بايد از‌كارهاي ويتريني پرهيز كرد

آقای نظری! اگر موافق باشید پرسش نخستم را به جشنواره‌های ادبی، خاصه جشنواره شعر فجر اختصاص دهم. با توجه به اینکه سال گذشته شما دبیر علمی جشنواره بوده‌اید، درباره ماهیت آن صحبت کنید. جشنواره شعر فجر دارای ماهیتی فرهنگی است. اگرچه نوعی ویترین ادبی برای فعالیت شاعران نیز به شمار می‌رود، اما به واسطه ماهیت فرهنگی تاثیرات خود را در بلندمدت بروز می‌دهد، در عین اینکه دارای آثار کوتاه‌مدت نیز هست. اما این آثار طبعا به همان سادگی که بروز می‌یابند، خیلی زود هم دچار زوال می‌شوند، با این تفاوت که آثار بلند‌مدت آن در گستره زمانی به‌وقوع می‌پیوندد، بنابراین واقعا 3 سال برای ارزیابی تاثیرات بلندمدت جشنواره، فارغ از چگونگی آن اندک است. ولی آثار کوتاه‌مدت آن را می‌توان رصد کرد و از منظر همین نگاه هم می‌توان به ارزیابی پرداخت. همان‌طور که گفتم، به دلیل اینکه ماهیت جشنواره‌ها فرهنگی است با رفتارهای سیاسی در تفاوت است. در علم مدیریت و در رفتار سازمانی گاهی سخن از رفتار سیاسی به میان می‌آید؛ منظورم از رفتار سیاسی در اینجا همان رفتاری است که تاثیرات کوتاه مدت دربر دارد، مثل رفتار پلیسی. هر جشنواره صرف نظر از کم و کیف برگزاری دارای اهداف بلندمدتی نیز هست و به این واسطه که به آن هدف بلندمدت توجه نمی‌شود، ناچار می‌شویم در ارزیابی‌ها فقط به بررسی اهداف کوتاه‌مدت بسنده کنیم. به این ترتیب، هر جشنواره‌ای ابزاری برای رسیدن به هدف است، اما چون ما نگاه کوتاه‌مدت داریم، انتظار داریم این ابزار را به شکل هدف ببینیم، بنابراین همین که به برگزاری جشنواره می‌پردازیم ممکن است بپنداریم اهدافمان حاصل شده است پس به جای اینکه به میزان اثربخشی و کارآیی جشنواره فکر کنیم، عوامل نمایشی و تشریفاتی را در جشنواره‌ها در نظر می‌آوریم و چون جشنواره را ویترین فعالیت‌های فرهنگی قرار داده‌ایم ناچار می‌شویم هرچه داریم به معرض نمایش بگذاریم. تکلیف مخاطب در این میان چیست؟ مخاطب اگر از طریق این ویترین مشتری ما شود، چیزی جز همان که دیده نصیبش نمی‌شود. پس باید از فضای جشنواره‌ای فرار و از کارهای ویترینی پرهیز کرد، به عبارت ساده‌تر، باید جشنواره را فراتر از یک ویترین مشاهده کرد. البته باز هم اینجا یک بحث پیش می‌آید و آن اینکه این فراتر دیدن وظیفه چه کسی است؛ دست اندرکاران برگزاری جشنواره‌ها یا مخاطب؟ درطول سال‌های گذشته سوء تفاهمی در مفهوم و معنای فعالیت فرهنگی بویژه در میان مدیران فرهنگی ایجاده شده است؛ مدیرانی که بسیاری از آنها از رهگذر مطالعه و تحصیل دروس فنی و مهندسی به حوزه فرهنگ آمده‌اند. اقتضای فعالیت درحوزه‌های مهندسی، رسیدن به نتایج محسوس و قابل اندازه‌گیری است. شاید همین سوء تفاهم موجب شده بسیاری از مدیران فرهنگی در یک فضای رقابتی برای حصول نتایج کوتاه‌مدت با یکدیگر به