آقای توکل! شما هنرمندی هستید که در 9 سالگی دوره تنبک‌نوازی را نزد استاد حسین تهرانی فرا گرفتید. اما چطور شد به سنتور روی آوردید و چرا تنبک را ادامه ندادید؟
البته من حدود 5 سالم بود که به آموختن تنبک پرداختم، یعنی خیلی زود شروع کردم. آن هم به خاطر پدرم بود که مشوق اصلی من در موسیقی به شمار می‌رفت. ضمن اینکه خانه ما در آن سال‌ها محل رفت و آمد هنرمندان بسیاری بود که به واسطه آشنایی‌ای که با پدرم داشتند به منزل ما می‌آمدند. همان طور که شما در سوالتان هم اشاره کردید، من تنبک را نخستین‌بار نزد استاد تهرانی یاد گرفتم و هم او بود که به پدرم پیشنهاد کرد برای من یک ساز به غیر از تنبک بگیرد. او هم برایم سنتور خرید.
شما هم مانند دیگر هنرمندانی که از دل دهه 30 و 40 برخاستند و به موسیقی سنتی گرایش یافتند، در زندگی با فراز و فرودهای مختلفی مواجه بوده‌اید که شنیدن هریک از آنها خالی از لطف نیست. با این حال آیا می‌توان نقطه عطف فعالیت رسمی شما را در دهه 30 و به طور مشخص در سال 1335 دانست؟ یعنی از همان زمانی که به دعوت استاد تجویدی به عنوان نوازنده سنتور به رادیو آمدید و در ارکستر شماره 2 به سرپرستی ایشان به فعالیت پرداختید.
به نوعی بله. ببینید من دقیقا در دی‌ماه 1335 به رادیو رفتم و حکم استخدامی خود را دریافت کردم. هرچند در آن سال‌ها هنوز رادیویی به آن صورت وجود نداشت، یعنی هنوز به آن شکل برای مردم جا نیفتاده بود. با این حال، من به دعوت استاد تجویدی به ارکستر شماره 2 رفتم. آن موقع به این سادگی نبود که کسی بتواند در رادیو برنامه ساز تنها داشته باشد اما من پذیرفته شدم.
دستمزدی هم دریافت می‌کردید؟
بله. جلسه‌ای صد ریال می‌گرفتیم (با خنده) بابت اجرای رادیویی که خب آن موقع خیلی پول بود. بعد از آن نصرت‌الله معینیان به رادیو آمد و سرپرستی ارکستر را برعهده گرفت. دوباره تمرینات از سر شروع شد و همین طور ضبط‌ها که جلسه‌ای 20 تومان بابت آن می‌دادند و دستمزد مطلوبی در نوع خود به شمار می‌رفت.
جریان‌های موسیقی در دهه‌های 30 و 40 به چه سمت وسویی بود؟
به نظر من اگر هم موسیقی این 2 دهه با جهش و افق‌های گسترده روبه‌رو شد از سال‌های 27 و 28 با آهنگ‌هایی بود که به وسیله زنده‌یاد مهدی خالدی ساخته می‌شد. بعد از آن هم در سال‌های 1330 به بعد آهنگ‌هایی که شادروان تجویدی می‌ساخت، توانست تاثیر عمیقی بر موسیقی ما بگذارد. در رادیو این‌طور مقرر کرده بودند که ساعت 3هر روز برنامه ساز تنها وجود داشته باشد، یعنی اگر بخواهم دقیق بگویم 3 تا 3:15 هنرمندان به فراخور هنری که داشتند می‌نواختند یا دو نوازی می‌کردند. من هم یکشنبه‌ها و چهارشنبه‌ها در رادیو برنامه ساز تنها داشتم. گاهی هم به هم‌نوازی می‌پرداختم، اما بیشتر تک‌نوازی می‌کردم. تا یادم نرفته این نکته را در ارتباط با سوال شما بیان کنم که آثار زنده‌یاد پرویز یاحقی هم تاثیرات شگرفی بر موسیقی آن زمان گذاشت، او واقعا آثار ارزنده‌ای از خود به یادگار گذاشت، از جمله «آواز دل»، «به رهی دیدم برگ‌خزان» و... . بیشتر اشعار هم از مرحوم بیژن ترقی بود و با صدای بنان خوانده می‌شد.
