراني و با چه خصوصياتي حرف مي‌زنيم. در اينجا مي‌توان گفت تعزيه يك نمايش يا يك اجراي موزيكال يا تعابيري همچون اپرت ايراني نيست. اهالي نمايش براي آنكه پيشينه اجراي تئاتر در ايران را به عقب بازگردانند در مقطعي از پژوهش‌هايشان از تعزيه به عنوان يك نمايش ايراني ياد كردند و بيشتر هدف اين بود كه سابقه‌اي براي تئاتر در ايران ايجاد كنند. اين كار از مدخل يك انحراف بود. ما نمي‌توانيم به صرف وجود عناصر نمايشي در موضوعي به نام تعزيه، آن را به عنوان سابقه نمايش در ايران بدانيم، آن هم متناسب با نمايشي كه سابقه چندهزارساله در غرب دارد. شهرنازدار ادامه مي‌دهد: كتاب‌هايي همچون «نمايش در ايران» نوشته بهرام بيضايي و «تاريخ نمايش در ايران» نوشته جمشيد ملك‌پور منابع اوليه‌اي بودند كه تلاش كردند به بحث نمايش در ايران بعد تاريخي بدهند. از اين طرف در حوزه موسيقي، عده‌اي درصددند وجه موسيقايي تعزيه را غالب بر وجوه ديگر آن بشمرند و به عنوان بخشي از سابقه موسيقايي ايران معرفي كنند. به نظر من اهالي موسيقي هم دچار همان خلط مبحث مي‌شوند. با اين تفاوت كه ما در موسيقي ايراني نيازي به سند تاريخي نداريم چرا كه رپرتوار موسيقي ايران به اندازه كافي، حاوي قدمت است، از اين رو تلاش كمتري شده تا بخش موسيقي تعزيه را به سند تاريخ موسيقي ايران ملحق كنيم. اين پژوهشگر موسيقي در ادامه سخنانش مي‌گويد: تئاتر عنصر وارداتي و جديدي است و عنصر بومي و سابقه تاريخي روشني در آن ديده نمي‌شود، بنابراين در اين حوزه بيشتر تلاش شده است تا تعزيه را وارد تاريخ نمايش كنند. او ناميدن تعزيه به عنوان نمايش يا موسيقي را يك اشتباه و تلقي نادرست مي‌داند: معتقدم با اين هنر بايد به عنوان يك آيين برخورد كنيم. وقتي از آيين سخن مي‌گوييم از مجموعه آداب، سنن، باورداشت و پيشينه فرهنگي به علاوه تمام عناصر فرهنگي در كنار هم ياد مي‌كنيم. هيچ فرهنگ‌شناسي عناصر يك آيين را تجزيه و به هنرهاي مختلف آنها را بذل و بخشش نمي‌كند. وقتي از آيين صحبت مي‌كنيم از يك خاطره قومي و خصوصيت فرهنگي ياد مي‌كنيم كه همه عناصر آن با هم معنا مي‌يابند. آيين جلوه‌اي از اجتماع يا همسويي عناصر شكل‌دهنده فرهنگ يك جامعه است. اينكه بخواهيم اين عناصر را از هم تجزيه كنيم يك اشتباه بزرگ مرتكب شده‌ايم. در گذشته اهالي نمايش اين اشتباه را كرده‌اند و اخيرا هم اهالي موسيقي تعزيه را جزئي از موسيقي مي‌دانند و اين اشتباه را تكرار مي‌كنند. تعزيه، آييني است كه همه عناصر فرهنگي ايراني در آن نمايان است. شهرنازدار با اشتباه خواندن برتري وجه يك آيين بر ديگري، ادامه داد: در ابتدا بايد سير تكويني شكل‌گيري اين آيين را بررسي كنيم. آيين يك موضوع از پيش‌تعيين شده نيست. وقتي درباره موضوع آيين به نقطه‌اي برسيم كه آن را در سالن تئاتر يا سالن موسيقي، بازتوليد كنيم آنجا آيين را تبديل به عنصر موزه‌اي كرده‌ايم و از آن فاصله جدي گرفته‌ايم. در واقع مرگ آيين با بازتوليد آن شكل مي‌گيرد. فرهنگ در يك پروسه زماني هزاره، تغيير جهت و موضع مي‌دهد و يك آيين در يك سير تكويني شكل مي‌گيرد. آيين بايد در ناخودآگاه جمعي مورد پذيرش قرار گيرد و نمي‌توان براساس يك قاعده هرمي درباره آن تصميم گرفت، بلكه برعكس، آيين از پايين‌ترين سطح هرم به بالاترين سطح نفوذ مي‌كند. اما بازتوليد آيين، همان نگاه از بالا به پايين هرم است. ما نمي‌توانيم هيچ اثري در شكل‌گيري آيين و تغيير جهت آن داشته باشيم مگر آنكه به مرگ آيين رسيده باشيم و ناگزير باشيم كه آن را بازتوليد كنيم.