رقابت بپردازند. محصول این کار نیز چیزی جز کالاهای فرهنگی با تاریخ مصرف کوتاه نیست. سوء تفاهم دیگری در این عرصه ایجاد شده که وقتی مدیران به فکر کارهای کوتاه‌مدت باشند، از تاثیراتی که امکان خلق دارد غافل می‌شوند و فقط به فکر ارزیابی آثار مقطعی قابل دسترس هستند. به عنوان مثال، وقتی هدف صدا و سیما خلق آثار فاخر دینی باشد و بخواهد به این هدف در بازه‌های زمانی بسیار کوتاه دست یابد، ناچار به تولید برنامه‌هایی دست می‌زند که ممکن است یک اثر دینی باشد ولی تاثیرات دینی نداشته باشد و حتی ممکن است تاثیرات ضددینی نیز داشته باشد. در این ارتباط، شما فیلمی را تصور کنید که در آن نمادهای دینی و المان‌های این حوزه به وفور به چشم می‌خورد، یعنی مدام در آن فیلم تصاویری درباره نماز خواندن و وضو گرفتن و چهره‌های مذهبی باشد، اما آیا الزاما این فیلم تاثیر دینی بر مخاطب خواهد گذاشت؟! جشنواره‌ها این سوء تفاهم دوم را معمولا حاصل می‌کنند. تصور من براین است، اشکالی که شما از آن به عنوان سوء‌تفاهم نام می‌برید در جشنواره‌های موضوعی‌ نمود بیشتری دارد. دقیقا. به این خاطر که جشنواره موضوعی موجب می‌شود هنرمند در مدت زمانی کوتاه و محدود‌ به خلق اثر بپردازد، درحالی که نظر من این است که جشنواره‌ها باید به شکل آزاد برگزار شود. من بر این اعتقادم که میان خلق اثر دینی و ایجاد تاثیرات دینی تفاوت‌هایی نهفته است، ضمن اینکه چنین تفاوت‌هایی در هر حوزه‌ای مشاهده می‌شود. طبعا هنر به معنی صریح‌گویی نیست و اصلا هنر آمده تا به تبیین حقایقی به زبان رمز و اشاره بپردازد. همین نگاه کوتاه و شتابزده برای خلق آثار هنری موجب می‌شود ‌ما با تولیدات کارخانه‌ای مواجه شویم، اما درحوزه فرهنگ، خلق اثر مانند محصول کارخانه نیست که ازاین طرف مواد اولیه تولید و از آن طرف استخراج شود، بلکه خلق اثر هنری نیازمند ممارست است. طبعا وظیفه دولت به عنوان یک دستگاه هدایتی، ایجاد فرصتی برای عرضه آثار هنری و ارزیابی آنهاست که یکی از این روش‌ها، برگزاری جشنواره است. اما رفتن به سمت بخش‌های کوتاه‌مدت و برخوردهای صفر و یکی، جشنواره را از فعالیت‌ها و کارآیی و اثربخشی لازم بازمی‌دارد. یک نکته، آیا در این رهگذر جشنواره‌ها با آفت‌های دیگری هم روبه‌رو می‌شوند؟ بله. گاهی جشنواره‌ها موجب می‌شود مخاطب آثار هنری تغییر یابد، یعنی هنرمند و مخاطب را با یک سوء‌برداشت در مفهوم اثر هنری مواجه می‌کند. همان مثالی که برای فیلم دینی در سوالات پیش عنوان کردم را به خاطر بیاورید، تهیه کننده و کارگردان هدف خود را احتمالا از ساخت چنین فیلمی، تاثیرگذاری و جلب رضایت رئیس صدا و سیما بیان خواهند کرد. ممکن است، اثری خلق شود که آنها به او افتخار کنند، اما باید دید مردم که در حقیقت همان مخاطبان اصلی هستند و برنامه باید برای آنها ساخته ‌شود نیز با آن همراهند یا خیر؟ پس یکی از آفت‌های جشنواره، شتابزدگی فرهنگی در نحوه برگزاری است، ضمن اینکه در این مسیر پرشتاب، مخاطبان نیز تغییر می‌کنند. یکی از اهداف برگزاری جشنواره‌ها عرضه آثار خلق‌شده است. جشنواره، محلی برای جشن و شادمانی است که در آن هنرمندان و مسؤولان فرهنگی و مردم در کنار یکدیگر به ایجاد یک حلقه شادی می‌پردازند، یعنی همان مهرجان که عرب‌ها از زبان فارسی برای این کلمه به عنوان معادل استفاده می‌کنند. یک جشنواره باید محلی برای همدلی و افزایش صمیمیت باشد. اینکه واقعا رقابت‌ها در جشنواره اصل می‌شود، گاهی و معمولا داوری‌ها از طرف شرکت‌کنندگان (گاهی خود برگزیده‌ها) زیر سوال می‌رود، بی‌آنکه هیچ دلیلی بر این موضوع وجود داشته باشد که این نیز در ردیف آفت‌های جشنواره‌ای است. آثار عرضه شده طبعا برای مردم است. درعین حال، منظور از عامه مردم عوام نیستند، مجموعه مردم هستند که مخاطب آثار هنری قرار می‌گیرند و هر کسی تا سطحی که می‌تواند از آن بهره‌مند می‌شود. پس می‌توان به طرح این پرسش پرداخت که کار ویژه جشنواره‌ها چیست؟ جشنواره یک فرصت است برای شادمانی و شکرگزاری به دلیل توفیقی که هنرمند برای خلق آثار هنری با ایجاد همدلی میان مخاطبان نصیبش می‌شود، اما معمولا امروز جشنواره‌ها، ویترین‌های بی‌رونقی هستند که با نور و رنگ تزئین می‌شوند، ولی به جز اهالی آن دکان که پشت آن می‌ایستند، کسی قرار نمی‌گیرد. پس مردم باید سراغ این ویترین‌ها یا به قول شما دکان‌ها بروند، اما چطور؟ با همدلی هنرمندان و فارغ از این مساله که چه کسی انتخاب می‌شود، می‌توان به جشنواره به عنوان کاری مردمی و نه مادی نگاه کرد تا میان مخاطب آگاه و سخت‌پسند ایرانی با هنرمندان یک آشتی و دوستی مستحکم ایجاد شود، اما وقتی جشنواره از مردم فاصله داشته باشد و خود را از سلایق و نگاه عامه مردم که خواص را هم دربر می‌گیرد، دور کند از هدف غایی فاصله می‌گیرد. آقای نظری! شاید پرسشی که من در اینجا به طرح آن می‌پردازم از منظر شما ایده‌آلیستی باشد اما وقتی به شکل و ماهیت و محتوای جشنواره‌های خارجی نگاه می‌کنیم به وجوه افتراق میان ما و آنها پی می‌بریم. نمی‌خواهم بگویم چطور می‌توانیم یک‌شبه مانند آنها عمل کنیم. می‌خواهم بدانم چطور می‌توان به پارامترهای آنها نزدیک شد تا ما نیز بتوانیم در قالب جشنواره کاری مطلوب و ماندگار ارائه دهیم؟ اتفاقا اصلا هم این پرسش ایده‌آلیستی نیست. ببینید سال‌هاست بیماری غریبی بر گریبان فرهنگی ما چنگ انداخته و آن را مسموم کرده و آن تلاش برای رسیدن به مفاخر پیشرفت در غرب، آن هم در هر حوزه‌ای است، یعنی تلاش برای غربی‌نمایی و تصور ایده‌آل از دنیای غرب که به نظرم آسیبی جدی به فرهنگ ما وارد کرده است. اگرچه من هم وقتی در جایی مطالعه می‌کنم که به عنوان مثال، در یکی از کشورهای غربی، یک نفر از میان 5 نامزد جایزه بزرگ هنری برگزیده