زهرا قزیلی: جریان نقد در سینما از اهمیت خاصی برخوردار است. نقد در سینما می‌تواند بر تولید آثار تاثیر بسیاری داشته باشد اما متاسفانه به دلیل انحصاری شدن این حوزه و عدم توجه به محتوای آثار، نقد در سینما ارزش واقعی خود را از دست داده و همین امر سبب شده است کارکرد نقد در میان کارگردانان و مردم تاثیرگذاری‌اش به مراتب کمتر از گذشته شود. امسال برنامه‌های تلویزیونی سینما یک و سینما 4 تغییری در روند نقد‌های آثار پخش شده از این برنامه‌ها داشتند و بیشتر به محتوای آثار توجه شد اما نکته قابل توجه این است که ترکیب منتقدانی که به این دو برنامه دعوت شدند ترکیبی از منتقدان یکسو‌نگری که منتسب به چند ماهنامه سینمایی خاص هستند، نبود و ترکیبی بود از منتقدانی که منتسب به جریان فرهنگی انقلاب بودند و توانستند تحلیل‌هایی ارائه کنند که عرفی‌گرا و برآمده از جریان روشنفکری نبود. امید می‌رود این جریان با همین قالب ادامه پیدا کند و جریان تحلیل فیلم با ترکیبی از منتقدان مورد نظر و به صورت طولانی‌تر و مفصل‌تری از این دو برنامه پخش شود و خاطره برنامه سینما یک در اوایل دهه 80 بار دیگر تکرار شود. به همین بهانه
گفت و گویی با سیدمحمد حسینی، مجری - کارشناس برنامه سینما 4 و پژمان کریمی، کارشناس برنامه سینما یک ترتیب دادیم تا روند و تاثیرگذاری نقد بر سینمای جهان و سینمای ایران را با این شکل نو و تازه
بررسی کنیم.
حسینی: برنامه نقد برای گرفتن زهر فیلم‌های غربی است
اهمیت نقد در سینمای خارجی بسیار زیاد است و بیشتر مردم امکان دسترسی به آثار سینمایی را به سادگی دارند و اکران پیاده‌رو این فیلم‌ها به وفور در سطح شهر دیده می‌شود اما در این میان جریان نقد سینمای ایران و جهان در انحصار یک عده خاص بوده و کمتر از حوزه نگاه انقلابی و موثر به آن توجه شده است.
حسینی: همانگونه که اشاره کردید نقد در این سینما از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا بخشی از آن به کیفیت آثار و نوع نگاهی که به انقلاب اسلامی توسط سینمای هالیوود شده بازمی‌گردد و بخش دیگر جنبه آموزشی که این آثار دارند و شاید بخشی هم به فقری که آنتن ما برای پخش آثار دارد بازمی‌گردد. ما در آنتن تلویزیون سالانه (به طور حداقل) نیازمند حدود 700 فیلم هستیم که از شبکه‌های مختلف پخش شود. تولید سینمای ایران برای آنتن کافی نیست از سوی دیگر سینمای داخلی با سر و شکلی که دارد قابل پخش در سیما نیست. جای تعجب است که بخش عمده‌ای از آثار سینمایی که در کشور تولید می‌شود و اکران می‌شود قابلیت پخش در سیما ندارد و حتی با ممیزی هم قابل پخش نیست. همین امر باعث می‌شود به سمت سینمای غرب بویژه سینمای هالیوود برویم. در آن سینما برای همه ذائقه‌ها فیلم وجود دارد و تلویزیون برای اینکه بتواند بر مشکلات این فیلم‌ها فائق آید و به قولی زهر آنها را بگیرد، برنامه نقد را کنار پخش فیلم خارجی می‌گذارد. برنامه تیپیکالی که شاید بتوان گفت با برنامه «سینما 1» مشهور شد که توسط آقای دکتر شاه‌حسینی و آقای بلخاری و... هدایت می‌شد که به عقیده من کار درستی است و همین‌گونه باید ادامه پیدا کند. آموزش، شناخت جهان است. در ماه فروردین هستیم و این ماه را به نام شهید آوینی می‌شناسیم. این نکته را بگویم این تفکر شهید آوینی بود که می‌گفت سینما آینه تمام‌نمای فراروی ما است، آینه‌ای که همه اتفاقات، اقتضائات و تفکرات و مباحث مختلف و پارادایم‌های حاکم بر اندیشه‌های دنیا را به ما به صورت نمایشی نشان می‌دهد و دریچه خوبی برای شناخت معرفت‌های خارج از ایران است.
