محمدمهدی تهرانی
حماسه 9 دی نه از آن حیث که خروش اکثریت را به تصویر کشید و نه از آن حیث که همدلی و انزجار مردم از قانون‌شکنی‌ها را به نمایش گذاشت که به جهت خاستگاه حرکت و پویشی که ایجاد شد، درخور توجه و تامل جدی بود. تاریخ ایران مصافی دوباره را میان 2 گفتمان تجربه کرد؛ 2 گفتمانی که سال‌ها پیش با وجهی سنتی‌تر پنجه به پنجه هم انداخته بودند و یکی دیگری را به حاشیه رانده بود و این بار از پس تمام این سال‌ها آن دیگری با چاشنی تکثّر به مصافی دوباره می‌شتافت تا باز هم در خروش ملت زمینگیر شود.
عمق تحلیلی وقایع و رخدادها چیزی است که جز با سیر در پارادایم‌های فکری و چارچوب‌های هویتی و اجتماعی نمی‌توان به آنها دست یازید. سطح تحلیلی را سیاستمداران تازه‌کار می‌بینند و عمق تحلیلی را تحلیلگران کهنه‌کار و از برآیند آن دومی است که می‌توان به واقعیات اجتماعی رسید و در عین تحلیل اتفاقات نیم‌نگاهی به آینده داشت.
از آن هنگام که ایران با مقوله‌ای به نام تجدد آشنا شد، کم‌کم رنگ و بوی ملی‌گرایی کوچه و بازار شهر را گرفت و اینگونه بود که «روح قومی» و«هویت ملی» که تنها در ربط با نیازهای سیاسی و اجتماعی تعریف می‌شد و با دین نسبتی بنیادی نداشت، نهضت‌های مبتنی بر ناسیونالیسم را رقم زد؛ ناسیونالیسمی که حتی بعدها رضاشاه هم مروج آن شد تا در سیر تجددمآبی راهی برای جایگزینی کلیسا بیابد.
در مقابل اما؛ این دینمداران بودند که از حوزه قد علم کردند تا مبتنی بر هویت ایرانی- اسلامی نهضتی نو را سازمان دهند و آن روز ادعای ملی‌گرایی و وطنپرستی مغلوب ایدئولوژی دینی شد. پیشنهاد فراوان بود، می‌گفتند:«جمهوری ایرانی» اما امام فرمود:«جمهوری اسلامی، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد». گوشت و استخوان مردم ایران با مفاهیم دینی پیوند خورده بود و درست به همین دلیل بود که آنان گفتمان دینی را پذیرفتند.
به جهت فراگیری گفتمان دینی بود که در سال‌های مبارزه انتشار مقاله توهین‌آمیز در روزنامه اطلاعات علیه امام که یک«رهبر دینی» محسوب می‌شد، ماه‌ها تظاهرات و راهپیمایی را به دنبال داشت. مردم قم، 19 دی 56 به صحنه آمدند و در چهلمین روزِ آنان نوبت به مردم تبریز رسید تا کشتار 90 مسلمان را محکوم کنند و به این ترتیب خروشی برخاسته از غیرت دینی که ریشه در خاستگاه گفتمانی مردم ایران داشت، شکل گرفت و به سرتاسر ایران رسید.
چرخ زمان گشت و گشت و تکثّر و لیبرالیسم مفرط ضمیمه ملی‌گرایی پیشین شد تا«کثیری ملی‌گرایی» و«کثرت روح قومی» رقم بخورد. کسانی که این بار به میدان آمدند در یک چیز مشترک بودند و آن تکثّر، یعنی نبود نقطه مشترک بود! این همه که رهاورد عصر فرامدرن تلقی می‌شود، نه هدف و آرمانی یکسان و نه اصولی ثابت که تنها اصل آزادسازی و رهایی را هدف می‌گرفت و این شاید تنها نقطه مشترک جریانی بود که ریشه گفتمانی‌اش را خواه‌ناخواه باید به ملی‌گرایی بازگرداند.
سرمایه‌گذاری روی اقوام لر و ترک از سوی سبزها نه یک ضرورت و تاکتیک صرف در بازه تبلیغات انتخاباتی که یک راهبرد مبتنی بر باور بود. آنچه در نهایت هم رقم خورد لشکرکشی کسانی بود که غیرت و غرورشان نه بر سر مسائل دینی و پایبندی‌های مذهبی که بر سر ملی‌گرایی و تکثرگرایی خدشه‌دار می‌شد!
