ميترا صالحي: «می‌گوید: شاید زمانی امید واقعی را به کف می‌آوریم که همه امیدهایمان را از دست داده باشیم». خواننده با گشودن کتاب در ابتدا با چنین جملاتی مواجه می‌شود، اما هنوز زود است که بداند پای در مسیر چه وادی‌ای از داستان گذاشته است. برخی این رمان را که آخرین اثر چاپ شده از زنده‌یاد محمد ایوبی است جزو گونه‌ای از داستان‌نویسی مدرن و در عین حال اجتماعی-انتقادی می‌دانند. نویسنده درکتاب ضمن ترسیم کلی از شخصیت، اوضاع خانوادگی و مؤلفه‌های رفتاری و ظاهری شخصیت«حبیب» می‌کوشد، خواننده را به اصل ماجرا، البته به تدریج و با حفظ ترتیب زمانی نزدیک‌تر سازد. اگر ایوبی در«زیر چتر شیطان» به روایت زندگی«عیصو» شخصیت اصلی رمان پرداخت و او را مجموعه‌ای از صفات زشت به خواننده نشان داد، در «روز گراز» مخاطب اساسا با هیچ موضع‌گیری نسبت به شخصیت‌پردازی‌ها خاصه«حبیب» که به اصطلاح قهرمان داستان است و به واسطه فراز و نشیب‌های زندگی، خلق و خویی منفعل و باری به هر جهت را از جامعه وام گرفته است روبه رو نمی‌شود، از مصائب او دردش نمی‌گیرد و از خلق موقعیت‌های نه چندان پیچیده نویسنده برای او متاثر نمی‌شود. ایوبی در این کتاب، شیوه‌ای غیرمتعارف و اگر بخواهیم صادق باشیم نه‌چندان دلچسب را برای روایت در پیش گرفته است. نویسنده در هر فصل از داستان یا به عبارتی در میانه فصل‌ها و گاه درست در کوران حوادث به جا به جایی زاویه دید می‌پردازد، به طوری که«از قول راوی دانای کل محدود به جای حبیب، پسر کوچک سلطان و زری»،«میان حرف: راوی دانای کل محدود»،«از عمق چاه ویل، صدای چله‌نشین، از پنهانی‌ترین لایه داستان» برای مخاطبی که به دنبال یک روایت ساده است، اندکی عجیب به نظر می‌آید. پرسوناژهای داستان ایوبی را 2 شخصیت اصلی یعنی خود حبیب و«ایرج» خواهرزاده او تشکیل داده‌اند، ضمن اینکه ورود دیگر شخصیت‌های فرعی مانند«بتول»،«پیرزن کور»،«سلطان»، «زری» یا«رضوان» به ایجاد گره‌های داستانی بیشتری کمک می‌کنند. «روز گراز» ایوبی با دربرگرفتن انبوهی از مثل‌های بومی و لابیرنت‌های پیچیده و تو در توی وقایع کوچک و بزرگ و با داشتن زبانی مغلق و تقریبا غیرداستانی و گاه کسل‌کننده، خبر از رسیدن روزی در زندگی انسان معاصر می‌دهد که از فرط استیصال و طمع‌ورزی و بی‌خردی به پوچی رسیده است و مفری را برای آرامش خویشتن جست‌وجو می‌کند. حتی به نظر می‌رسد درخواست بستنی پیرزن کور دم مرگ در آن اتاق تاریک که به چه کنم چه کنم اهالی خانه و جست‌وجوی آنها برای پسری که درخانه‌اش یک دستگاه بستنی‌ساز چوبی دارد می‌انجامد نیز از دیدگاه ایوبی، استعاره‌ای غم‌انگیز است و بستنی خواستن زن تا پایان داستان و به طور مشخص تا پیش از مرگ در حقیقت کندوکاوی برای به دست آوردن آرامش‌خاطر است. گویی خنک شدن دهان پیرزن و التیام یافتن جسم او به نوعی انتقام از کشاکش‌های روحی است که سال‌ها در بالا و پایین زندگی فلاکت‌بار خود متحمل شده است. حتی خنده‌های دختر 18 ساله«سکینه نفتی» که برای نگهداری از پیرزن کور آمده و خانه خواهر را، همه روز، پر از هیاهو می‌کند و با هر صدای خنده‌ای، حبیب را زیر و رو می‌کند هم نمی‌تواند به تغییر فضای داستان کمک کند. این طور به نظر می‌رسد که تزریق عناصر عاشقانه در قالب چنین رمانی نمی‌گنجد و نمی‌تواند رئالیسمی که ایوبی آن را با درد و رنج قشر فرودست جامعه پیوندزده است را به رمانتیکی عاشقانه بدل کند. ایوبی در طول داستان صرف‌نظر