می‌شود و آن 4 نفر، نقدهای تجلیلی از او می‌کنند و فضای همدلی و موفقیت را برای آثار خود و اثر برگزیده فراهم می‌کنند، غبطه می‌خورم و دوست داشتم این فضا در عرصه فرهنگی ما هم بروز کند. بویژه وقتی که می‌بینیم حتی بعضی از هنرمندان ما برگزیده نشدن را چنان اجحافی درحق خود می‌بینند که حاضرند تمام زیبایی آثار برگزیده را نفی کنند، اینجا نیز ابراز تاسف می‌کنم. اما می‌دانم، سیری که غرب برای تعالی پیش گرفته و معنایی که از رشد تعریف می‌کند با معنایی که انسان شرقی و ایرانی و به بیانی اسلامی تعریف کرده خیلی متفاوت است. اما این به معنای آن نیست که همه دستاوردهای غربی را نفی کنیم. اما نه دوست دارم و نه تلاش می‌کنم تا بدوم و به قطاری برسم که نمی‌دانم به کجا می‌رود! هرچند با شما از این منظر هم‌عقیده نیستم و تصور می‌کنم تفکیک‌ها و تقسیم‌بندی‌هایی از این دست موجب می‌شود تا از پاره‌ای موفقیت‌ها در حوزه فرهنگ دور بمانیم. درعین اینکه آنچه از صحبت‌های شما دستگیرم شد این است که ما سال‌هاست نقد و منتقد جدی ادبی خاصه در حوزه شعر نداریم. فکر نمی‌کنید بخشی از این آسیب‌ها به فقدان نقد بازمی‌گردد؟ طبعا سوال درستی است. اما همان طور که گفتم نمی‌خواهم سوار قطاری شوم که نمی‌دانم مقصدش کجاست. منظور از قطار، تکنولوژی و اندیشه آدم‌هایی است که زندگی انسان را در 70 سال می‌دانند. یعنی انسان را محدود به بعد جسمانی می‌دانند؟ دقیقا. درحالی که انسان شرقی بعد از جهان فعلی نیز به زندگی می‌پردازد. به این ترتیب، وقتی الگویی وارد کشور می‌شود که با آن سازگار نیست تبدیل به ضدالگو می‌شود. مثل گوشی‌های موبایل که قابلیت فیلمبرداری هم دارد و در دوره‌ای واقعا تهدیدی برای امنیت خصوصی مردم به شمار می‌رود. اما درغرب چنین چیزی ضد ارزش به شمار نمی‌رود. درحالی که در ایران، تعاملات آدم‌ها رمز‌گونه در‌تری توری و محصور در دایره کوچکی است که هر کسی در آن راه ندارد. نه تنها این مساله که درغرب، بسیاری از تولیدات و رفتارها به حقیقت، محصول قهری است. اما در شرق و تفکر ایرانی- اسلامی، مسیر مسیر دیگری است و باید از ابزارهای دیگری استفاده کرد. نقد در فرهنگ اسلامی ما از دیرباز وجود داشته است. همه ما حکایت حسنین (ع) را شنیده‌ایم که چگونه به نقد وضو گرفتن یک پیرمرد می‌پردازند. مساله اینجاست که با الگوهای نقد امروز اگر کسی در ایران می‌خواست وضوی آن پیرمرد را اصلاح کند، احتمالا جماعتی را جمع کرده و در برابر چشم همه اشتباهات او را فریاد می‌زد. بدیهی است که نقد در فرهنگ ما با نقد غربی‌ها متفاوت است. آنها مسیرهایی را طی کرده‌اند، اما در فرهنگ ما که ‌«احب اخوانی من اهدی الی عیوبی» داریم، طبعا نقاط ضعف باید در خلوت و ناصحانه بیان شود. چطور انسان رازگونه و اصولا هنرمند ایرانی که هرچقدر هم معتقد به آزاد‌اندیشی و تحمل نظر باشد، مي‌تواند