در توضیحات به این نکته اشاره کردید که جلسات نقد آثار سینمای دنیا برای گرفتن زهر فیلم است؛ به عقیده شما به عنوان یک فعال رسانه‌ای، کارکرد این جلسات در همین امر خلاصه می‌شود؟
حسینی: بخشی از آن این است. بخش عمده‌ای باز می‌گردد به جنبه آموزشی چه به لحاظ آموزش نقد و چه آموزش فیلمسازی. اما یک بخش دیگر باز می‌گردد به مشکلاتی که خود فیلم دارد و سانسور هم نمی‌تواند کمک کند به طور مثال فیلم به یک تفکر یا اندیشه یا ملتی توهین می‌کند و این را نمی‌توان در سانسور در بیاوریم و این را باید توضیح داد.
چقدر این جلسات به درست دیدن و محتوایی دیدن اثر کمک می‌کند؟
حسینی: اگر نقد درستی شکل بگیرد آموزش شیوه فیلم دیدن هم هست. همانگونه که گفتید ما اکران خیابانی فیلم‌ها را داریم که در ایران بسیار متداول است. فیلم‌های روز دنیا در دسترس مردم است در این شرایط فیلم‌هایی با ساختار و فرم خوب انتخاب می‌شود و توضیحات مکفی هم راجع به فیلم داده می‌شود که می‌تواند مخاطب را به سمت درست دیدن هدایت کند. اگر فیلم درست انتخاب شود و به درستی نقد شود تئوری نقد که نقد را حلقه تکمیلی یک اثر می‌داند شکل می‌گیرد.
کریمی: از نقش اتحادیه اروپا در ساخت «گذشته» غافلیم
کریمی: فیلم‌هایی که شاخص هستند و در هالیوود تولید می‌شوند حتما باید در کنار نقد عرضه شوند. اینکه به شخصه در تاثیرگذاری نقد بر مخاطب تشکیک می‌کنم در این نکته است که متاسفانه ما نقد محتوایی نداریم و اندیشه فیلمساز به محک ارزیابی گذاشته نمی‌شود. به طور مثال اکثر منتقدان می‌گویند فیلم «گذشته» فیلم خوبی بود اما چند منتقد می‌آیند این فیلم را نقد محتوایی کنند و بگویند هسته اصلی و گوهر اصلی فیلم چه هست. پشت صحنه این کار چقدر هدف نقد قرار می‌گیرد و مورد ارزیابی است. نقش اتحادیه اروپا را در ساخت این فیلم در چند نشریه می‌توانید ردیابی کنید؟ من می‌توانم بگویم هیچ. جریان نقد غالب در کشور ما ابتر و سترون است چون به نقد ساختاری می‌پردازد و به نوعی عامدانه از نقد محتوا فاصله می‌گیرد. اتفاقی که در تلویزیون می‌افتد در برنامه‌های سینما یک یا در سینما 4 این است که تا اندازه‌ای رویکرد نقد محتوایی است. این یک اتفاق مبارک است اگرچه در ادوار گذشته در تلویزیون اینگونه نقدها بوده اما بیشتر رو به نقد ساختار رفته اما احساس می‌شود از چند ماه پیش یک رویکرد متفاوتی دستمایه قرار گرفته است. همین سینما یک در دوره اخیر تا اندازه‌ای از حیث نقد محتوایی به آثار ورود کرده است که این رویکرد چشمگیر بود در نقد «12 سال بردگی» از حیث ساختاری اکتفا شد به اینکه فیلم ضعیفی است دست‌کم فیلم متوسطی است و بسیاری از منتقدان خارجی متعجب بودند چرا به فیلم اسکار داده شد اما ما در برنامه سینما یک نگاه متفاوتی داشتیم و به محتوای فیلم وارد شدیم.