تا اینکه در دهه 40 ارکستر بزرگ «گل‌ها» به سرپرستی روح‌الله خالقی شکل گرفت.
بله. ایشان در آن زمان کارهای زیادی را تنظیم کردند که به نظر من ماندگارترین آنها آهنگ «کاروان» بود که باز هم با صدای استاد بنان خوانده شد. البته در کنار ایشان، زنده‌یاد جواد معروفی هم آهنگ‌های این برنامه را تنظیم می‌کردند. اینگونه بود که موسیقی هر روز به گوش مردم می‌رسید، یعنی از شنبه که اول هفته بود، ارکستر شماره یک یا ارکستر انجمن ملی موسیقی ایران به سرپرستی زنده‌یاد خالقی و نوازندگی بنان اجرا می‌شد. یکشنبه‌ها ارکستری به سرپرستی استاد خالدی، دوشنبه‌ها به سرپرستی زنده‌یاد یاحقی، سه‌شنبه‌ها به سرپرستی عباس شاهپوری و... . به هرحال همان‌طور که اشاره کردم، از دهه 40 ارکستر بزرگ گل‌ها به سرپرستی زنده‌یاد خالدی درست شد.
آیا طی سال‌هایی که به نواختن سنتور پرداختید، به مطالعه آکادمیک هم در این زمینه گرایش یافتید؟
نه، من اصلا کار موسیقی را از طریق آکادمیک فرا نگرفتم، اما یک معلم موسیقی داشتم به نام استاد خائفی و پیش او شروع کردم به یاد گرفتن سنتور. آن موقع پدرم افسر ارتش بود و بعد از مدتی به شیراز منتقل شد و ما هم طبعا باید همراه او می‌رفتیم. در شیراز با آقایی به نام بهادر نوذری آشنا شدیم. این آقا در حال حاضر همسر خواهر من است. او معلم موسیقی بود و البته هنوز هم در شیراز تدریس می‌کند. مدتی هم نزد ایشان به فراگیری پرداختم. بعد هم که به تهران آمدم و در همان سال‌های 34، 35 در خدمت استاد تجویدی فعالیتم را ادامه دادم. ایشان هم همه ردیف‌های موجود موسیقی را به من آموزش دادند. در قالب دو نوازی تمرینات زیادی کردم تا بتوانم به آنها مسلط باشم. می‌توانم بگویم، استاد تجویدی حق بزرگی بر گردن من داشتند و من همیشه از نظر سبک، تحت تاثیر او، پرویز یاحقی، مجید وفادار و زنده‌یاد مهدی خالدی بوده‌ام.
برخی درباره سبک آثاری که شما طی سال‌ها توأم با عشق و علاقه از خود بر جای گذاشتید، معتقدند آهنگ‌های شما صرف‌نظر از داشتن جنبه‌های مثبت، دارای ملودی‌های تازه و نوین است. اگر ممکن است درباره دست یافتن به این شیوه هم صحبت کنید.
من سبک همیشگی سنتور را به سنتور هارپ پیانو تبدیل کردم. دلیلش هم این بود که با زنده‌یاد مرتضی‌خان محجوبی آشنایی و رفت و آمد بسیاری داشتیم، از این رو سبک پیانوی ایشان روی من تاثیر بسیاری گذاشت.
واکنش‌ها نسبت به خلق این نوآوری درآن زمان چگونه بود؟
خوشبختانه شانسی که من داشتم این بود که استادان مسلم موسیقی دائما به خانه ما رفت و آمد می‌کردند؛ شخصیت‌های ارزنده‌ای مثل رهی معیری، بنان، ابوالحسن‌خان صبا و محجوبی. ضمن اینکه هنرمندانی چون تجویدی، خالدی، مجید وفادار و... در ردیف افراد برتر موسیقی ما به شمار می‌رفتند که از طرز فکر بالایی برخوردار بودند. طبعا برایشان ایجاد این شیوه جالب بود و مرا مورد تشویق قرار می‌دادند. هر وقت صحبت از موسیقی اصیل ایرانی می‌شود، دلم می‌گیرد، به این خاطر که می‌بینم درحال حاضر موسیقی ما خاصه در حوزه پاپ مبدل به موسیقی روحوضی قدیم شده است! با این اشعار مبتذل و بی‌سر و ته که دقیقا به موسیقی مطربی و روحوضی ما در آن سال‌ها پهلو می‌زند و این برای من موجب تاسف است.