و اینگونه بود که همان 2 گفتمان رایج به مصاف هم رفتند و این بار نیز چون هویت عمومی مردم، هویتی ایرانی - اسلامی بود و خاستگاه دینی داشت، گفتمانی که دین را دغدغه و آرمان خود می‌پنداشت، غالب شد. جنس خروش مردم در 9دی‌ماه از جنس قیام دی 56 بود؛ هر دو خروش به حمایت از یک فضای گفتمانی شکل گرفت و خاستگاهی کاملا مشترک داشت.
آن روز و در گرماگرم خروش ملت، بودند کسانی که هنوز گفتمان سکولار و آریایی خود را غالب می‌دانستند یا حداقل آنکه درصدد تسری آن و جایگزینی‌اش به جای گفتمان دینی برمی‌آمدند. در آن جبهه نیز می‌شد چهره‌های معتقد به مذهب یافت، اما این ظاهر نبود که اهمیت داشت بلکه میزان ارزشي که به مذهب داده می‌شد، واجد ارزش بود.
و امروز باز مردم، جوانی و برنایی انقلابی را ثابت کردند که بر مبنای مفاهیم دینی و اصل ولایت فقیه و فرامین امام بنیان نهاده شده بود. مردم نشان دادند از همان چارچوب گفتمانی برخوردارند و نسبتی با تکثر لیبرال و ملی‌گرایی سکولار نداشته و ندارند.
بیانیه موسوي بعد از مصایب روز عاشورا اما اثبات کرد که او همان‌گونه که پنداشته می‌شد ریشه در همان حلقه ملی‌گرایان انقلابی دارد. خروش میرحسین از جنس خروش مردم نیست. دغدغه‌های او متعلق به گفتمانی است که بارها در برابر انقلابیون شکست خورده و آنچه در نهم دی گذشت واقعیتی است که اکنون او نیز مثل آن روز ملی‌گراها یا نمی‌خواهد یا نمی‌تواند آن را بپذیرد. اکنون این واقعیت مسجل شده است که هر گفتمانی در ایران که خاستگاهی جز هویت ایرانی- اسلامی داشته باشد، محکوم به زوال و شکست است. از قیام دی‌ماه 56 تا حماسه دی‌ماه 88
محمدمهدی تهرانی
حماسه 9 دی نه از آن حیث که خروش اکثریت را به تصویر کشید و نه از آن حیث که همدلی و انزجار مردم از قانون‌شکنی‌ها را به نمایش گذاشت که به جهت خاستگاه حرکت و پویشی که ایجاد شد، درخور توجه و تامل جدی بود. تاریخ ایران مصافی دوباره را میان 2 گفتمان تجربه کرد؛ 2 گفتمانی که سال‌ها پیش با وجهی سنتی‌تر پنجه به پنجه هم انداخته بودند و یکی دیگری را به حاشیه رانده بود و این بار از پس تمام این سال‌ها آن دیگری با چاشنی تکثّر به مصافی دوباره می‌شتافت تا باز هم در خروش ملت زمینگیر شود.
عمق تحلیلی وقایع و رخدادها چیزی است که جز با سیر در پارادایم‌های فکری و چارچوب‌های هویتی و اجتماعی نمی‌توان به آنها دست یازید. سطح تحلیلی را سیاستمداران تازه‌کار می‌بینند و عمق تحلیلی را تحلیلگران کهنه‌کار و از برآیند آن دومی است که می‌توان به واقعیات اجتماعی رسید و در عین تحلیل اتفاقات نیم‌نگاهی به آینده داشت.
از آن هنگام که ایران با مقوله‌ای به نام تجدد آشنا شد، کم‌کم رنگ و بوی ملی‌گرایی کوچه و بازار شهر را گرفت و اینگونه بود که «روح قومی» و«هویت ملی» که تنها در ربط با نیازهای سیاسی و اجتماعی تعریف می‌شد و با دین نسبتی بنیادی نداشت، نهضت‌های مبتنی بر ناسیونالیسم را رقم زد؛ ناسیونالیسمی که حتی بعدها رضاشاه هم مروج آن شد تا در سیر تجددمآبی راهی برای جایگزینی کلیسا بیابد.