کریمی: پرچمدار نقد، نشریات روشنفکری هستند
کریمی: اگر مردم اقبالی در ایران به جریان نقد ندارند. نقدی که پرچمدارش نشریات روشنفکری هستند و منتقدانی که مدعی روشنفکری هستند، به این دلیل است که حرف مردم‌زده نمی‌شود. نیاز مردم در آن لحاظ نمی‌شود. نمی‌گویم نقد ساختاری نباید باشد اما ضرورت نقد محتوا را باید در درجه اول قرار دهیم چیزی که در جریان نقد غالب در کشور ما وجود ندارد. در نشریات اصولگرا هم کمرنگ است. هرکس در جایگاه منتقد نشسته و عنوان اصولگرایی دارد باز هم در این حیطه کمرنگ ظاهر می‌شود. چند درصد از منتقدان ما در حیطه نقد محتوایی ورود کردند و چند درصد شجاعانه حرفشان را می‌زنند. بسیار کم هستند. از بعضی دوستان می‌پرسم چرا نسبت به فیلم این نگاه را داشتید می‌گویند راستش نگاه تا اندازه‌ای متفاوت بود اما نخواستم نقدم سیاسی شود. نمی‌دانم چرا از سیاسی بودن اثرمان فرار می‌کنیم. مگر سیاست جزئی از زندگی نیست، اساسا مگر این آثار بدون در نظر گرفتن سیاست ساخته می‌شود که من نباید نگاه سیاسی به اثر داشته باشم.
کریمی: گریز از نقد محتوایی، قدم برداشتن در مسیر صهیونیست است
کریمی: معتقدم کسانی که از نقد محتوایی گریزانند کسانی هستند که ناآگاهانه (در نگاه خوشبینانه) در مسیری قدم برمی‌دارند که کاملا صهیونیستی است؛ نگاهی که ما را از نقد سیاسی جدا می‌کند، نگاهی که ما را از نقد محتوایی جدا می‌کند به‌زعم من سیاسی و صهیونیستی است. آنها این نسخه را برای ما می‌پیچند که قلم ما سترون و منفعل باشد در این عرصه پرکش و قوس و فراز و نشیب نباید در دامی بیفتیم که منافع و حیات آنها از حیث فرهنگی و سیاسی به آن وابسته است. به عنوان یک فعال رسانه‌ای عرض می‌کنم رویکرد ما در رسانه ملی باید به سمت نقد محتوایی باشد و خوشبختانه سیمای جمهوری اسلامی ایران این پرچم را برافراشته و امیدوارم این نهضتی که چشم‌اندازی از آن را می‌بینیم پرفروغ‌تر باشد.
کریمی: نقد ساختاری برای مخاطب ما در شرایط فعلی در اولویت نیست
چقدر مدیران سازمان به این نوع نگاه توجه دارند و این مسیر را ادامه می‌دهند. در طول این سال‌ها با انتخاب منتقدانی که نقد ساختاری داشتند مردم به بخش نقد آثار توجه نمی‌کردند.
کریمی: آقای ضرغامی فردی هستند که نسبت به این قضیه دغدغه دارند با نگاه به حرکت‌هایی که ایشان انجام دادند کاملا دغدغه‌هایشان مشخص است. دو سال است که در شبکه یک در برنامه «صبح بخیر ایران» در آیتم صفحه فرهنگی نقد محتوایی است و به ساختار کمتر می‌پردازیم، این نشان‌دهنده یک اراده حاکم است که نقد محتوا را جا بیندازد و پرچم نقد محتوا را با جرات و صراحت در دست بگیرد و حرکت کند. این اراده و اصرار در سازمان وجود دارد که صرفا به نقد ساختاری نپردازیم. نقد ساختاری برای مخاطب ما در شرایط فعلی و با توجه به در دسترس بودن آثار روز دنیا در اولویت نیست.