***
اميدواريم اين موضوع در همين‌جا پايان نيابد و اساتيد و اهالي هنر، براي راه يافتن به مسيري درست جهت حفظ هويت فرهنگي‌مان دست به كار شوند و نظرات‌شان را براي ما ارسال كنند. نگاهي كوتاه به يك آيين مذهبي كه اين روزها دچار تغييراتي شده است
تعزيه؛ موسيقي يا نمايش؟
هنرمندان تئاتري كه تعزيه هم كار مي‌كنند، هم فضاي تعزيه را مي‌شناسند و هم با موسيقي آشنايي كامل دارند اما اگر در اين ميان كساني پيدا مي‌شوند كه موسيقي را نمي‌دانند، تعزيه را با يك آسيب جدي مواجه مي‌كنند
كه بايد جلوي آن گرفته شود
سيداصغر نوربخش
روزهايي كه تعزيه در كوچه‌ها، گذرگاه‌ها و ميدان‌ها اجرا مي‌شد، هر چند كه دور نيست، اما اكنون ديگر دست‌نيافتني شده است. خاطره‌شان از ياد كساني كه اين تعزيه‌ها را در آن مكان‌ها ديده‌اند هرگز پاك‌شدني نيست. رهگذران، فارغ از نگاه، شغل و طبقه گاهي تا چند ساعت به تماشاي شبيه‌خواني‌ها و مرثيه‌سرايي‌هاي تعزيه‌گردانان و نقش‌خوانان مي‌نشستند بدون آنكه دغدغه كاري دیگر در سر داشته باشند؛ ابتدا در آنجا ميخكوب مي‌شدند، بعد كمي به اشتلم‌خواني‌ها و رجزگويي‌ها مي‌خنديدند و آهسته‌آهسته به بطن «حادثه» نزديك مي‌شدند و آنگاه گريه و اشك فرامي‌رسيد. كودكان با شوق و اشتياق به دامان پدران و مادران مي‌نشستند و با بخشي از برجسته‌ترين تاريخ جهان آشنا مي‌شدند. شايد بارها اين تعزيه را ديده بودند اما باز هم برايشان تازگي داشت. آنگاه ملال بي‌معنا بود. بزرگ‌ترها براي نيازشان، پولي را به فراخور داشته‌ها به دست فرزند مي‌دادند تا هم پاكي كودك پول عجين شود و هم كودك از تبرك دست نوازش تعزيه‌خوان بي‌نصيب نماند. اينك اما شايد در روستايي دور‌افتاده يا شهرستانكي، تعزيه‌اي برپا مي‌شود كه هرچند لحظاتي، دل‌ها را با خود همراه مي‌سازد اما صفاي آن موقع كجا و صداي بلند طنين انداخته در باندهاي غول‌پيكر كجا. حالا تعزيه را در سالن‌هاي تئاتر هم اجرا مي‌كنند با همان نام تعزيه. ميكروفن‌هاي گران‌قيمت در دستان بازي‌سازان حالا جاي شمشير و سپر را گرفته است. صداي باندها آنقدر بلند و گوشخراش است كه شايد تا چندصدمتر آن‌طرف‌تر اگر علاقه‌مندي حضور داشته باشد كمتر رغبت مي‌كند به آن سو بيايد؛ آوازها، بوي آوازهاي دل‌نشين آن روزها را نمي‌دهند. نوايي كه مي‌خوانند با كلام‌شان جور نيست. خارج خواندن بازيگران هم ديگر عادي شده است. گزارش زير به ريشه‌يابي اين معضل مي‌پردازد. تعزيه، بخشي انكارناپذير از هويت ملي و مذهبي ما است. نشان دادن حساسيت به آسيب‌هايي كه به هويت فرهنگي ما وارد مي‌شود وظيفه همه ما است. شايد لازم باشد كمي از تبليغات اقتصادي و سياست‌‌بازي‌ها خارج شويم و به هويت خودمان نگاه بیندازيم. كودكان ما بدون هويت ايراني نمي‌توانند ايراني باشند. گفتن اين نكته ضروري است كه اين گزارش حاوي نظرات بخشي از جامعه هنري و پژوهشگران عرصه هنر است. اين گزارش مي‌تواند در آينده گسترده‌تر و كامل‌تر شود. در اين راه نظرات كارشناسان و دست‌اندركاران امر مي‌تواند راهگشاي نياز امروز فرهنگي ما باشد.
