حمید شریفیان
«جشنواره فیلم فجر بین‌المللی نیست». این اظهار نظری است که هر سال در آستانه جشنواره فیلم فجر از گوشه‌ای از محافل سینمایی به گوش می‌رسد و هرچند کمتر جریان‌‌ساز می‌شود اما به‌مدد تکرار در خاطره‌ها ته‌نشین می‌شود. این اظهار امسال سهم علی معلم شد که خود با فیلم «آل» در جشنواره حضور دارد. جدای از این مساله، نزدیک شدن به روزهای برگزاری بیست و هشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر بی‌تردید بهانه مناسبی است تا به بررسی برخی از رویدادهای مشابه سینمایی در خاورمیانه و کشورهای همجوار ایران هم بپردازیم که البته در چند دهه گذشته دارای اعتبار بسیاری نیز شده‌اند. بی‌تردید جشنواره‌های معتبر بین‌المللی فیلم، در اروپا بویژه جشنواره بین‌المللی فیلم کن، نقش بسیار مهمی در پیدایش و گسترش رویدادهای سینمایی مشابه در سراسر جهان ایفا کرده‌اند و طبعا این مساله درباره خاورمیانه نیز مصداق دارد. در این راستا می‌توان به جشنواره‌های معتبری چون قاهره، استانبول، بیروت، دوبی، لبنان و دمشق اشاره کرد، اما ممکن است این سوال به وجود آید که ملاک اعتبار و استقبال از یک جشنواره آن هم در سطح جهانی در چیست و آیا این ملاک‌ها درباره معتبرترین جشنواره سینمایی ایران مصداق می‌یابد یا خیر؟
كدام جشنواره بين‌المللي است؟
درباره دلایل و به تعبیر بهتر ملاک‌های پذیرفتن یک جشنواره در سطح جهانی به‌عنوان جشنواره‌ای معتبر، دلایل مختلفی وجود دارد. در این میان شاید «قدمت» یکی از مهم‌ترین این دلایل باشد و البته این بدان معنا نیست که همه این اعتبار زیر سایه این مساله قرار گرفته است چراکه در سال‌های اخیر بودند جشنواره‌های نوپایی که کار خود را در خاورمیانه آغاز کرده و به فاصله بسیار کوتاهی مورد توجه و استقبال بسیاری از متخصصان سینما قرارگرفته‌اند. یکی دیگر از عوامل مهم در ایجاد اعتبار و توجه بین‌المللی برای یک جشنواره «قوام و روانی برگزاری» آن است. در واقع «نظم» در برگزاری یک جشنواره و توجه به پیوستگی روند سالانه و حتی دوسالانه چنین رویدادهایی هرگز نباید دچار اختلال شود. به تعبیر دیگر، احترام به ترتیب و موعد برگزاری هر مراسم از عوامل بسیار حساس برای اعتبار بخشیدن در سطح بین‌المللی به یک جشنواره محسوب می‌شود.