حسینی: در تکمیل این مطالب باید بگویم در برنامه هفت وقتی آقای فراستی تاکید داشتند که باید درباره فرم صحبت کنیم، من گفتم معمولا عقلا کارشان پرسش از چرایی موضوعات است نه چگونگی. فرآیندها به چه درد می‌خورد. بازخورد فیلم به درد مدیر من می‌خورد اما مخاطب چرایی ساخت فیلم برایش موضوع است. ما باید به سمت محتوا برویم، دیدگاهی که شهید آوینی به آن قائل بودند. اگر با این فرآیند پیش برویم یک اتفاق جدی در برخورد با سینمای ایران می‌افتد. متوجه می‌شویم کسانی که به عنوان منتقد از آنها اسم می‌بریم منتقد سینما نیستند. منتقد فیلم در بهترین حالت است.
حسینی: امروز سینمای ایران را بابت کارهای ساخته نشده باید محاکمه کرد
تاکید هم دارند که منتقد فیلم هستند و منتقد سینما مفهوم غلطی است.
حسینی: این اعتراف جالب و تلخی است. امروز سینمای ایران را بابت کارهای نساخته باید مورد عتاب و خطاب قرارداد و محاکمه کرد نه بابت کارهای ساخته شده. فاجعه‌ای که در کارهای ساخته شده رخ می‌دهد به مراتب کوچک‌تر از اتفاقی است که در حرف‌های نگفته شده رخ داده است. ما 300 هزار شهید داریم، 17000 هزار شهید ترور داریم، هیچ‌کدام نمی‌تواند قصه بشود؟
حسینی: آمریکایی‌ها باید آقا باشند از هیچ حماسه می‌سازند
حسینی: آمریکایی‌ها باید آقا باشند چرا که به محض اینکه در جریان نمایشی می‌گویند بن‌لادن را گرفتیم و عکس و تفصیلاتی منتشر می‌شود که غلط بوده است، سال بعد فیلم می‌سازند و اسکار به فیلم می‌دهند. آنها از هیچ برای خود حماسه می‌سازند اما ما اینجا ریگی را دستگیر می‌کنیم اما سینمای ما نمی‌بیند! می‌گویند درام نیست. درام نیست؟ زمانی که این فرد در رسانه‌های متعدد می‌گوید من همان آدمی هستم که در کپرها زندگی کردم و کنار خیابان دستفروشی کردم اما طراحی عملیات‌های تروریستی را انجام می‌دهد و این سینما حرفی برای گفتن ندارد. در نهادهای انقلابی وقتی می‌رویم و می‌پرسیم قصد ساخت چه فیلمی دارید می‌گویند درباره شهدا، بعد وقتی غور می‌کنیم می‌بینیم موضوعاتی است که به تعبیر من تیر هوایی است. نه ربطی به انقلاب دارد نه ربطی به جنگ. فیلم‌هایی که اخیرا ساخته شده درباره جنگ اگر اسامی ایرانی (احترام، حسن و حسین) را بردارید و اسامی خارجی (جک، جولی و...) بگذارید چه اتفاقی می‌افتد؟ فیلم به لحاظ محتوایی چه تغییری می‌کند؟ انقلاب کوبا برای هنرمند ما دغدغه می‌شود و شعر می‌گوید (قطب دایره روشنفکری) اما برای انقلاب خودمان چه کردیم؟ بعد کسی نیست که پاسخ بدهد.
سینمای ما از این جهت مشکل دارد و فردی مثل شهید آوینی ماندگار می‌شود زیرا منتقد درست سینماست و از موضع بالایی نگاه می‌کند حتی در زمانی که نقد فیلم می‌کند. وقتی قصد دارد با حاتمی‌کیا مواجه شود در فیلم «از کرخه تا راین»، راجع به این فیلم حرف نمی‌زند راجع به سیرورت یک انسان متعالی حرف می‌زند و می‌گوید مرغ عشق ققنوس است که در آتش می‌زید. بعد همین می‌شود یک جریان و یک اثر ماندگار. متنی که به فرامتن تبدیل می‌شود.
حسینی: منتقدان آدرس کتاب‌های نخوانده را می‌دهند
کمتر دیدیم منتقدانی که محتوای اثر را مورد توجه قرار می‌دهند در برنامه تخصصی تلویزیون دعوت شوند.