از ارائه شخصیت‌های ملموس و در حاشیه مانده جامعه و ترسیم نوع غریبی از روایت، دست به پاره‌ای ابداعات نیز می‌زند. چنان که در فصل‌های پایانی کتاب و در بخش صدای چله‌نشین از پنهانی‌ترین لایه داستان او ناگهان به بیان یک بیت شعر از دیوان ننوشته شاعر بی‌دیوان می‌پردازد! «حرکت فرشته را در باغ، پروانه تنها نمی‌بیند/ چهارپای پیر و خسته و آسیابان هم می‌بیند/ که رها شده درصحرا تا بمیرد» در عین اینکه واگویه 2 بیت شعر یا به عبارتی تصنیف قدیمی از زبان هریک از شخصیت‌های داستان بیانگر ناراضی بودن و اعلام اعتراض آنها به سرنوشت خویشتن است. دامنه این نارضایتی تا جایی کشیده می‌شود که دایی و برادرزاده را رو در روی یکدیگر قرار می‌دهد، طوری که کشمکش‌ها و در تلاطم قرار گرفتن آنها،خاصه حبیب و ایرج در مسیر پرپیچ وخم زندگی گواه این ادعاست و دست آخر به این ابیات منتهی می‌شود:
درختی سبز بودم کنج بیشه
تراشیدن مرا با ضرب تیشه
تراشیدن ز مو قلیون بسازند
که آتش بر سرم باشه همیشه... (ص 426)
باری،«روز گراز» همان طور که به شکل اجمالی درباره آن گفته شد، رمانی پر مفهوم و مطول است و خواننده را افتان و خیزان بالاخره تا آخر ماجراهایی که خلق می‌کند پیش می‌برد. داستان، هرچند دارای نقاط قوت بسیاری است و گذشته از اینکه در بخش‌هایی به خسته شدن مخاطب و سر درگمی او منجر می‌شود، اما این حسن را دارد که حسن‌ختام را با ابراز جمله‌ای حکیمانه و فلسفی به سر می‌آورد و مخاطب را در بهتی بی‌نهایت جا می‌گذارد.
«تا چه شده است به راستی؟ شاید هنوز دارد سر گوسفندی را می‌برد. یا شتری را پی می‌کند؟ چون دریافته از زندگی در کشتارگاه گریزی ندارد؟» (ص 430). درباره رمان«روز گراز»
مرغان شاخسار غم
ميترا صالحي: «می‌گوید: شاید زمانی امید واقعی را به کف می‌آوریم که همه امیدهایمان را از دست داده باشیم». خواننده با گشودن کتاب در ابتدا با چنین جملاتی مواجه می‌شود، اما هنوز زود است که بداند پای در مسیر چه وادی‌ای از داستان گذاشته است. برخی این رمان را که آخرین اثر چاپ شده از زنده‌یاد محمد ایوبی است جزو گونه‌ای از داستان‌نویسی مدرن و در عین حال اجتماعی-انتقادی می‌دانند. نویسنده درکتاب ضمن ترسیم کلی از شخصیت، اوضاع خانوادگی و مؤلفه‌های رفتاری و ظاهری شخصیت«حبیب» می‌کوشد، خواننده را به اصل ماجرا، البته به تدریج و با حفظ ترتیب زمانی نزدیک‌تر سازد. اگر ایوبی در«زیر چتر شیطان» به روایت زندگی«عیصو» شخصیت اصلی رمان پرداخت و او را مجموعه‌ای از صفات زشت به خواننده نشان داد، در «روز گراز» مخاطب اساسا با هیچ موضع‌گیری نسبت به شخصیت‌پردازی‌ها خاصه«حبیب» که به اصطلاح قهرمان داستان است و به واسطه فراز و نشیب‌های زندگی، خلق و خویی منفعل و باری به هر جهت را از جامعه وام گرفته است روبه رو نمی‌شود، از مصائب او دردش نمی‌گیرد و از خلق موقعیت‌های نه چندان پیچیده نویسنده برای او متاثر نمی‌شود. ایوبی در این کتاب، شیوه‌ای غیرمتعارف و اگر بخواهیم صادق باشیم نه‌چندان دلچسب را برای روایت در پیش گرفته است. نویسنده در هر فصل از داستان یا به عبارتی در میانه فصل‌ها و گاه درست در کوران حوادث به جا به جایی زاویه دید می‌پردازد، به طوری که«از قول راوی دانای کل محدود به جای حبیب، پسر کوچک سلطان و زری»،«میان حرف: راوی دانای کل محدود»،«از عمق چاه ویل، صدای چله‌نشین، از پنهانی‌ترین لایه داستان» برای مخاطبی که به دنبال یک روایت ساده است، اندکی