من پیش‌تر یکی از آهنگ‌های زیبای شما در بعد از انقلاب را شنیده‌ام. منظورم آهنگ «آوازه‌خوان» است.
بله، این آهنگ با صدای آقای گلپایگانی اجرا شد. بعد از آن هم «عقیق و مست عشق» را ساختم که مورد توجه قرار گرفت.
درحال حاضر از فعالیت جوانان در حیطه موسیقی اطلاعی دارید؟
نه. من با تنها کسی که از هنرمندان جوان در ارتباط هستم پاشا پاشایی خواننده جوان است. البته هر ازگاهی در ختم‌ها، هنرمندان را می‌بینم. متاسفم که بگویم اغلب هنرمندان از حمایت‌های صحیحی برخوردار نیستند. خود من یکی از آنها هستم که با این گذشت عمر بیمه‌ای ندارم. درحالی که هریک از آثار من دارای جایگاه ویژه‌ای برای خویش است، چون برای تک‌تک آنها زحمت کشیده و عمرم را گذاشته‌ام اما با این وجود پارسال که عمل قلب انجام دادم، هیچ‌کس از جامعه هنری به دیدنم نیامد. البته توقعی ندارم و خدا را شاکرم که توانسته‌ام بی‌آنکه زیر سایه منت کسی باشم، زندگی کنم.
ساز سنتور بیشتر در چه دستگاه‌هایی دلنشین‌تر به گوش می‌رسد؟
من به شخصه در همه دستگاه‌ها آن را نواخته‌ام و همه آنها را هم دوست داشته‌ام، بنابراین نمی‌توانم میان هریک از آنها تفاوتی قائل باشم. شاید به این خاطر که تصور می‌کنم هریک از گوشه‌ها دارای حال و هوای خاصی است.
در زمینه ساز سنتور، شاهد ابداعاتی هم بوده‌اید یا خود شما خواسته‌اید که در ماهیت آن به نوآوری بپردازید؟
مرحوم احمد عبادی یک بار یک سیم به سه‌تار اضافه کردند و شد 4 سیمه. این خدمت بزرگی از جانب او بود اما در سنتور از این دست اتفاقات نیفتاد.
چرا؟
خب افرادی که خواستند در این زمینه خلاقیت به خرج دهند، موفق نشدند یا شاید هم اصلا به این مساله در سنتور توجهی نشد.
از میان آهنگ‌هایی که ساخته‌اید کدام‌یک برای شما خاطره‌انگیز‌تر است و گاه اشک را به چشمتان می‌نشاند؟
«از یاد رفته» در مایه اصفهان و «سلام به پیری» در دستگاه ماهور. اشعارشان هم از معینی کرمانشاهی بوده است و مرحوم واروژان هم به تنظیم این آهنگ‌ها برای ارکستر پرداخته بود.
مثل اینکه قرار است تا نوروز امسال به ارائه اثری بپردازید؟
بله. در حال آماده‌سازی آلبوم «شعر ناب» هستیم. آهنگ و اشعار از من است و ایشان هم خوانندگی کار را برعهده دارند. تنظیم آن نیز برعهده بهنام خدارحمی است که پیش‌تر آهنگ «غم زمانه» را هم با او کار کرده بودم.