دلیل دیگری که در وزین شدن یک جشنواره و جوایز مرتبط با آن بی‌تاثیر نیست «چهره‌های بازدیدکننده و میهمانان» است که بی‌تردید موجب توجه به یک رویداد سینمایی می‌شود. در واقع و با توجه به این واقعیت که حضور هر هنرپیشه به تنهایی در هرجایی ممکن است با ایجاد خبر همراه باشد، گردهمایی چندین ستاره در یک جشنواره و تبادل نظرات آنها با یکدیگر قطعا در شناساندن جشنواره‌ها در سطح بین‌المللی تاثیرگذار است. این عامل بویژه در برخی از جشنواره‌های نوپای منطقه به خوبی رعایت شده و به نتیجه هم رسیده است.«کیفیت فیلم‌های به نمایش درآمده» در یک جشنواره یکی دیگر از ملاک‌های اعتباربخشی به جشنواره‌هاست. در واقع نقش بستن یک فیلم معتبر روی پرده‌های سینمایی یک جشنواره که البته با رعایت کامل موازین قانونی و حق‌تکثیر صورت گرفته است کمتر از حضور نام‌های بزرگ به‌عنوان میهمان یا بازدیدکننده از یک جشنواره نیست. البته این مساله باید در بخش‌های رقابتی جشنواره نیز مورد توجه قرار گیرد، اما این امر هرگز بدان معنا نیست که برای رقابت تنها باید نام‌های شناخته شده را مدنظر قرار داد، چراکه بسیاری از نام‌های ناآشنا در جشنواره‌های مختلف کشف و پس از مدتی نیز به ستارگانی بزرگ تبدیل شده‌اند. در این میان جشنواره‌ای که زودتر به این افراد و آثار توجه نشان دهد به نوعی بر اعتبار خود می‌افزاید. یکی از شاخص‌ترین این مثال‌ها توجه جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز به کوروساوا کارگردان نامدار ژاپنی بود، چراکه نخستین نگاه عمده به این کارگردان را می‌توان در ونیز جست‌وجو کرد. البته روند پیشرفت و بالندگی این استعداد موجب آن شد که در دوره اخیر این جشنواره، شاهد آن باشیم که ونیز و کوروساوا جای خود را با یکدیگر عوض کنند و این‌بار جشنواره در پی اعتبار میزبانی او به خود ببالد. در واقع دیديم که این جشنواره چقدر به کشف کوروساوایی می‌بالید که زمانی با افتخار و در گمنامی جایزه شیرطلای ونیز را از آن خود کرده بود، اما «هدف» یک جشنواره را نمی‌توان در میان این ملاک‌ها نادیده گرفت، به‌عنوان مثال در برخی از جشنواره‌های منطقه شاهد آن هستیم که ایجاد ارتباط و آشنایی میان سینما، فرهنگ و ایده‌های داخلی و خارجی، دادن فرصت به فیلمسازان برای نمایش آثار خود در عرصه‌ای بین‌المللی و یافتن پروژه‌های آینده، رشد استعدادهای داخلی و جذب سرمایه برای تولید فیلم‌ها هدف اصلی آنها را تشکیل می‌دهد. «کیفیت برگزاری جشنواره‌ها و مسائل تدارکاتی» نیز در نوع خود عاملی بسیار مهم به شمار می‌آید که می‌تواند زمینه‌ساز دیده شدن یک جشنواره در سطح جهانی باشد. در زیر نگاهی گذرا به برخی از جشنواره‌های شناخته شده منطقه خواهیم داشت که هر یک به واسطه درخشش در یکی از ملاک‌های طرح شده در بالا، به جایگاهی به نسبت قابل قبول در سطح جهانی دست‌یافته است.
جشنواره «بین‌المللی» فجر؟
اما درباره مهم‌ترین جشنواره فیلم در ایران چگونه می‌توان این ملاک‌ها را سنجید و به داوری صحیح منطقی رسید. پاسخ این سوال که «آیا جشنواره فیلم فجر واقعاً بین‌المللی است یا خیر؟» جای بحث بسیار دارد و در این مختصر نمی‌گنجد، اما به صورت اجمالی و در مروری بر دوره‌های گذشته جشنواره به راحتی می‌توان بر این امر اذعان داشت که با توجه به در نظر گرفتن بخش ویژه اکران فیلم‌های بین‌المللی، بزرگداشت چهره‌های مطرح سینمای جهان (همچون استنلی کوبریک، فرانسیس فورد کاپولا و جان فورد در دوره‌های گذشته)، اهدای جوایزی همچون بهترین فیلم خارجی به فیلم «در ستایش عشق» ساخته کارگردان نام‌آشنا «ژان لوک‌گدار» (که هم‌اینک در فهرست افتخارات سینمایی این کارگردان در سایت معتبر «IMDB» به ثبت رسیده است)، تقدیر از «برادران داردانن» و دعوت از نام‌هایی چون آمیتاب باچان به این جشنواره(که باوجود تحقق نیافتن اما با ابراز علاقه همراه با ناراحتی از ممکن نشدن این سفر از سوی این