تار و پود تعزيه از موسيقي و نمايش تشكيل مي‌شود
منصوره ثابت‌زاده، پژوهشگر پيشكسوت موسيقي معتقد است هنر «تعزيه» همچون جامه‌اي است كه تار آن را موسيقي و پودش را حركات نمايشي تشكيل مي‌دهد. او درباره ماهيت هنر تعزيه مي‌گويد: تعزيه از موسيقي و نمايش تشكيل شده است. ايجاد هارموني و هماهنگي بين اين دو براي تعزيه همواره لازم بوده است، به طوري كه تا به حال با هم، تعزيه را پيش آورده‌اند و هيچ تضادي با هم نداشته‌اند. ثابت‌زاده درباره اين موضوع كه تعزيه را اپراي ايراني ناميده‌اند اين‌طور پاسخ مي‌دهد: اپرا ماهيت غربي و تاريخ غربي دارد و با تعزيه كه هنري كاملا ايراني است تفاوت دارد. تعزيه يك هنر شرقي است و با اپرا در يك ساختار نمي‌گنجد، بنابراين من تعزيه را نوعي اپرا نمي‌دانم. به نظر من تعزيه تلفيقي است از نمايش و موسيقي. اگر اين هنر 2 پايه داشته باشد؛ يك پايه آن موسيقي و پايه ديگر نمايش است كه مي‌توان گفت ركن موسيقي تعزيه در ايران بسيار قوي است. او در ادامه عنوان مي‌كند: ما بايد اين موضوع را مورد بررسي قرار دهيم كه چرا موسيقي تعزيه برگرفته از موسيقي سنتي ايراني است؟ در حالي كه در ايران موسيقي‌هايي كه درباره مرگ وجود دارد با تعزيه تفاوت ماهوي دارد؛ هر چند تعزيه و سوگواري‌ها وجه مشتركي به عنوان مرگ و عزاداري دارند، بنابراين ما بايد به تاثير موسيقي سنتي بر تعزيه بپردازيم. اين پژوهشگر كه آثار متعدد صوتي و كتاب در زمينه موسيقي بومي دارد، سعي مي‌كند تعزيه را با ساده‌ترين شكل ممكن تعريف كند: تعزيه هنري است كه مردم كوچه و بازار و تمام اقوام ايراني به آن مي‌پردازند. اين موضوعي است كه درباره تعزيه اهميت دارد. نمايش و موسيقي در تعزيه آنچنان در هم تنيده شده‌اند كه مي‌توان آن را به عنوان يك لباس سوگواري دانست. تعزيه كسوتي است كه تار آن را موسيقي و پودش را نمايش تشكيل مي‌دهد. اين هنر قرن‌ها در میان مردم حضور داشته و بعد از اين هم حضور خواهد داشت. ثابت‌زاده با اشاره به اينكه اگر موسيقي و نمايش در تعزيه با قدرت اجرا شود آنگاه تاثيرگذار خواهد بود، اين‌طور ادامه مي‌دهد: حضور موسيقي و نمايش در تعزيه لازم است با اين تفاوت كه موسيقي تعزيه بدون نمايش مي‌تواند اجرا شود و بر ما تاثير خواهد گذاشت اما اگر موسيقي از تعزيه گرفته شود و در آن فقط ديالوگ ادا شود، روح تعزيه از آن گرفته مي‌شود. در حقيقت موسيقي و نمايش روح و جسم تعزيه هستند. وي همچنين اشاره مي‌كند: نمايش در ايران هم‌اكنون هنري است كه ماهيت غربي دارد و سوغات غرب است بنابراين آنچه در تعزيه اصالت دارد موسيقي آن است و روي اشعاري براي سوگواري حضرت امام حسين(ع) ساخته مي‌شود. مي‌توان گفت بخش موسيقي تعزيه امروز، برگرفته از هنر شرقي است و بخش نمايش آن نيز امروز ماهيت غربي دارد، اما تعزيه‌اي كه در كوچه و خيابان نمايش داده مي‌شود ماهيت شرقي دارد و در حقيقت يك نوع تظاهرات مذهبي است.