گفت‌وگوی «وطن‌امروز» با فضل‌الله توکل، آهنگساز و سنتور‌نواز پیشکسوت
گفت‌وگوی «وطن‌امروز» با فضل‌الله توکل، آهنگساز و سنتور‌نواز پیشکسوت
این جمله را شنیده‌ای که می‌گویند سینما بیرحم است؟ به نظرم باید آن را اصلاح کرد و درباره آن گفت اصولا هنر بیرحم است. دوره‌ای که عوض می‌شود، زمانی که می‌گذرد، مسیری که طی می‌شود و قدم‌هایی که برداشته می‌شود، لاجرم گذشته را در پس خود باقی می‌گذارد؛ گذشته‌ای که در زمان خود، هنرمندان بسیاری را پروراند، آموزش داد و به جامعه تحویل داد. حالا هریک از آنها که امروز در میان ما نیستند و ما به رسم ادای احترام، مقابل نام هرکدامشان زنده‌یاد، مرحوم، شادروان و... می‌گذاریم، در زیر خروارها خاک خفته‌اند، هرچند خوب
آقای توکل! شما هنرمندی هستید که در 9 سالگی دوره تنبک‌نوازی را نزد استاد حسین تهرانی فرا گرفتید. اما چطور شد به سنتور روی آوردید و چرا تنبک را ادامه ندادید؟
البته من حدود 5 سالم بود که به آموختن تنبک پرداختم، یعنی خیلی زود شروع کردم. آن هم به خاطر پدرم بود که مشوق اصلی من در موسیقی به شمار می‌رفت. ضمن اینکه خانه ما در آن سال‌ها محل رفت و آمد هنرمندان بسیاری بود که به واسطه آشنایی‌ای که با پدرم داشتند به منزل ما می‌آمدند. همان طور که شما در سوالتان هم اشاره کردید، من تنبک را نخستین‌بار نزد استاد تهرانی یاد گرفتم و هم او بود که به پدرم پیشنهاد کرد برای من یک ساز به غیر از تنبک بگیرد. او هم برایم سنتور خرید.
شما هم مانند دیگر هنرمندانی که از دل دهه 30 و 40 برخاستند و به موسیقی سنتی گرایش یافتند، در زندگی با فراز و فرودهای مختلفی مواجه بوده‌اید که شنیدن هریک از آنها خالی از لطف نیست. با این حال آیا می‌توان نقطه عطف فعالیت رسمی شما را در دهه 30 و به طور مشخص در سال 1335 دانست؟ یعنی از همان زمانی که به دعوت استاد تجویدی به عنوان نوازنده سنتور به رادیو آمدید و در ارکستر شماره 2 به سرپرستی ایشان به فعالیت پرداختید.
به نوعی بله. ببینید من دقیقا در دی‌ماه 1335 به رادیو رفتم و حکم استخدامی خود را دریافت کردم. هرچند در آن سال‌ها هنوز رادیویی به آن صورت وجود نداشت، یعنی هنوز به آن شکل برای مردم جا نیفتاده بود. با این حال، من به دعوت استاد تجویدی به ارکستر شماره 2 رفتم. آن موقع به این سادگی نبود که کسی بتواند در رادیو برنامه ساز تنها داشته باشد اما من پذیرفته شدم.
دستمزدی هم دریافت می‌کردید؟
بله. جلسه‌ای صد ریال می‌گرفتیم (با خنده) بابت اجرای رادیویی که خب آن موقع خیلی پول بود. بعد از آن نصرت‌الله معینیان به رادیو آمد و سرپرستی ارکستر را برعهده گرفت. دوباره تمرینات از سر شروع شد و همین طور ضبط‌ها که جلسه‌ای 20 تومان بابت آن می‌دادند و دستمزد مطلوبی در نوع خود به شمار می‌رفت.
جریان‌های موسیقی در دهه‌های 30 و 40 به چه سمت وسویی بود؟
به نظر من اگر هم موسیقی این 2 دهه با جهش و افق‌های گسترده روبه‌رو شد از سال‌های 27 و 28 با آهنگ‌هایی بود که به وسیله زنده‌یاد مهدی خالدی ساخته می‌شد. بعد از آن هم در سال‌های 1330 به بعد آهنگ‌هایی که شادروان تجویدی می‌ساخت، توانست تاثیر عمیقی بر موسیقی ما بگذارد. در رادیو این‌طور مقرر کرده بودند که ساعت 3هر روز برنامه ساز تنها وجود داشته باشد، یعنی اگر بخواهم دقیق بگویم 3 تا 3:15 هنرمندان به فراخور هنری که داشتند می‌نواختند یا دو نوازی می‌کردند. من هم یکشنبه‌ها و چهارشنبه‌ها در رادیو برنامه ساز تنها داشتم. گاهی هم به هم‌نوازی می‌پرداختم، اما بیشتر تک‌نوازی می‌کردم. تا یادم نرفته این نکته را در ارتباط با سوال شما بیان کنم که آثار زنده‌یاد پرویز یاحقی هم تاثیرات شگرفی بر موسیقی آن زمان گذاشت، او واقعا آثار ارزنده‌ای از خود به یادگار گذاشت، از جمله «آواز دل»، «به رهی دیدم برگ‌خزان» و... . بیشتر اشعار هم از مرحوم بیژن ترقی بود و با صدای بنان خوانده می‌شد.