ستاره هندی در سایت شخصی‌اش در سطح جهان خبرساز شد) نشان‌دهنده آن است که جشنواره فجر در تمام این سال‌ها در پی افزایش پتانسیل‌های بین‌المللی خود بوده است و این مساله نیازی به توضیح ندارد که تلاش زمانی پاسخ مثبت را دربر خواهد داشت که در مسیری «درست» صورت گیرد و امکانات مادی و معنوی نیز برای آن به صورت تمام و کمال حاضر باشد. در عین حال یکی از اصلی‌ترین امتیازات جشنواره فجر که بی‌تردید مهم‌ترین عامل در شناساندن آن در سطح بین‌المللی محسوب می‌شود، «بازار فیلم» است که هرساله در حاشیه این جشنواره برگزار می‌شود. این بازار باوجود برخی بی‌مهری‌ها از سوی تولیدکنندگان داخلی و خارجی (و البته با اهتمام مثال‌‌زدنی برادران اسفندیاری) سال به سال به خود بالیده است و میزبان تعداد قابل توجهی از تولیدکنندگان مطرح کشورهای مختلف بوده است. با این مقدمه مختصر حال شاید راحت‌تر بتوان به این مساله اندیشید که با این تلاشها و امتیازات، آیا منطقی است که هر سال جشنواره فجر را متهم به «بین‌المللی نبودن» کنیم و به جای آسیب‌‌شناسی و نقد و بررسی اصولی، اصل تلاشها (هرچند حداقلی) را در این راستا به کلی نادیده بگیریم؟ این البته به این معنا نیست که امروز در جایگاه مطلوب پس از 27 دوره ایستاده‌ایم؛ هدف فتح بابی برای گفت‌وگو و تعامل میان سینماگران و سیاستگذاران جشنواره‌ای است؛ اتفاقی که بی‌تردید موجب تسریع روند اعتباربخشی جهانی به جشنواره فیلم فجر خواهد شد.
مقدمه‌ای برای بحث پیرامون تردیدی که هر سال در محافل سینمایی ایران مطرح می‌شود
آیا جشنواره فیلم فجر «بین‌المللی» است؟
حمید شریفیان
«جشنواره فیلم فجر بین‌المللی نیست». این اظهار نظری است که هر سال در آستانه جشنواره فیلم فجر از گوشه‌ای از محافل سینمایی به گوش می‌رسد و هرچند کمتر جریان‌‌ساز می‌شود اما به‌مدد تکرار در خاطره‌ها ته‌نشین می‌شود. این اظهار امسال سهم علی معلم شد که خود با فیلم «آل» در جشنواره حضور دارد. جدای از این مساله، نزدیک شدن به روزهای برگزاری بیست و هشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر بی‌تردید بهانه مناسبی است تا به بررسی برخی از رویدادهای مشابه سینمایی در خاورمیانه و کشورهای همجوار ایران هم بپردازیم که البته در چند دهه گذشته دارای اعتبار بسیاری نیز شده‌اند. بی‌تردید جشنواره‌های معتبر بین‌المللی فیلم، در اروپا بویژه جشنواره بین‌المللی فیلم کن، نقش بسیار مهمی در پیدایش و گسترش رویدادهای سینمایی مشابه در سراسر جهان ایفا کرده‌اند و طبعا این مساله درباره خاورمیانه نیز مصداق دارد. در این راستا می‌توان به جشنواره‌های معتبری چون قاهره، استانبول، بیروت، دوبی، لبنان و دمشق اشاره کرد، اما ممکن است این سوال به وجود آید که ملاک اعتبار و استقبال از یک جشنواره آن هم در سطح جهانی در چیست و آیا این ملاک‌ها درباره معتبرترین جشنواره سینمایی ایران مصداق می‌یابد یا خیر؟
كدام جشنواره بين‌المللي است؟
درباره دلایل و به تعبیر بهتر ملاک‌های پذیرفتن یک جشنواره در سطح جهانی به‌عنوان جشنواره‌ای معتبر، دلایل مختلفی وجود دارد. در این میان شاید «قدمت» یکی از مهم‌ترین این دلایل باشد و البته این بدان معنا نیست که همه این اعتبار زیر سایه این مساله قرار گرفته است چراکه در سال‌های اخیر بودند جشنواره‌های نوپایی که کار خود را در خاورمیانه آغاز کرده و به فاصله بسیار کوتاهی مورد توجه و استقبال بسیاری از متخصصان سینما قرارگرفته‌اند. یکی دیگر از عوامل مهم در ایجاد اعتبار و توجه بین‌المللی برای یک جشنواره «قوام و روانی برگزاری» آن است. در واقع «نظم» در برگزاری یک جشنواره و توجه به پیوستگی روند سالانه و حتی دوسالانه چنین رویدادهایی هرگز نباید دچار اختلال شود. به تعبیر دیگر، احترام به ترتیب و موعد برگزاری هر مراسم از عوامل بسیار حساس برای اعتبار بخشیدن در سطح بین‌المللی به یک جشنواره محسوب می‌شود.
