از خاک، با خاک، بر خاک

آزاده صالحی آخرین باری که او را ملاقات کردم، اردیبهشت‌ماه امسال در گالری راه ابریشم بود. آن موقع او مجموعه‌ای از عکس‌های خود را با عنوان«با خاک» برپا کرده بود. در این نمایشگاه، عمده آثار او را خانه‌ها و به‌طور کلی معماری کاهگلی مناطقی چون نایین، یزد، بروجرد، کاشان، کاروانسرای شاه‌عباسی واقع در جاده قدیم یزد به اصفهان، کرمان، اردستان و.... تشکیل داده بودند. اگر نخواهم در دایره کلیشه کلمات محصور شوم، باید بگویم او پیش از اینکه یک عکاس باشد، انسانی متواضع و مهربان بود. با وجود اینکه معماری کویر از مشهور‌ترین سبک‌های معماری درجهان است و فرم‌های ساده‌اش را از طبیعت گرفته، اما با این حال، زاویه دید او برای گرفتن چنین عکس‌هایی برای مخاطبانی چون من جذاب بود. خود او نیز درباره این مساله اعتقاد داشت: معماری کویر، نه‌تنها خود را به محیط پیرامونش تحمیل نمی‌کند، بلکه جزئی از آن می‌شود. من به شخصه به دفعات، معماری کویر را دیده و آن را عکاسی کرده‌ام. همیشه تحت‌تاثیر هماهنگی آن با فضای پیرامونش و معماران گمنامی که می‌دانستند دقیقا چگونه از نیروی طبیعت در ساخت این خانه و اماکن استفاده کنند، قرار گرفته‌ام. این نوع معماری از 2 ویژگی انسان ‌دوستانه و طبیعت‌دوست برخوردار است. نکته جالب این است که مصالح آن از طبیعت است و به طبیعت هم بازمی‌گردد. او درباره دیدگاهش نسبت به عکاسی معماری کویر نیز توضیح داد: من تقریبا از سال‌های 1355 یا شاید هم پیش از آن به معماری کویر علاقه‌مند بودم. همه‌جا می‌رفتم و این نوع معماری را از نزدیک مشاهده می‌کردم حتی روستاها و از این میان 2 نوع معماری بیشتر توجهم را جلب کرد؛ نخست معماری ایران در کویر و دیگری معماری بافت قدیم بوشهر. در کنار این 2 نوع من سعی کردم، پروژه کتاب ایران را هم به مرحله انتشار برسانم. علاوه بر این، پروژه معماری خاک ایران را نخستین‌بار در قالب نمایشگاهی با عنوان «از خاک، باخاک، بر خاک» در هامبورگ آلمان برگزار کردم؛ پروژه‌ای که شاید نظیر آن را کمتر دیده باشید. نمایشگاه «باخاک» بهمن جلالی فرصت خوبی بود تا با او به گفت‌و‌گویی نه‌چندان طولانی بنشینم و درباره روند عکاسی خاصه عکاسی مستند اجتماعی بپرسم. مسیر گفت‌و‌گو از سال‌های آغازین فعالیت‌های جلالی در انگلستان شکل گرفت و حرف از کار کردن در استودیوی«جان ویکرز» در انگلستان به میان آمد. استاد نیز با تایید این حرف ادامه داد: این استودیو همان‌طور که اشاره کردید متعلق به جان ویکرز، عکاس سرشناس آن دوران بود. او در واقع یک استودیوی تبلیغاتی داشت و من در مدتی که در این کشور تحصیل می‌کردم، نزد او کار کردم. فعالیت و همکاری با ویکرز در عین حال به من کمک کرد تا بتوانم اقامت بگیرم. نمی‌توان با بهمن جلالی مواجه شد و از او درباره فعالیت‌هایی که در روزهای اول پیروزی انقلاب اسلامی به همراه دیگر عکاسان انجام داده چیزی نپرسید بویژه نگاه او نسبت به عکاسی انقلاب و بعد،‌ جنگ 8 ساله و همچنین انتشار کتاب (خرمشهر) که در این سال تنها 2بار تجدید چاپ شد. بویژه