کاظم برآبادی: آموزش به تعبیر فرهنگ باستانی ما و از سوی دیگر نزد عرفا و حکمای اسلامی ایرانی، نوعی حرکت و فرآیند مرید و مرادگونه است که در حالت ایده‌آل از سطح آموزش «علم و دانش» فراتر رفته و به تعلم «بینش» منجر می‌شود. ادبیات کلاسیک ما مملو از ابیات و قصه‌هایی است که در آن توجه به جایگاه «استاد» در مقابل «شاگرد»، نوعی وارستگی و بلندمرتبگی را به ارمغان می‌آورد، به قول حافظ: «بنده پیر مغانم که ز جهلم برهاند/ پیر ما هر چه کند عین عنایت باشد». دکتر یوسف سمیعی، از پیشکسوتان آموزش معماری در دانشگاه‌های معتبر کشور مانند دانشگاه خواجه نصیر طوسی است که نظریات جالب و شنیدنی درباره آموزش دانشگاهی معماری دارد که در مجالی اندک با او به گفت‌وگو نشستیم و حاصل آن پیش روی شماست. او درباره هر سوالی دقت را روی اصلاح طرح سوال می‌گذاشت و اعتقادش بر این بود که تا بر سر نوع سوال کردن به تفاهم همه‌گیر نرسیم، در شنیدن پاسخ درست موفق نمی‌شویم.
بدون هیچ مقدمه‌ای از آموزش در دانشکده‌های معماری بگویید و اینکه خود مقوله آموزش تا چه حد از قابلیت مطرح شدن برخوردار است.
بحث آموزش در هر علمی یک رویکرد پایه‌ای است و حرف اول را می‌زند، بنابراین اهمیت بسزایی دارد. بحث آموزش 2 مقوله دارد؛ مقوله اول که در واقع نوعی فعالیت نرم‌افزاری است به ما مربوط می‌شود که در جایگاه استادان دانشگاه قرار داریم و قسمت دیگر سخت‌افزاری است که به امکانات آموزشی وابسته است مانند کتابخانه‌ها، سایت، ویدئو پروژکتور و... .
مشکل اصلی ما در آموزش معماری به هر 2 جنبه یاد شده در بالا ارتباط دارد. از طرفی باید این واقعیت را بپذیریم که آموزش معماری در ایران غریب است چرا که معماری مدرن نه‌تنها محصول این سوی مرزها نیست بلکه سوغاتی است که بدون درنگ، تامل و کار کارشناسی به سنت معماری ما نفوذ کرده و کماکان به زندگی خود ادامه می‌دهد. اگر به علوم دیگر چون پزشکی، کشاورزی و... بنگریم، درمی‌یابیم تمام این علوم برای ادامه زیست‌شان در ایران ناچار از بومی شدن بوده‌اند اما این مطلب درباره معماری و بالاخص معماری مدرن صورت نپذیرفته است.
این بومی کردن را چگونه توضیح می‌دهید؟
بحث مهمی که در آموزش معماری اکنون مطرح است، یافتن راهکارهایی برای بومی‌سازی آموزش معماری است، در واقع ما همچنان خود را مدیون هندسه معماری سنتی می‌دانیم اما تکرار بدون تعمق و کارشناسی آن را نمی‌پذیریم. اینکه طرحی معمارانه بدون هیچ فکر و بینشی از ویژگی‌های معماری سنتی استفاده کند نوعی سوءاستفاده تلقی می‌شود. نمی‌توان پذیرفت که هنوز در بعضی از کارهای دانشجویی بدون هیچ پایه و اساسی المان‌های معماری سنتی وجود داشته باشد تنها برای بومی کردن! بومی کردن در کار نیست، بومی شدن اصل است!