دلیل دیگری که در وزین شدن یک جشنواره و جوایز مرتبط با آن بی‌تاثیر نیست «چهره‌های بازدیدکننده و میهمانان» است که بی‌تردید موجب توجه به یک رویداد سینمایی می‌شود. در واقع و با توجه به این واقعیت که حضور هر هنرپیشه به تنهایی در هرجایی ممکن است با ایجاد خبر همراه باشد، گردهمایی چندین ستاره در یک جشنواره و تبادل نظرات آنها با یکدیگر قطعا در شناساندن جشنواره‌ها در سطح بین‌المللی تاثیرگذار است. این عامل بویژه در برخی از جشنواره‌های نوپای منطقه به خوبی رعایت شده و به نتیجه هم رسیده است.«کیفیت فیلم‌های به نمایش درآمده» در یک جشنواره یکی دیگر از ملاک‌های اعتباربخشی به جشنواره‌هاست. در واقع نقش بستن یک فیلم معتبر روی پرده‌های سینمایی یک جشنواره که البته با رعایت کامل موازین قانونی و حق‌تکثیر صورت گرفته است کمتر از حضور نام‌های بزرگ به‌عنوان میهمان یا بازدیدکننده از یک جشنواره نیست. البته این مساله باید در بخش‌های رقابتی جشنواره نیز مورد توجه قرار گیرد، اما این امر هرگز بدان معنا نیست که برای رقابت تنها باید نام‌های شناخته شده را مدنظر قرار داد، چراکه بسیاری از نام‌های ناآشنا در جشنواره‌های مختلف کشف و پس از مدتی نیز به ستارگانی بزرگ تبدیل شده‌اند. در این میان جشنواره‌ای که زودتر به این افراد و آثار توجه نشان دهد به نوعی بر اعتبار خود می‌افزاید. یکی از شاخص‌ترین این مثال‌ها توجه جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز به کوروساوا کارگردان نامدار ژاپنی بود، چراکه نخستین نگاه عمده به این کارگردان را می‌توان در ونیز جست‌وجو کرد. البته روند پیشرفت و بالندگی این استعداد موجب آن شد که در دوره اخیر این جشنواره، شاهد آن باشیم که ونیز و کوروساوا جای خود را با یکدیگر عوض کنند و این‌بار جشنواره در پی اعتبار میزبانی او به خود ببالد. در واقع دیديم که این جشنواره چقدر به کشف کوروساوایی می‌بالید که زمانی با افتخار و در گمنامی جایزه شیرطلای ونیز را از آن خود کرده بود، اما «هدف» یک جشنواره را نمی‌توان در میان این ملاک‌ها نادیده گرفت، به‌عنوان مثال در برخی از جشنواره‌های منطقه شاهد آن هستیم که ایجاد ارتباط و آشنایی میان سینما، فرهنگ و ایده‌های داخلی و خارجی، دادن فرصت به فیلمسازان برای نمایش آثار خود در عرصه‌ای بین‌المللی و یافتن پروژه‌های آینده، رشد استعدادهای داخلی و جذب سرمایه برای تولید فیلم‌ها هدف اصلی آنها را تشکیل می‌دهد. «کیفیت برگزاری جشنواره‌ها و مسائل تدارکاتی» نیز در نوع خود عاملی بسیار مهم به شمار می‌آید که می‌تواند زمینه‌ساز دیده شدن یک جشنواره در سطح جهانی باشد. در زیر نگاهی گذرا به برخی از جشنواره‌های شناخته شده منطقه خواهیم داشت که هر یک به واسطه درخشش در یکی از ملاک‌های طرح شده در بالا، به جایگاهی به نسبت قابل قبول در سطح جهانی دست‌یافته است.