تا اینکه در دهه 40 ارکستر بزرگ «گل‌ها» به سرپرستی روح‌الله خالقی شکل گرفت.
بله. ایشان در آن زمان کارهای زیادی را تنظیم کردند که به نظر من ماندگارترین آنها آهنگ «کاروان» بود که باز هم با صدای استاد بنان خوانده شد. البته در کنار ایشان، زنده‌یاد جواد معروفی هم آهنگ‌های این برنامه را تنظیم می‌کردند. اینگونه بود که موسیقی هر روز به گوش مردم می‌رسید، یعنی از شنبه که اول هفته بود، ارکستر شماره یک یا ارکستر انجمن ملی موسیقی ایران به سرپرستی زنده‌یاد خالقی و نوازندگی بنان اجرا می‌شد. یکشنبه‌ها ارکستری به سرپرستی استاد خالدی، دوشنبه‌ها به سرپرستی زنده‌یاد یاحقی، سه‌شنبه‌ها به سرپرستی عباس شاهپوری و... . به هرحال همان‌طور که اشاره کردم، از دهه 40 ارکستر بزرگ گل‌ها به سرپرستی زنده‌یاد خالدی درست شد.
آیا طی سال‌هایی که به نواختن سنتور پرداختید، به مطالعه آکادمیک هم در این زمینه گرایش یافتید؟
نه، من اصلا کار موسیقی را از طریق آکادمیک فرا نگرفتم، اما یک معلم موسیقی داشتم به نام استاد خائفی و پیش او شروع کردم به یاد گرفتن سنتور. آن موقع پدرم افسر ارتش بود و بعد از مدتی به شیراز منتقل شد و ما هم طبعا باید همراه او می‌رفتیم. در شیراز با آقایی به نام بهادر نوذری آشنا شدیم. این آقا در حال حاضر همسر خواهر من است. او معلم موسیقی بود و البته هنوز هم در شیراز تدریس می‌کند. مدتی هم نزد ایشان به فراگیری پرداختم. بعد هم که به تهران آمدم و در همان سال‌های 34، 35 در خدمت استاد تجویدی فعالیتم را ادامه دادم. ایشان هم همه ردیف‌های موجود موسیقی را به من آموزش دادند. در قالب دو نوازی تمرینات زیادی کردم تا بتوانم به آنها مسلط باشم. می‌توانم بگویم، استاد تجویدی حق بزرگی بر گردن من داشتند و من همیشه از نظر سبک، تحت تاثیر او، پرویز یاحقی، مجید وفادار و زنده‌یاد مهدی خالدی بوده‌ام.
برخی درباره سبک آثاری که شما طی سال‌ها توأم با عشق و علاقه از خود بر جای گذاشتید، معتقدند آهنگ‌های شما صرف‌نظر از داشتن جنبه‌های مثبت، دارای ملودی‌های تازه و نوین است. اگر ممکن است درباره دست یافتن به این شیوه هم صحبت کنید.
من سبک همیشگی سنتور را به سنتور هارپ پیانو تبدیل کردم. دلیلش هم این بود که با زنده‌یاد مرتضی‌خان محجوبی آشنایی و رفت و آمد بسیاری داشتیم، از این رو سبک پیانوی ایشان روی من تاثیر بسیاری گذاشت.