اینکه او توانسته بود، اسلاید و عکس‌هایی از اشغال خرمشهر و 8 سال دفاع مقدس را در برلین به معرض نمایش بگذارد و همچنین فیلمی 12 دقیقه‌ای را نیز در فستیوال فیلم و عکس مستند برلین عرضه کند. وی برای این اسلایدشو نام «روایت شهری که بود» را انتخاب کرد و چگونگی اشغال این شهر را در آن به نمایش گذاشت. خود او نیز درباره پیروزی انقلاب و جنگ اعتقاد داشت: مسلما این 2 واقعه، عکاسی ایران را رشد داد و عکاسان در رهگذر این دو جریان توانستند به تجارب تازه‌ای دست یابند بویژه اینکه غالب این تجربه‌ها از دل پیروزی‌ انقلاب برمی‌خاست، چون ما تا آن زمان انقلاب گسترده‌ای به این شکل نداشتیم و وقوع انقلاب توانست دستمایه سوژه عکاسان خاصه عکاسان مستند اجتماعی شود و آنها را به خود جذب کند. نمی دانم چرا بی‌اختیار به یاد «زیپولی» عکاس و ایران‌شناس ایتالیایی‌الاصل افتادم که سال گذشته به ایران آمد و در حاشیه نمایشگاه«چشم ‌درون» مجموعه عکس‌های خود را که با الهام از اشعار بیدل دهلوی کار کرده بود به نمایش گذاشت. از زنده‌یاد جلالی خواستم درباره این مشکل بگوید که شعر«آنچه خود داشت زبیگانه تمنا می‌کرد» حافظ همواره برای آن مصداق خوبی به شمار رفته است. او پاسخ داد: مشکل ما این است که نمی‌دانیم کجا هستیم و امثال زیپولی این را خوب می‌دانند که کجای کارند. فراموش نکنیم که او پیش از آنکه یک عکاس باشد،‌ یک مستشرق و ایران‌شناس است و حتی شاید ایران را بهتر از ما بشناسد. فکر می‌کنم وجه افتراق ما با او و اینکه چرا ما نمی‌توانیم از اشعار مفاخر ایرانی در عکاسی و دیگر هنرهایمان استفاده کنیم این است که ما شناخت و اشراف کافی نداریم. اینها حرف‌هایی است که او درباره این مساله ابراز کرده بود. در جریان بازدید از نمایشگاه«با خاک» و در لابه‌لای گفت‌وگو، او وظیفه عکس را افشاگری و دادن اطلاعات از طریق چاپ و انتشارات عنوان کرده و گفته بود: باید بدانیم که جای عکس‌ها در کتاب است و این امر تنها با انتشار میسر می‌شود، اما سیاستگذاران فرهنگی به انتشار مجموعه عکس‌های عکاسان توجهی نمی‌کنند. البته بخشی از این آسیب نیز به مدیرمسؤولان نشریات بازمی‌گردد که عکاسان را به سمت سوژه‌های مستند اجتماعی هدایت نمی‌کنند و همه توجهشان به سمت و سوی عکاسی خبری و اخبار روزمره متمرکز شده است. به خاطرم می‌آید که جایی به نقل از او خوانده بودم «تا وقتی می‌خواهیم همه چیز را سهل و آسان به دست بیاوریم، سرنوشت‌مان همین دوسالانه‌هاست». وقتی از او پرسیدم به نظر شما این ضعف به عکاسان بازمی‌گردد یا متوجه چرخه آموزشی دانشگاه‌هاست، گفت: قطعا به برگزارکنندگان و بستر آموزش دانشگاه مربوط می‌شود. وقتی دست‌اندر‌کاران برگزاری دوسالانه‌ها از نحوه و چند و چون این نمایشگاه‌ها اطلاع درستی ندارند، چطور می‌توانیم انتظار داشته باشیم که برآیند مطلوبی نصیبمان شود؟ در انتهای گفت‌وگو یک بار دیگر از او درباره آرشیو عکس‌های انقلاب هم پرسیدم. از جا بلند شد و همان‌طور که به استقبال میهمانان تازه‌وارد نمایشگاه می‌رفت، به تلخی زمزمه کرد: سال‌ها این جمله را گفته‌ایم و کسی اعتنایی نکرده است. باید موسسه‌ای ایجاد شود تا عکس‌هایی که به آن اشاره می‌کنید، خاصه عکس‌های انقلاب و جنگ در آن نگهداری و برای نسل‌های آینده به معرض نمایش گذاشته شود. وقتی از او پرسیدم: نمی‌خواهید توضیح بیشتری درباره این نمایشگاه بدهید، گفت: نه موضوع آن روشن است و یادت باشد هرچه را تعریف کنی آن را کشته‌ای. در کنار عکس‌های معماری کویر بهمن جلالی، 10 قطعه عکس زنان قاجار که از مجموعه «آینه خیال» انتخاب شده در این نمایشگاه به معرض نمایش گذاشته شده بود. برگزاری بیش از 50 نمایشگاه عکس در کشورهایی چون ایران، فرانسه، آلمان، مجارستان، چکسلواکی، فنلاند، اسپانیا و...، تدریس و تحقیق در دانشگاه‌های تهران، هنر، آزاد و مرکز تحقیقات و مطالعات ارشاد از سال 1359 تاکنون، تاسیس عکسخانه ایران، مشارکت و همکاری در پروژه چاپ کتاب عکس ایران و... حاصل فعالیت‌های ارزنده و درخشان او در سال‌های گذشته را تشکیل داده است. 5 ماه بعد از برگزاری نمایشگاه«با خاک»، او ماحصل 4 ساله عکاسی خود را در اسپانیا به معرض نمایش مخاطبان خارجی گذاشت. برخی از این عکس‌ها آثاری بودند که حتی پیش از آن در ایران نیز به نمایش درنیامده بودند. برپایی 12روزه این نمایشگاه در بنیاد«تاپیس» اسپانیا فرصت خوبی به دست مخاطبان داد تا به تعقیب و تجزیه و تحلیل بیشتر خط مشی او در عکاسی بپردازند. جلالی در این نمایشگاه نیز به نمایش عکس‌هایی از ماهیگیرها، معماری خاکی کویر ایران، شهر بوشهر، استودیو چهره‌نگار، عکس‌های قاجار و پرتره‌ها پرداخت و چیزی حدود 150 عکس را به نمایش گذاشت. آنهایی که نمایشگاه او را دیده بودند، از نمایش 2کلیپ عکس‌های دوران انقلاب او و همسرش رعنا جوادی که به شکل مشترک کار شده بود و عکس‌های جنگ، هرکدام با 150 عکس و حدود 50 عکس قدیمی ایران (از کارهای دوره قاجار و بهرام چهره‌نگار) به‌عنوان دیگر بخش‌های نمایشگاه نام برده بودند. او درباره انگیزه خود از برپایی چنین نمایشگاهی در اسپانیا گفته بود: 2 سال پیش که به برلین رفته بودم، کاترین داوید درباره این نمایشگاه با من صحبت کرد. البته آن زمان اصلا فکر نمی‌کردم که ابعاد کار به این گستردگی شود و نتیجه کار کتابی 304 صفحه‌ای شود. پس از او خواسته شد تا تعدادی از عکس‌هایش را برای انتخاب به اسپانیا ببرد و پس از آن کاترین داوید، ادیتور آثار عکس مستند خاورمیانه و مدیرهنری موسسه «تاپیس» به ایران آمدند، تا از نزدیک با کارهای جلالی آشنا شوند و آرشیو عکس‌هایش را ببینند. در این سفر کاترین داوید یک مصاحبه هم با جلالی انجام داد. با وجود اینکه جلالی در سال‌های گذشته، نمایشگاهی از عکس‌های مستند خود را در ایران برگزار نکرده بود، نمایشگاه اسپانیا را مهم‌ترین اتفاق زندگی هنري‌اش قلمداد کرده و گفته بود: برای هر عکاسی مهم است که 40 سال کار کند و یک موسسه‌ای به این مهمی بخواهد یک نمایشگاه از دوره‌ای که کار کرده بگذارد. هرچند او از اینکه نتوانسته چنین نمایشگاهی در ایران برگزار کند، تاسف می‌خورد. روحش شاد و یادش در خاطره نسل‌های بعد جاری.