جشنواره «بین‌المللی» فجر؟
اما درباره مهم‌ترین جشنواره فیلم در ایران چگونه می‌توان این ملاک‌ها را سنجید و به داوری صحیح منطقی رسید. پاسخ این سوال که «آیا جشنواره فیلم فجر واقعاً بین‌المللی است یا خیر؟» جای بحث بسیار دارد و در این مختصر نمی‌گنجد، اما به صورت اجمالی و در مروری بر دوره‌های گذشته جشنواره به راحتی می‌توان بر این امر اذعان داشت که با توجه به در نظر گرفتن بخش ویژه اکران فیلم‌های بین‌المللی، بزرگداشت چهره‌های مطرح سینمای جهان (همچون استنلی کوبریک، فرانسیس فورد کاپولا و جان فورد در دوره‌های گذشته)، اهدای جوایزی همچون بهترین فیلم خارجی به فیلم «در ستایش عشق» ساخته کارگردان نام‌آشنا «ژان لوک‌گدار» (که هم‌اینک در فهرست افتخارات سینمایی این کارگردان در سایت معتبر «IMDB» به ثبت رسیده است)، تقدیر از «برادران داردانن» و دعوت از نام‌هایی چون آمیتاب باچان به این جشنواره(که باوجود تحقق نیافتن اما با ابراز علاقه همراه با ناراحتی از ممکن نشدن این سفر از سوی این ستاره هندی در سایت شخصی‌اش در سطح جهان خبرساز شد) نشان‌دهنده آن است که جشنواره فجر در تمام این سال‌ها در پی افزایش پتانسیل‌های بین‌المللی خود بوده است و این مساله نیازی به توضیح ندارد که تلاش زمانی پاسخ مثبت را دربر خواهد داشت که در مسیری «درست» صورت گیرد و امکانات مادی و معنوی نیز برای آن به صورت تمام و کمال حاضر باشد. در عین حال یکی از اصلی‌ترین امتیازات جشنواره فجر که بی‌تردید مهم‌ترین عامل در شناساندن آن در سطح بین‌المللی محسوب می‌شود، «بازار فیلم» است که هرساله در حاشیه این جشنواره برگزار می‌شود. این بازار باوجود برخی بی‌مهری‌ها از سوی تولیدکنندگان داخلی و خارجی (و البته با اهتمام مثال‌‌زدنی برادران اسفندیاری) سال به سال به خود بالیده است و میزبان تعداد قابل توجهی از تولیدکنندگان مطرح کشورهای مختلف بوده است. با این مقدمه مختصر حال شاید راحت‌تر بتوان به این مساله اندیشید که با این تلاشها و امتیازات، آیا منطقی است که هر سال جشنواره فجر را متهم به «بین‌المللی نبودن» کنیم و به جای آسیب‌‌شناسی و نقد و بررسی اصولی، اصل تلاشها (هرچند حداقلی) را در این راستا به کلی نادیده بگیریم؟ این البته به این معنا نیست که امروز در جایگاه مطلوب پس از 27 دوره ایستاده‌ایم؛ هدف فتح بابی برای گفت‌وگو و تعامل میان سینماگران و سیاستگذاران جشنواره‌ای است؛ اتفاقی که بی‌تردید موجب تسریع روند اعتباربخشی جهانی به جشنواره فیلم فجر خواهد شد.
ارسال نظر
پربیننده