این موضوع را در جمع برتابد؟! این انتظاری غیرواقعی است بنابراین فکر می‌کنم به جای اینکه تلاش کنیم تا ظرفیت هنرمندان ایرانی را تغییر دهیم و تحمل آنها را بالا ببریم تلاش کنیم تعریف دقیق‌تری از نقد بیابیم. فرض کنید ما مثل پسری شده‌ایم که می‌خواهد به پدر شبیه باشد. نقطه تلخ قصه اینجاست که شرق همواره به عنوان پدر معنوی غرب به حساب می‌آمده است. فرض می‌کنیم که مختصات نقد در ایران همان باشد که شما می‌گویید، یعنی در خفا و اصولی و با ملاحظه و فرض کنیم در همین ارتباط، منتقدی بخواهد مجموعه شعر «گریه‌های امپراطور» شما را نقد کند. آیا مساله گوشزد کردن ایرادات و انتقادات نسبت به این کتاب در خلوت، کارساز‌تر است یا اگر بیان آن با انتشار در رسانه‌ها توأم باشد تاثیر بهتری خواهد داشت؟ خب! اگر نقدی عالمانه باشد، می‌توان آن را در جمع نیز بیان کرد، اما توجه داشته باشید نقدهای امروز بیشتر عالمانه نیست و باید و نبایدهای دیگری را لازم دارد. درصورتی که اگر نقد عالمانه و به دور از غرض‌ورزی‌های شخصی باشد و در عین حال که از سلایق مختلف هم بر‌آید با این ارزیابی باید به آن پرداخت. یادم هست زمانی با پژوهشگری درباره نقش و جایگاه شعر درجامعه صحبت کردم، او به من گفت شعر دیگر اولویت مردم نیست و به اصطلاح به حاشیه رفته است. چنانچه با نگاهی اجمالی به تیراژ کتاب‌های شعر در قیاس با رمان و بی‌میلی ناشران نسبت به انتشار نیز می‌توان به این نتیجه رسید. حال به نظر می‌رسد کار دست‌اندرکاران برگزاری جشنواره‌های شعر خاصه شعر فجر مشکل می‌شود، زیرا باید متاعی را به شکل اصولی و علمی درقالب جشنواره برگزار کنند که از یاد مردم رفته است. نه، من موافق نیستم، زیرا مخاطب کتاب‌های شعر همچنان وجود دارد. شما نگاهی به مخاطبان شعرهای حافظ بیندازید. منظورم شعر معاصر است. به نظرم اشکال از شعر نیست که مخاطبان زیادی را به خود جلب نمی‌کند. نقصانی که اشاره کردید به این خاطر است که شاعران امروز عمدتا شعرهایشان را دور از سلیقه و ارزیابی عمومی نگه داشته‌اند و این را نوعی روشنفکری قلمداد کرده‌اند. بالاخره ما در روزگاری زندگی می‌کنیم که از هر اثری دارای کپی کمرنگی هستیم و وجود این کپی موجب آمیخته شدن سره و ناسره شده است. مقصودتان به طور مشخص از کپی کمرنگ چیست؟ می‌خواهم بگویم هرکسی با کوزه‌ای که در دست دارد مشغول آب برداشتن از رودخانه شعر است. درحالی که من معتقدم باید کوزه را از سرچشمه شعر پر آب کرد نه اینکه از دشت‌های فرو دست. ‌مولفه‌های این سرچشمه که شما شعر را به آن تشبیه می‌کنید، چه مواردی هستند؟ حکمت و اندیشه و زیبابینی که از ماحصل آن اثری ارجمند تولید می‌شود، فراموش کردن محتوا و دست انداختن به فرم و بازی درآوردن در شکل شعر این روزگار، مخاطب را با مجسمه‌هایی مواجه کرده است که اگرچه شبیه شعرند، اما جان و روح شعری ندارند.