آيين را نبايد تماشاخانه‌اي كرد
اما وقتي سخن از آيين و هنرهاي منطقه‌اي به ميان مي‌آيد، بعيد است خبرنگاري به سراغ هوشنگ جاويد نرود. اين مولف و محقق در زمينه موسيقي نواحي در اين باره مي‌گويد: در تعزيه نمي‌توان میان موسيقي و نمايش تفكيك ايجاد كرد. آيين، هم موسيقي دارد و هم نمايش و از ادبيات خاص خود برخوردار است. تعزيه زماني كه به عنوان يك هنر آييني ثبت شد همه بخش‌هاي آن به عنوان بخشي از فرهنگ و هنر اين كشور مورد توجه قرار گرفت. او تعزيه را يك هنر باورمدار ايراني- اسلامي مي‌داند و مي‌گويد: ايراني‌ها براي يافتن بهترين راه تبليغ مذهب شيعه انديشه كردند و همه هنرها اعم از ادبيات، شعر، موسيقي، نمايش و طراحي صحنه را به كار گرفتند و در زمان مناسب، آن را به عنوان هنر تعزيه بروز دادند. جاويد با اشاره به برگزاري همايش آيين‌هاي عاشورايي مي‌گويد: تعزيه نمايش ملي نيست بلكه هنر آييني ملي است. من با نفس برگزاري همايش آيين‌هاي عاشورايي به عنوان يك كار پژوهشي موافقم اما مي‌بينيم كه جنبه نمايش در آن به سمت تماشاخانه‌اي رفته است. آيين را نبايد تماشاخانه‌اي كرد، چرا كه اگر آيين‌ها را تماشاخانه‌اي كنيم هيچ كمكي به فرهنگ و هنر نكرده‌ايم. بايد در كنار اجراي آيين‌ها، به بيان چگونگي و چرايي آنها نيز بپردازيم. او كه بتازگي كتاب «پرند ستايش در ايران» را نوشته و منتشر كرده است، اينگونه ادامه مي‌دهد: اصل قضيه اين است كه آيين‌ها بايد در مناطق كشور كه خاستگاه اصلي آنها هستند، تقويت شود. اگر قرار است به صورت كشوري نشان داده شود رسانه‌ها بايد به آن بپردازند، اما مي‌بينيم كه دوربين‌هاي تلويزيوني به جاي آنكه اين آيين‌ها را ضبط و پخش كنند به سراغ هيات‌هاي تهراني مي‌روند و آنها را براي مردم ايران پخش مي‌كنند. در اين ميان تنها چيزي كه مي‌ماند ارائه آيين‌ها در همايش‌هاست. به عقيده من، اين كار با اين شكل اجرا، تاثيرگذاري فرهنگي ندارد. در كنار هر آييني كه در اين همايش‌ها اجرا مي‌شود بايد توضيح و تفسير و سخنراني باشد كه هم فرهنگسازي صورت گيرد و هم دايرهًْ‌المعارف‌سازي شود. كمترين حد آن هم اين است كه دانشجويان بيشتر با اين آيين‌ها آشنا مي‌شوند اما متاسفانه اين همايش‌ها بيشتر جنبه اجرايي‌آماري دارند. اين پژوهشگر موسيقي درباره ناديده گرفته شدن جنبه موسيقايي تعزيه معتقد است: تا آنجايي كه من آشنايي دارم هنرمندان تئاتري كه تعزيه هم كار مي‌كنند، هم فضاي تعزيه را مي‌شناسند و هم با موسيقي آشنايي كامل دارند اما اگر در اين ميان كساني پيدا مي‌شوند كه موسيقي را نمي‌دانند، تعزيه را با يك آسيب جدي مواجه مي‌كنند كه بايد جلوي آن گرفته شود.
