بومی‌‌گرایی از نوع دیگر

آزاده صالحی خوشبخت روزنامه‌نگاری که توانست درطول سال‌های حیات با او دیداری داشته باشد و دریغ که نگارنده نتوانست زودتر از اجل بر سر ملاقات با او حاضر شود. عجیب است که این روزها خیلی به حرف مرحوم قیصر امین پور بر‌می‌خوریم که «زود دیر می‌شود». هرچند گشودن پرونده‌ای برای زندگی و آثار محمد ایوبی، اندکی دیر و به عبارتی بعد از درگذشت او صورت گرفته‌ باشد که همین تعداد مطالب نیز که ضمن مرور آثار این نویسنده به نقد و بررسی رمان‌های او طی سال‌های اخیر پرداخته است، ادای دین کوچکی باشد به احترام یک عمر قلم زدنش. محمد ایوبی در ردیف یکی از نویسندگان نوگرای دهه 40 و 50 به شمار می‌رود. او درسال 1320 در اهواز متولد شد. زندگی در جنوب موجب شد او در همه آثار داستانی خود رگه‌هایی از بومی‌گرایی را حفظ کند، ضمن اینکه در بیشتر کارهای ایوبی نیز چنین خصیصه‌ای به چشم می‌خورد. حتی خود او نیز بر این اعتقاد بوده است که در دهه 40 نوعی سلطه اقلیمی خاص بر شهرهای جنوب بویژه خوزستان حاکم بوده که توانسته از این رهگذر، نویسندگان متعددی را به سمت و سوی خود جذب کند. خود او همواره درطول زندگی بر این اعتقاد بود که زندگی در جنوب مملو از سوژه است و هر آدمی در جنوب کشور به تنهایی یک رمان است. در واقع، آشنایی آدم با گرفتاری‌ها و معضلات مردم جنوب، نویسنده را به خودی خود به سمت نوشتن از آنها سوق می‌دهد. «طیف باطل» عنوان یکی از رمان‌های این نویسنده معاصر است که در اوایل دهه 50 و به طور مشخص در سال 1353 منتشر شد. هرچند از ایوبی درفاصله سال‌های 50 تا 70 آثار دیگری نیز منتشر شد، اما بعد از انتشار سه‌گانه «آواز طولانی جنوب» بسیاری از منتقدان ادبی آن را نقطه عطف کارنامه ایوبی قلمداد کردند. این مجموعه به زعم خود ایوبی مشتمل بر یک تریلوژی است و «خمره مردگان»، «سفر سقوط» و «زیتون گس و خرمای تلخ» عناوین جلدهای آن را تشکیل می‌دهند. توجه به بومی‌گرایی، مصائب اجتماعی، مناسبات رفتاری آدم‌ها و همین طور پیامدهای جنگ تحمیلی از جمله موضوعات پررنگ در آثار او هستند، چنانكه در اثر «پایی برای دویدن» رد پای تبعات جنگ 8 ساله ایران و عراق‌ بویژه مهاجرت مشهود است. اگرچه ایوبی در عین اشراف به نویسندگی، دستی هم در نمایشنامه‌نویسی داشت، اما هرگز این دو حیطه را با یکدیگر خلط نکرد، بلکه به شکل مستقل هر یک از آنها را در مسیری که می‌خواست پیش برد. او در سال 1370 نمایشنامه‌ای با عنوان «همزادان ماه» منتشر کرد، مدت‌ها سردبیر نشریه اینترنتی «خزه» بود که به شکل منظم به روز نمی‌شد و در برهه‌ای دیگر از زندگی خود نیز به گزینش و انتخاب برخی اشعار نیما یوشیج پرداخت و با نوشتن شرحی آنها را منتشر کرد. با این حال، شغل اصلی او نویسندگی بود و بیشترین توفیق او در این زمینه حاصل شد. دامنه این موفقیت تا جایی کشیده شد که رمان «صورتک‌های تسلیم» او توانست نامزد دریافت دومین جایزه ادبی «جلال آل‌احمد» شود. هرچند‌ زبان و نوع روایت در آثار او پیچیدگی‌های منحصر به خود را دارد که ممکن است مخاطب عام را چندان دلبسته