عجیب به نظر می‌آید. پرسوناژهای داستان ایوبی را 2 شخصیت اصلی یعنی خود حبیب و«ایرج» خواهرزاده او تشکیل داده‌اند، ضمن اینکه ورود دیگر شخصیت‌های فرعی مانند«بتول»،«پیرزن کور»،«سلطان»، «زری» یا«رضوان» به ایجاد گره‌های داستانی بیشتری کمک می‌کنند. «روز گراز» ایوبی با دربرگرفتن انبوهی از مثل‌های بومی و لابیرنت‌های پیچیده و تو در توی وقایع کوچک و بزرگ و با داشتن زبانی مغلق و تقریبا غیرداستانی و گاه کسل‌کننده، خبر از رسیدن روزی در زندگی انسان معاصر می‌دهد که از فرط استیصال و طمع‌ورزی و بی‌خردی به پوچی رسیده است و مفری را برای آرامش خویشتن جست‌وجو می‌کند. حتی به نظر می‌رسد درخواست بستنی پیرزن کور دم مرگ در آن اتاق تاریک که به چه کنم چه کنم اهالی خانه و جست‌وجوی آنها برای پسری که درخانه‌اش یک دستگاه بستنی‌ساز چوبی دارد می‌انجامد نیز از دیدگاه ایوبی، استعاره‌ای غم‌انگیز است و بستنی خواستن زن تا پایان داستان و به طور مشخص تا پیش از مرگ در حقیقت کندوکاوی برای به دست آوردن آرامش‌خاطر است. گویی خنک شدن دهان پیرزن و التیام یافتن جسم او به نوعی انتقام از کشاکش‌های روحی است که سال‌ها در بالا و پایین زندگی فلاکت‌بار خود متحمل شده است. حتی خنده‌های دختر 18 ساله«سکینه نفتی» که برای نگهداری از پیرزن کور آمده و خانه خواهر را، همه روز، پر از هیاهو می‌کند و با هر صدای خنده‌ای، حبیب را زیر و رو می‌کند هم نمی‌تواند به تغییر فضای داستان کمک کند. این طور به نظر می‌رسد که تزریق عناصر عاشقانه در قالب چنین رمانی نمی‌گنجد و نمی‌تواند رئالیسمی که ایوبی آن را با درد و رنج قشر فرودست جامعه پیوندزده است را به رمانتیکی عاشقانه بدل کند. ایوبی در طول داستان صرف‌نظر از ارائه شخصیت‌های ملموس و در حاشیه مانده جامعه و ترسیم نوع غریبی از روایت، دست به پاره‌ای ابداعات نیز می‌زند. چنان که در فصل‌های پایانی کتاب و در بخش صدای چله‌نشین از پنهانی‌ترین لایه داستان او ناگهان به بیان یک بیت شعر از دیوان ننوشته شاعر بی‌دیوان می‌پردازد! «حرکت فرشته را در باغ، پروانه تنها نمی‌بیند/ چهارپای پیر و خسته و آسیابان هم می‌بیند/ که رها شده درصحرا تا بمیرد» در عین اینکه واگویه 2 بیت شعر یا به عبارتی تصنیف قدیمی از زبان هریک از شخصیت‌های داستان بیانگر ناراضی بودن و اعلام اعتراض آنها به سرنوشت خویشتن است. دامنه این نارضایتی تا جایی کشیده می‌شود که دایی و برادرزاده را رو در روی یکدیگر قرار می‌دهد، طوری که کشمکش‌ها و در تلاطم قرار گرفتن آنها،خاصه حبیب و ایرج در مسیر پرپیچ وخم زندگی گواه این ادعاست و دست آخر به این ابیات منتهی می‌شود:
درختی سبز بودم کنج بیشه
تراشیدن مرا با ضرب تیشه
تراشیدن ز مو قلیون بسازند
که آتش بر سرم باشه همیشه... (ص 426)
باری،«روز گراز» همان طور که به شکل اجمالی درباره آن گفته شد، رمانی پر مفهوم و مطول است و خواننده را افتان و خیزان بالاخره تا آخر ماجراهایی که خلق می‌کند پیش می‌برد. داستان، هرچند دارای نقاط قوت بسیاری است و گذشته از اینکه در بخش‌هایی به خسته شدن مخاطب و سر درگمی او منجر می‌شود، اما این حسن را دارد که حسن‌ختام را با ابراز جمله‌ای حکیمانه و فلسفی به سر می‌آورد و مخاطب را در بهتی بی‌نهایت جا می‌گذارد.
«تا چه شده است به راستی؟ شاید هنوز دارد سر گوسفندی را می‌برد. یا شتری را پی می‌کند؟ چون دریافته از زندگی در کشتارگاه گریزی ندارد؟» (ص 430). ارسال نظر
پربیننده