حسینی: به نظرم این مطلب کاملا درست است. یک جماعتی آمدند و گفتند ما حرفی برای گفتن داریم. این جماعت جسارت بیانی در دادن آدرس کتاب‌های نخوانده دارند. وقاحت آنها فراوان است. مرتب اسم و مفهوم به سمت مخاطب پرتاب می‌کنند که مخاطب تصور می‌کند واقعا چیزی می‌دانند در حالی که وقتی سوال می‌کنید متوجه می‌شوید کتاب را نخوانده و فقط نمایش می‌دهند و مرعوب می‌کنند. فاکت‌های غلط هم می‌آورند از فیلمی دیگر برای یک موضوع دیگر. من که مخاطب این برنامه هستم و فیلم مطرح شده در برنامه را از سینمای ایران دیده‌ام یا دوست دارم بروم ببینم، فیلم کیشلوفسکی، تارکوفسکی و... را که از آن فاکت می‌آورند ندیده‌ام و الزامی هم نیست به عنوان مخاطب تلویزیون آن را دیده باشم. به نحوی مخاطب را با بیان این فاکت‌ها تحقیر کرده و فقط ابراز «خود» می‌کنند. این افراد بیشتر مقصود دارند تا مقصد و مقصود خودشان هستند که بگویند «انا رجل». این قدر گفتند و رسانه را در فضایی قرار دادند که از این افراد زیاد استفاده شود. معتقدم باید ورق برگردد. روزگار ما روزگار پاسخ صریح و درست دادن به موضوعات است. جوان‌هایی که امروز آثار را می‌بینند و دنبال می‌کنند می‌توانند سره را از ناسره تشخیص دهند و میزان سواد رسانه‌ای به جایی رسیده که این حرف‌ها دیگر بازخورد نداشته باشد. در ضمن اینکه گلادیاتوروار جلوی کارگردان بنشینیم و بگوییم کارت درآمده یا درنیامده و کارگردان هم در برنامه تلویزیونی به راحتی بگوید به تو چه، کارگردان من هستم، دیگر کافی است.
کریمی: جریان نقد سینمای ایران جریان مرعوبی است
کریمی: جریان نقد سینمای ایران جریان مرعوبی است و هیچگاه پس از انقلاب جریان‌ساز نبوده چون مرعوب بوده. منتقد ما جسارت این را ندارد که پشت پرده ساخت یک فیلم را عنوان کند و به صراحت بگوید این فیلم که برایش کف می‌زنند فیلمی است که حلقه بهائیت در فرانسه آن را تهیه کرده است. فیلمی است که اتحادیه اروپا بنابر فشارها و لابی‌های جریان بهائیت به آن جایزه داده و برجسته می‌کند. کدام منتقد این حرف را زد، اگر این حرف را بزنید هو می‌شوید. به طور مثال یکی از فیلمسازان در برابر منتقدان موضع می‌گیرد، فیلمسازی که صراحتا عرفان‌های کاذب را نشر می‌دهد می‌گوید کسانی که فیلم مرا نمی‌فهمند «خر» هستند و از این وقیح‌تر اینکه یک منتقد ما می‌گوید آقا شما راست می‌گویید ما همه خریم!
حسینی: این بلاهت آشکار است، سینمای ما درصد مخاطبش در شرایط بسیار مطلوب که آقایان آمار دادند حدود 3 درصد از جامعه است این یعنی 97 درصد سینما نمی‌روند اما به جرات می‌توانیم بگوییم این 97 درصد مخاطب حافظ هستند و در خانه همه این افراد دیوان حافظ هست، این را هیچکس نمی‌تواند انکار کند. سوال اینجاست؛ پیچیدگی‌های فنی شعر حافظ برای مردم جذاب است و آن را می‌فهمند یعنی این آقایان می‌خواهند بگویند از حافظ بالاتریم! در عالم هنر چیزی به نام بینامتنی است که رابطه قراردادی میان نشانه‌ها و مفاهیم درست برقرار شود و به درستی به نمایش گذاشته شود نه اینکه فیلمی بسازم که دوسوم آن در توالت باشد، بعد بگویم اثر هنری فاخری خلق کرده‌ام و توهین به مردم را اثر فاخر بدانیم.