نکند، اما آثار او تماما در ردیف بومی‌گرایی از نوع دیگر محسوب می‌شوند و مخاطب باید برای مطالعه هر یک از کارهای او، خواننده‌ای حرفه‌ای و پرحوصله باشد تا بتواند از هفت‌خوانی که ایوبی به هنگام چینش وقایع و شخصیت‌پردازی کتاب‌هایش به آن می‌پردازد گذر کند. چندان که زبان در آثار او بویژه «زیر چترشیطان»، «آواز طولانی جنوب» و این آخری «روز گراز» برای مخاطب ملموس نیست‌ یا حتی نوع و شیوه روایت در این آثار دلچسب نبوده است، اما کارهای ایوبی عمدتا از زبان و روایت‌های پیوسته و متواتر و درعین حال غیرمتعارف برخوردار است. حتی نحوه شخصیت‌پردازی ایوبی در اغلب رمان‌هایش نیز او را در ردیف نویسندگان خاص دسته‌بندی می‌کند. چنانكه شخصیت «عیصو» در اثر «زیرچتر شیطان» از منظر روانشناسی طرح می‌شود و داستان بیش از آنکه به وقایع موردنظر بپردازد، سعی در تجزیه و تحلیل احوال و رفتارهای او دارد. ایوبی پیش‌تر گفته بود: این رمان اساسا بازآفرینی یک واقعیت است و کسانی که سال‌ها در جنوب زندگی کرده‌اند و با آداب و رسوم و خصایص اخلاقی مردمان جنوب آشنا هستند، به‌خوبی در موقعیت‌های کتاب قرار می‌گیرند و شخصیت «عیصو» را لمس می‌کنند. ایوبی رمان «زیر چتر شیطان» را از نوع روایت و ساختاری، مدرن و پسامدرن می‌دانست و آن را نزدیک به واقعیت یا به بیان ساده‌تر، بخش کوچکی از واقعیت قلمداد می‌کرد و از شخصیت منفی داستان یعنی همان «عیصو» به عنوان شخصیتی یاد می‌کرد که دارای مجموعه‌ای از صفت‌های نفرت انگیز است. ایوبی نیز مانند باقی نویسندگان معاصر در زمان حیات بر این باور بود که در ایران منتقد جدی در وادی ادبیات داستانی وجود ندارد، بلکه همان مقدار نقدهایی هم که اینجا و آنجا منتشر می‌شود، به جای پرداختن به مسائل اصولی، بده بستان‌هایی کاسبکارانه به شمار می‌رود و همین موجب می‌شود آثار ارزنده در انزوا قرار گیرند و تیغ تیز نقدهای غیراصولی آنها را مثله کند. احمد بیگدلی، نویسنده معاصر درباره او معتقد است: ایوبی در 2 شماره نامه فرهنگ و هنر که از طرف اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اصفهان همزمان با نخستین و دومین جایزه ادبی اصفهان چاپ می‌شد، 2 مقاله درباره نویسندگان جنوب دارد که مقالات بسیار منسجم و خوبی است، یعنی اگر کسی خواست درباره نویسندگان جنوب تحقیق کند، این 2 مقاله قابل استناد است. او از «راه شیری» که یکی از داستان‌های بلند ایوبی به شمار می‌رود و انتشارات طهوری آن را درسال 1377 منتشر کرد، به عنوان کتابی یاد می‌کند که نویسنده آن را یکسال بعد از مرگ همسر اولش می‌نویسد و به تبيين خاطراتش مي‌پردازد. توجه به فرم و زبان نیز از دیگر مولفه‌های نوشتاری ایوبی است که فیروز زنوزی‌جلالی، منتقد و داستان‌نویس به آن اشاره کرده و آن را ثمره سال‌ها تلاش و ممارست او دانسته است. وی فرم را در آثار او در قیاس با موضوعاتی که برای داستان‌هایش در نظر می‌گرفت، پیشتاز‌تر می‌داند و از «صورتک‌های تسلیم» به عنوان شاخص‌ترین اثر ایوبی یاد می‌کند، شاید به این خاطر که توانست نامزد جایزه جلال‌ آل‌احمد شود.