واکنش‌ها نسبت به خلق این نوآوری درآن زمان چگونه بود؟
خوشبختانه شانسی که من داشتم این بود که استادان مسلم موسیقی دائما به خانه ما رفت و آمد می‌کردند؛ شخصیت‌های ارزنده‌ای مثل رهی معیری، بنان، ابوالحسن‌خان صبا و محجوبی. ضمن اینکه هنرمندانی چون تجویدی، خالدی، مجید وفادار و... در ردیف افراد برتر موسیقی ما به شمار می‌رفتند که از طرز فکر بالایی برخوردار بودند. طبعا برایشان ایجاد این شیوه جالب بود و مرا مورد تشویق قرار می‌دادند. هر وقت صحبت از موسیقی اصیل ایرانی می‌شود، دلم می‌گیرد، به این خاطر که می‌بینم درحال حاضر موسیقی ما خاصه در حوزه پاپ مبدل به موسیقی روحوضی قدیم شده است! با این اشعار مبتذل و بی‌سر و ته که دقیقا به موسیقی مطربی و روحوضی ما در آن سال‌ها پهلو می‌زند و این برای من موجب تاسف است.
من پیش‌تر یکی از آهنگ‌های زیبای شما در بعد از انقلاب را شنیده‌ام. منظورم آهنگ «آوازه‌خوان» است.
بله، این آهنگ با صدای آقای گلپایگانی اجرا شد. بعد از آن هم «عقیق و مست عشق» را ساختم که مورد توجه قرار گرفت.
درحال حاضر از فعالیت جوانان در حیطه موسیقی اطلاعی دارید؟
نه. من با تنها کسی که از هنرمندان جوان در ارتباط هستم پاشا پاشایی خواننده جوان است. البته هر ازگاهی در ختم‌ها، هنرمندان را می‌بینم. متاسفم که بگویم اغلب هنرمندان از حمایت‌های صحیحی برخوردار نیستند. خود من یکی از آنها هستم که با این گذشت عمر بیمه‌ای ندارم. درحالی که هریک از آثار من دارای جایگاه ویژه‌ای برای خویش است، چون برای تک‌تک آنها زحمت کشیده و عمرم را گذاشته‌ام اما با این وجود پارسال که عمل قلب انجام دادم، هیچ‌کس از جامعه هنری به دیدنم نیامد. البته توقعی ندارم و خدا را شاکرم که توانسته‌ام بی‌آنکه زیر سایه منت کسی باشم، زندگی کنم.
ساز سنتور بیشتر در چه دستگاه‌هایی دلنشین‌تر به گوش می‌رسد؟
من به شخصه در همه دستگاه‌ها آن را نواخته‌ام و همه آنها را هم دوست داشته‌ام، بنابراین نمی‌توانم میان هریک از آنها تفاوتی قائل باشم. شاید به این خاطر که تصور می‌کنم هریک از گوشه‌ها دارای حال و هوای خاصی است.
در زمینه ساز سنتور، شاهد ابداعاتی هم بوده‌اید یا خود شما خواسته‌اید که در ماهیت آن به نوآوری بپردازید؟
مرحوم احمد عبادی یک بار یک سیم به سه‌تار اضافه کردند و شد 4 سیمه. این خدمت بزرگی از جانب او بود اما در سنتور از این دست اتفاقات نیفتاد.
چرا؟
خب افرادی که خواستند در این زمینه خلاقیت به خرج دهند، موفق نشدند یا شاید هم اصلا به این مساله در سنتور توجهی نشد.
از میان آهنگ‌هایی که ساخته‌اید کدام‌یک برای شما خاطره‌انگیز‌تر است و گاه اشک را به چشمتان می‌نشاند؟
«از یاد رفته» در مایه اصفهان و «سلام به پیری» در دستگاه ماهور. اشعارشان هم از معینی کرمانشاهی بوده است و مرحوم واروژان هم به تنظیم این آهنگ‌ها برای ارکستر پرداخته بود.
مثل اینکه قرار است تا نوروز امسال به ارائه اثری بپردازید؟
بله. در حال آماده‌سازی آلبوم «شعر ناب» هستیم. آهنگ و اشعار از من است و ایشان هم خوانندگی کار را برعهده دارند. تنظیم آن نیز برعهده بهنام خدارحمی است که پیش‌تر آهنگ «غم زمانه» را هم با او کار کرده بودم.
ارسال نظر
پربیننده