شب بخیر جناب کنت

بهار مهرنژاد: راز گراز، محمد ایوبی، صورتک‌های تسلیم... نمی‌دانم این هفته سری به کتابفروشی زده‌اید یا نه؟ کاش محمد ایوبی خود زنده بود و این همه اشتیاق مخاطبان برای خرید کتابش را می‌دید. چرا ما ایرانی‌ها اینقدر دیر برای هم عزیز می‌شویم. تا قبل از جمعه کمتر می‌دیدی عده‌ای وارد کتابفروشی شوند و به نوبت سراغ یک کتاب یا یک نویسنده را بگیرند اما بعد از اینکه خبر منتشر شد، کتابفروشی‌ها پر شدند از علاقه‌مندانی که یک به یک، آثار این نویسنده خطه جنوب را جست‌وجو می‌کردند. گویی یک وظیفه است که خواندن آثار نویسندگان خودمان را به بعد از مرگشان موکول کنیم. ما دیگر به این نامهربانی‌ها عادت کرده‌ایم اما شما خوب بخوابید آقای ایوبی. به قول مرحوم اکبر رادی: شب بخیر جناب کنت. با توجه به انتشار 2 کتاب محمد ایوبی در فاصله بسیار کم از درگذشت وی، به نظر می‌رسد پرداختن به 2 اثر «صورتک‌های تسلیم» و «رازگراز» نقش خوبی در معرفی این آثار به افرادی دارد که بتازگی قصد آشنایی با این نویسنده پیشکسوت جنوبی را دارند. صورتک‌های تسلیم که اواسط سال جاری توسط نشر افراز منتشر و کمی بعد به‌عنوان یکی از نامزهای دریافت جایزه جلال آل احمد معرفی شد، با طرحی نسبتا پیچیده به بیان زندگی پیرمردی به نام دانیال بویایی می‌پردازد که دیر زمانی معلم و نویسنده‌ای اهل تفکر بوده است و اینک در سال‌های پایانی عمر انگار در جست‌وجو و کنکاشی است بر آنچه بر سر وی و نزدیکانش رفته است. خواننده در این اثر با تکه‌هایی از دوران کودکی و جوانی دانیال مواجه است و به موازات و درلابه‌لای آن، داستانی دیگر، که شرح حال عالمی آزاده و خردمند از هزار سال قبل به نام محمد میانجی است هم برایش باز گفته می‌شود. محمد میانجی که قاضی‌القضات هگمتانه بوده به خاطر بدبینی‌‌های وزیر بدکاره و ستمگر زمانه‌اش (ابوالقاسم درگزینی) به محبس می‌افتد و از او خواسته می‌شود اعترافات خود را در قالب کتابی در منقبت وزیر جائر به رشته تحریر در آورد و بعد از توبه نصوح از وزیر عفو بخواهد. محمد میانجی در کنار نوشتن آنچه به اجبار از او خواسته‌اند، رساله‌ای دیگر و مخفیانه می‌نویسد که بيان کامل سیاهکاری‌های وزیر است. این رساله از سر اتفاق پس از هزار سال به دانیال بویایی رسیده است. علاوه بر 2 راوی نام برده شده که به تناوب، به روایت زندگی‌شان می‌پردازند، با راوی سومی هم در این کتاب سروکار داریم که خود نویسنده است. نویسنده تلاش کرده با الهام از جریان ادبی سیال ذهن و شیوه‌های روایی پست مدرن، خط زمان را در هم شکسته و داستان را به شیوه‌ای فارغ از زمان و مکان نقل کند. همچنین در این رمان، از عناصری تخیلی و فراواقعی استفاده شده است که به داستان رنگ و بویی از واقعیتی آمیخته با خیال می‌دهد. نویسنده تلاش کرده در این داستان تنش‌های انسان با خود و محیط اطرافش را ریشه‌یابی کند و زمان را عنصری سرسام آور در زندگی آدمی جلوه دهد. ایوبی این رمان را با این آیه از قرآن کریم آغاز کرده است: «والعصر، ان‌الانسان لفی خسر» و پس از آن با بيان چند روایت از حافظ شیرازی، گات‌های زرتشت و فدریکو گارسیا لورکا به اصل داستان پرداخته است. رمان «راز گراز» هم که بعد از «صورتک‌های تسلیم» و از سوی نشر افق به بازار آمد، مضمونی اجتماعی دارد و درباره مردی فاقد اراده عقلانی است که تنها با اتکا به قوای جسمانی‌اش با زندگی و آدم‌ها مواجه می‌شود. قدرت بدنی این مرد را به لحاظ خشونت و بی‌منطقی او می‌توان به حیواناتی مانند گاو یا گراز تشبیه کرد. البته شاید با لحنی دیگر بتوان گفت او به لحاظ عقلی موجودی عقب مانده است. این شخصیت به طبقه متوسط تعلق دارد؛ طبقه‌ای که ارتباطش با آدم‌ها زیاد است. ضمن آنکه داستان در فضایی بی‌توجه به تاریخ و زمان رخ می‌دهد، ‌گویی چنین آدمی در همه زمان‌ها می‌تواند حضور داشته باشد.