هويت تعزيه تغيير كرده است
اما سعيد افزونتر يكي ديگر از پژوهشگران عرصه موسيقي است كه شايد كمتر شناخته‌شده باشد، اما آثارش نشان از قوت كارش مي‌دهد. او مي‌گويد: نام ديگر تعزيه، «شبيه» است يعني نشان دادن و به نمايش درآوردن وقايع و اتفاقاتي كه رخ داده است. اما گفت‌وگوها و كلام‌هاي آن توسط الحان موسيقي و به صورت موسيقايي ادا مي‌شود.
افزونتر اضافه مي‌كند: 2 رشته هنري هستند كه در رابطه با تعزيه خود را مدعي مي‌دانند؛ يكي تئاتر است و ديگري موسيقي، اما امروز شاخه‌اي كه متولي تعزيه شده است تئاتر است. تعزيه در دانشكده‌هاي تئاتر تدريس و در جشنواره‌هاي نمايشي اجرا مي‌شود. اما موسيقي از تعزيه غافل بوده است. در جايي كه موسيقي تدريس مي‌شود، نديده‌ايم كه حرفي از تعزيه به ميان آيد. بنابراين اگر از نظر اداري و آموزشي به اين موضوع نگاه كنيم، مي‌بينيم كه تعزيه به تئاتر و نمايش نزديك‌تر است. او معتقد است: قرار گرفتن هنر تعزيه زيرنظر سيستم نمايشي، هويت آن را دچار تغيير و تحول كرده است. تعزيه در گذشته از بعد نمايشي‌اش بسيار ساده برگزار مي‌شد، اما تعزيه‌خوان‌ها امروز معتقدند براي آنكه مردم بيشتر به تعزيه توجه كنند بايد بار نمايشي آن را قوي‌تر كنيم. در نتيجه بعد موسيقايي آن كمرنگ‌تر مي‌شود. از طرفي دانشجويان تئاتر به اجراي تعزيه رو مي‌آورند در حالي كه موسيقي را خوب نمي‌شناسند در نتيجه بار موسيقي آن كمتر مي‌شود. در گذشته، كسي كه تعزيه‌خوان بود خواننده خوبي هم محسوب مي‌شد و اداي موسيقايي كلمات اهميت بيشتري نسبت به حركات و ژست‌ها داشت.
گروه‌هاي تعزيه در سالن‌هاي‌تئاتر
محمدجواد بشارتي، پژوهشگري است كه برنامه‌هاي خوب حوزه موسيقي در راديو، حاصل زحمات و دلسوزي‌هاي او است. اين محقق و نويسنده عرصه موسيقي درباره هنر تعزيه اينچنين مي‌گويد: در گذشته، تعزيه‌خوان كسي بود كه موسيقي را خوب مي‌دانست و همه خوانندگان ما تعزيه‌خوان بودند. اساتيد موسيقي اواخر قاجار كه نمونه‌هاي صوتي آثارشان در دسترس است مناجات‌خوان، اذان‌گو و تعزيه‌خوان بودند و در كنار اينها، استاد موسيقي هم بودند. اقبال‌آذر در تكيه دولت تعزيه اجرا کرده و بعد از آن با درويش‌خان برنامه اجرا مي‌كرد. او ادامه مي‌دهد: اما امروز، بهترين تعزيه‌خوان‌هاي ما الزاما شناخت بالاي موسيقايي ندارند و بيشتر، الحاني كه بايد در تعزيه اجرا كنند را مي‌شناسند، مسلط به چم و خم آواز نيستند و به صورت سنتي از گذشتگان خود آموخته‌اند. بشارتي درباره انواع تعزيه‌خوان‌ها گفت: ما در حال حاضر 3 گروه تعزيه‌خوان داريم كه نخست، تعزيه‌خواناني هستند كه بر موسيقي نيز اشراف دارند؛ اين دسته ضمن اينكه شغل‌شان تعزيه‌خواني است موسيقيدان هم هستند. تعداد اين گروه بسيار كم و انگشت‌شمار است و در حال منسوخ شدن هستند. دسته دوم به معناي شغلي، غيرحرفه‌اي هستند، اما به تعزيه‌خواني تسلط دارند و شغل اصلي‌شان چيز ديگري