حسینی: جریان روشنفکری سینما بزرگ‌ترین انقلاب را سانسور کرد
حسینی: جمله‌ای که آقای ده‌نمکی در بزرگداشت شهید آوینی گفتند بسیار درست بود. گفتند در این مملکت همه می‌توانند حرف بزنند غیر از حزب‌اللهی‌ها. امروز باید به جریان روشنفکری دست‌مریزاد گفت برای اینکه توانسته بزرگ‌ترین انقلاب تاریخ جهان را سانسور کند و اسم دیگران را سانسورچی می‌گذارد. بزرگ‌ترین انقلاب و پدیده جهان را سانسور کردند. فیلم می‌سازند، مادر شهید در مقام نصیحت به نوه دختری‌اش می‌گوید ببین! پسر من داریوش گوش می‌داد! اما از انگیزه شهید هیچ حرفی نمی‌زند. این جریان به کجا می‌رسد، به جایی که حضرت آقا می‌فرمایند «من نگران تحریف در موضوع دفاع مقدس هستم.» این جمله بسیار دردناک است. این جریان به صورت خزنده فعال است. به ما می‌گوید هر جایی که مسجد نشان دهید شعارزدگی است. هر جایی بگویید تظاهرات، نماز، چفیه؛ شعارزدگی است. بسیجی به جبهه می‌رفت الله‌اکبر می‌گفت! لباس خاکی داشت! آرام‌آرام ما را به جایی رساندند که بچه‌مسلمان‌ها هم شک کردیم. وقتی تصویر وضو گرفتن را می‌بینیم، می‌گوییم فیلمساز افتاد در ورطه شعارزدگی، بعد چه اتفاقی می‌افتد، در جشنواره فیلم امسال آقایان می‌شوند وکیل مدافع تمام‌قد صدام. فیلم می‌سازند تمام عراقی‌ها خوب هستند. فیلم آقای پوراحمد. ما بسیجی‌هایمان بد بودند، بی‌توجه می‌کشتند. عراقی می‌خواست تسلیم شود اما بسیجی او را کشت. این یعنی تحریف. عکس امام و رهبر را اگر در کلانتری نشان ندهند در جای دیگری وجود دارد؟ این تصاویر در کجای آثار تصویری نقش دارند. این نمادها جدی است. باید فرآیند این وقاحت و پررویی در فیلم «جدایی نادر از سیمین» ختم شود یا فیلم موهن «یک خانواده محترم» تولید شود؟ فیلم فرهادی می‌گوید شما نسل اندرنسل دروغگو هستید اما آقایان کف می‌زنند برای این توهین بزرگ. این جماعت بلاهت را به حد اعلا رساندند. قبل از اینکه فیلم جایزه اسکار بگیرد نامه‌ای به تام شراک نوشتم که رئیس آکادمی اسکار بود و در آن نامه قید کردم اگر به این فیلم جایزه ندهید نشانه بلاهت شماست. این فیلم باید اسکار بگیرد. 30 سال است تلاش می‌کنید چهره نادرستی از مرد، کودک و زن سرزمین‌مان نشان دهید، همچنین نظام سیاسی حاکم، نظام قضایی، کوچه‌ها و دینش را آنگونه که می‌خواهید نشان دهید، فیلم‌های متعدد ضعیفی مثل «بدون دخترم هرگز» یا «سنگسار ثریا» ساختید اما این فیلم همه مبانی‌ای که مدنظر شما بود به غایت زیبا می‌گوید. این فیلم قوی است و همان حرف‌ها را می‌زند. این فیلم تریبون شماست، نباید به آن جایزه بدهید؟ باید به سازنده اثر دست‌مریزاد بگویید. بعد آقایان می‌ایستند پشت فیلم و می‌گویند ما لابی کردیم. این مساله انسان را ناراحت می‌کند که فکر می‌کنند فیلم جزو شرف ما است. این شعر سیدحسن حسینی را باید به یاد بیاوریم «ماجرا این است کم‌کم کمیت بالا گرفت/ جای ارزش‌های ما را عرضه کالا گرفت/ احترام یا علی در ذهن بازوها شکست/ دست مردی خسته شد پای ترازوها شکست/ تا هوای صاف بال و پر کرکس گرفت/ آسمان از سینه‌ها خورشید خود را پس گرفت». این اتفاق می‌افتد، قانون خداست. حالا ما آمار بدهیم.