در مقابل اما؛ این دینمداران بودند که از حوزه قد علم کردند تا مبتنی بر هویت ایرانی- اسلامی نهضتی نو را سازمان دهند و آن روز ادعای ملی‌گرایی و وطنپرستی مغلوب ایدئولوژی دینی شد. پیشنهاد فراوان بود، می‌گفتند:«جمهوری ایرانی» اما امام فرمود:«جمهوری اسلامی، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد». گوشت و استخوان مردم ایران با مفاهیم دینی پیوند خورده بود و درست به همین دلیل بود که آنان گفتمان دینی را پذیرفتند.
به جهت فراگیری گفتمان دینی بود که در سال‌های مبارزه انتشار مقاله توهین‌آمیز در روزنامه اطلاعات علیه امام که یک«رهبر دینی» محسوب می‌شد، ماه‌ها تظاهرات و راهپیمایی را به دنبال داشت. مردم قم، 19 دی 56 به صحنه آمدند و در چهلمین روزِ آنان نوبت به مردم تبریز رسید تا کشتار 90 مسلمان را محکوم کنند و به این ترتیب خروشی برخاسته از غیرت دینی که ریشه در خاستگاه گفتمانی مردم ایران داشت، شکل گرفت و به سرتاسر ایران رسید.
چرخ زمان گشت و گشت و تکثّر و لیبرالیسم مفرط ضمیمه ملی‌گرایی پیشین شد تا«کثیری ملی‌گرایی» و«کثرت روح قومی» رقم بخورد. کسانی که این بار به میدان آمدند در یک چیز مشترک بودند و آن تکثّر، یعنی نبود نقطه مشترک بود! این همه که رهاورد عصر فرامدرن تلقی می‌شود، نه هدف و آرمانی یکسان و نه اصولی ثابت که تنها اصل آزادسازی و رهایی را هدف می‌گرفت و این شاید تنها نقطه مشترک جریانی بود که ریشه گفتمانی‌اش را خواه‌ناخواه باید به ملی‌گرایی بازگرداند.
سرمایه‌گذاری روی اقوام لر و ترک از سوی سبزها نه یک ضرورت و تاکتیک صرف در بازه تبلیغات انتخاباتی که یک راهبرد مبتنی بر باور بود. آنچه در نهایت هم رقم خورد لشکرکشی کسانی بود که غیرت و غرورشان نه بر سر مسائل دینی و پایبندی‌های مذهبی که بر سر ملی‌گرایی و تکثرگرایی خدشه‌دار می‌شد!
و اینگونه بود که همان 2 گفتمان رایج به مصاف هم رفتند و این بار نیز چون هویت عمومی مردم، هویتی ایرانی - اسلامی بود و خاستگاه دینی داشت، گفتمانی که دین را دغدغه و آرمان خود می‌پنداشت، غالب شد. جنس خروش مردم در 9دی‌ماه از جنس قیام دی 56 بود؛ هر دو خروش به حمایت از یک فضای گفتمانی شکل گرفت و خاستگاهی کاملا مشترک داشت.
آن روز و در گرماگرم خروش ملت، بودند کسانی که هنوز گفتمان سکولار و آریایی خود را غالب می‌دانستند یا حداقل آنکه درصدد تسری آن و جایگزینی‌اش به جای گفتمان دینی برمی‌آمدند. در آن جبهه نیز می‌شد چهره‌های معتقد به مذهب یافت، اما این ظاهر نبود که اهمیت داشت بلکه میزان ارزشي که به مذهب داده می‌شد، واجد ارزش بود.
و امروز باز مردم، جوانی و برنایی انقلابی را ثابت کردند که بر مبنای مفاهیم دینی و اصل ولایت فقیه و فرامین امام بنیان نهاده شده بود. مردم نشان دادند از همان چارچوب گفتمانی برخوردارند و نسبتی با تکثر لیبرال و ملی‌گرایی سکولار نداشته و ندارند.
بیانیه موسوي بعد از مصایب روز عاشورا اما اثبات کرد که او همان‌گونه که پنداشته می‌شد ریشه در همان حلقه ملی‌گرایان انقلابی دارد. خروش میرحسین از جنس خروش مردم نیست. دغدغه‌های او متعلق به گفتمانی است که بارها در برابر انقلابیون شکست خورده و آنچه در نهم دی گذشت واقعیتی است که اکنون او نیز مثل آن روز ملی‌گراها یا نمی‌خواهد یا نمی‌تواند آن را بپذیرد. اکنون این واقعیت مسجل شده است که هر گفتمانی در ایران که خاستگاهی جز هویت ایرانی- اسلامی داشته باشد، محکوم به زوال و شکست است. ارسال نظر
پربیننده