است. اينها به خاطر اعتقادات مذهبي‌شان تعزيه اجرا مي‌كنند. هرچند كه به موسيقي تسلط ندارند اما به خاطر اعتقادات‌شان، اجرايی قوي دارند. دسته سوم تعزيه‌خوانان كساني هستند كه شغل‌شان تعزيه‌خواني است و از اين راه امرار معاش مي‌كنند. اين دسته در طول سال به صورت دوره‌گردي، تعزيه اجرا مي‌كنند. بشارتي درباره آسيب‌هايي كه به هنر تعزيه وارد شده بر اين باور است: وقتي به دنبال اين هستيم كه تعزيه را به عنوان يك هنر نمايشي معرفي كنيم، بنابراين شروع مي‌كنيم به نوشتن متن نمايشي براي آن، بعد متون آن چاپ مي‌شود و در اختيار نمايشي‌ها قرار مي‌گيرد. هرچند اين كار از لحاظ پژوهشي كار مثبتي است اما به لحاظ اجرايي يك ضعف محسوب مي‌شود، چرا كه ديگران را در اجرا محدود به يك متن مي‌كند. شبيه‌ها تبديل به نقش و جنبه‌هاي سنتي كمرنگ مي‌شوند، بنابراين تعزيه شكل تئاتري به خود مي‌گيرد. او سخنانش را اينگونه ادامه مي‌دهد: در اين شرايط، تعزيه صاحب كارگردان مي‌شود كه او نيز نگاه تئاتري به تعزيه دارد. تمرين‌ها نيز تمرين‌هاي تئاتري مي‌شود و به تدريج ابزار صحنه تغيير مي‌كند، تا اينكه مي‌بينيم حاصل كار يك نمايش با متن مذهبي است و ديگر تعزيه نيست. از طرفي بار موسيقايي آن نيز كه از نقاط قوت اين هنر است كم‌كم از بين مي‌رود. متاسفانه اكنون، بسياري از گروه‌هاي تعزيه اين راه را پيش گرفته‌اند و به سالن‌هاي تئاتر روي آورده‌اند. ممكن است يك كارگردان تئاتر از يك نسخه تعزيه، متني را اقتباس كند و يك نمايش روي صحنه ببرد كه اشكالي ندارد، اما زماني است كه اين نمايش به نام تعزيه اجرا مي‌شود؛ اينجاست كه تعزيه آسيب مي‌بيند.
بازتوليد يك آيين به مرگ آن مي‌انجامد
محسن شهرنازدار هم چهره‌اي آشنا براي اهالي موسيقي است. اجراهاي خوب او در برنامه فرهنگي «دو قدم مانده به صبح» به‌يادماندني است. اين پژوهشگر و نويسنده عرصه موسيقي كه در عرصه رسانه هم فعاليت داشته است، اينگونه اظهارنظر مي‌كند: وقتي درباره تعزيه حرف مي‌زنيم بايد ببينيم درباره چه بخشي از فرهنگ ايراني و با چه خصوصياتي حرف مي‌زنيم. در اينجا مي‌توان گفت تعزيه يك نمايش يا يك اجراي موزيكال يا تعابيري همچون اپرت ايراني نيست. اهالي نمايش براي آنكه پيشينه اجراي تئاتر در ايران را به عقب بازگردانند در مقطعي از پژوهش‌هايشان از تعزيه به عنوان يك نمايش ايراني ياد كردند و بيشتر هدف اين بود كه سابقه‌اي براي تئاتر در ايران ايجاد كنند. اين كار از مدخل يك انحراف بود. ما نمي‌توانيم به صرف وجود عناصر نمايشي در موضوعي به نام تعزيه، آن را به عنوان سابقه نمايش در ايران بدانيم، آن هم متناسب با نمايشي كه سابقه چندهزارساله در غرب دارد. شهرنازدار ادامه مي‌دهد: كتاب‌هايي همچون «نمايش در ايران» نوشته بهرام بيضايي و «تاريخ نمايش در ايران» نوشته جمشيد ملك‌پور منابع اوليه‌اي بودند كه تلاش كردند به بحث نمايش در ايران بعد تاريخي بدهند. از اين طرف در حوزه موسيقي، عده‌اي درصددند وجه موسيقايي تعزيه را غالب بر وجوه ديگر آن بشمرند و به عنوان بخشي از سابقه موسيقايي ايران معرفي كنند. به نظر من اهالي موسيقي هم دچار همان خلط مبحث مي‌شوند. با اين تفاوت كه ما در موسيقي ايراني نيازي به سند تاريخي نداريم چرا كه رپرتوار موسيقي ايران به اندازه كافي، حاوي قدمت است، از اين رو تلاش كمتري شده تا بخش موسيقي تعزيه را به سند تاريخ موسيقي ايران ملحق كنيم. اين پژوهشگر موسيقي در ادامه سخنانش مي‌گويد: تئاتر عنصر وارداتي و جديدي است و عنصر بومي و سابقه تاريخي روشني در آن ديده نمي‌شود، بنابراين در اين حوزه بيشتر تلاش شده است تا تعزيه را وارد تاريخ نمايش كنند. او ناميدن تعزيه به عنوان نمايش يا موسيقي را يك اشتباه و تلقي نادرست مي‌داند: معتقدم با اين هنر بايد به عنوان يك آيين برخورد كنيم. وقتي از آيين سخن مي‌گوييم از مجموعه آداب، سنن، باورداشت و پيشينه فرهنگي به علاوه تمام عناصر فرهنگي در كنار هم ياد مي‌كنيم. هيچ فرهنگ‌شناسي عناصر يك آيين را تجزيه و به هنرهاي مختلف آنها را بذل و بخشش نمي‌كند. وقتي از آيين صحبت مي‌كنيم از يك خاطره قومي و خصوصيت فرهنگي ياد مي‌كنيم كه همه عناصر آن با هم معنا مي‌يابند. آيين جلوه‌اي از اجتماع يا همسويي عناصر شكل‌دهنده فرهنگ يك جامعه است. اينكه بخواهيم اين عناصر را از هم تجزيه كنيم يك اشتباه بزرگ مرتكب شده‌ايم. در گذشته اهالي نمايش اين اشتباه را كرده‌اند و اخيرا هم اهالي موسيقي تعزيه را جزئي از موسيقي مي‌دانند و اين اشتباه را تكرار مي‌كنند. تعزيه، آييني است كه همه عناصر فرهنگي ايراني در آن نمايان است. شهرنازدار با اشتباه خواندن برتري وجه يك آيين بر ديگري، ادامه داد: در ابتدا بايد سير تكويني شكل‌گيري اين آيين را بررسي كنيم. آيين يك موضوع از پيش‌تعيين شده نيست. وقتي درباره موضوع آيين به نقطه‌اي برسيم كه آن را در سالن تئاتر يا سالن موسيقي، بازتوليد كنيم آنجا آيين را تبديل به عنصر موزه‌اي كرده‌ايم و از آن فاصله جدي گرفته‌ايم. در واقع مرگ آيين با بازتوليد آن شكل مي‌گيرد. فرهنگ در يك پروسه زماني هزاره، تغيير جهت و موضع مي‌دهد و يك آيين در يك سير تكويني شكل مي‌گيرد. آيين بايد در ناخودآگاه جمعي مورد پذيرش قرار گيرد و نمي‌توان براساس يك قاعده هرمي درباره آن تصميم گرفت، بلكه برعكس، آيين از پايين‌ترين سطح هرم به بالاترين سطح نفوذ مي‌كند. اما بازتوليد آيين، همان نگاه از بالا به پايين هرم است. ما نمي‌توانيم هيچ اثري در شكل‌گيري آيين و تغيير جهت آن داشته باشيم مگر آنكه به مرگ آيين رسيده باشيم و ناگزير باشيم كه آن را بازتوليد كنيم.
***
اميدواريم اين موضوع در همين‌جا پايان نيابد و اساتيد و اهالي هنر، براي راه يافتن به مسيري درست جهت حفظ هويت فرهنگي‌مان دست به كار شوند و نظرات‌شان را براي ما ارسال كنند. ارسال نظر
پربیننده