آیا فکر می‌کنید در این راه موفق خواهید شد، منظورم این است که فرآیند بومی‌سازی چیز تازه‌ای در ادبیات معماری ایران نیست، شما با چه پشتوانه‌ای از این حرکت سخن می‌گویید؟
فکر می‌کنم ما با یک پتانسیل جدید و قابل توجه مواجهیم و آن دانشجویان ما هستند که در برهه‌های مختلف توانایی‌های خود را به اثبات رسانده‌اند. سرمایه بزرگ ما دانشجویان هستند که در دوره ما نبودند. باید یادآوری کنم که در میان نمایشگاه‌هایی که دانشجویان برگزار می‌کنند شرکت کرده‌ام و بارها و بارها با اندیشه‌ها و تفکرات نو و تازه برخورد کرده‌ام؛ این مساله در دوران ما نبود ولی اکنون حتی با وجود این همه استعداد و انگیزه هنوز یک مشکل بزرگ وجود دارد و آن، این است که عدم مدیریت صحیح و یکپارچه موجب هرز رفتن این استعدادهای خدادادی می‌شود.
پس معتقدید برای به ثمر رسیدن آموزش معماری در دانشگاه‌ها باید فرآیند بومی‌سازی معماری صورت بگیرد و خودتان برای این کار پیشقدم شده‌اید، آیا تا به حال در این زمینه حرکت‌هایی هم صورت گرفته است؟
تا زمانی که من پشت این میز آمدم هیچ اتفاق خاصی در زمینه بومی‌سازی آموزش معماری و به تبع آن خود معماری انجام نشده بود اما در حال حاضر ما برنامه‌هایی داریم که شاید بتوانیم با آن گام‌هایی هرچند کوچک برای رسیدن به معماری بومی برداریم. درباره فعالیت‌هایمان در دانشکده معماری باید پیش از هر چیز به این نکته اشاره کنم که ما در حال تغییر روش آموزش و روش ارائه و حتی روش ارتباط دانشجویان با اساتید هستیم. به نظر من باید سعی شود با برگزاری کنفرانس‌ها، جلسات و میزگردهای علمی متفاوت در افزایش میل دانشجویان، استادان و اولیای امر معماری به پژوهش گامی هرچند کوچک برداشته شود. از طرفی به همکاری با گروه‌های دیگر در برگزاری این برنامه‌های علمی رغبت نشان داده‌ایم اما در تلاشیم به دانشکده‌مان بعدی جهانی بدهیم، چرا که باید به اقیانوس فکر کرد تا بتوان به اندازه یک رود جاری شد! ما سعی کرده‌ایم با برگزاری کنفرانس‌ها، نشست‌ها و... خودمان را در سطح بین‌المللی مطرح کنیم و در این زمینه همچنان در حال فعالیت هستیم.
یک نکته که براحتی از وضع نابهنجار معماری مملکتمان برمی‌آید، آموزش ناصحیح است، چرا با این حجم بالای پشتوانه فرهنگی، هنری و... هنوز باید آموزش ما اینقدر فقیر باشد؟
معماری در ایران بد تدریس می‌شود، درخواست دارم این صفت را در پیاده کردن مصاحبه مد نظر قرار دهید. بهترین متد و روش‌ها برای آموزش معماری، آموزش معماری از دید ادبیات است. ما در شروع کار باید دانشجو را با ادبیات معماری آشنا کنیم و بعد از او توقع یک ایده خوب و بارور در زمینه کانسپتش داشته باشیم. این روشی است که من با تمام قوا سعی در گسترش آن در فضای آموزش معماری ایران دارم. البته این مهم‌ترین برنامه من در جهت بومی‌سازی آموزش معماری است اما در همین مسیر هم با مشکلات زیادی مواجه هستیم چرا که از یک طرف آموزش معماری از دید ادبیات برای استادان دانشگاهی ما نامانوس است و این در حالی است که این روش در بیشتر کشورهای صاحبنظر در حوزه معماری روشی شناخته شده و معتبر است و از طرفی مشکل اصلی ما عدم انطباق این ایده نو با ادبیات حال حاضر ماست.
یعنی به نظر شما ادبیات ما قادر به پاسخگویی به معماری نیست یا برعکس؟
بگذارید مطلب را این‌طور باز کنم که اگر قرار باشد برای معماری یک بنا به ادبیات فارسی مراجعه کنیم با چه طیفی از کتاب‌ها مواجهیم؟ از یک طرف کتاب‌های کلاسیک ما هستند که برخاسته از فرهنگ غنی روزگاران دور ما بوده و در جای خود مثلا در معماری ابنیه کهن کاملا به‌دردخور هستند، اما در سوی دیگر ادبیات نو و مدرن ماست که (جز در مواردی) ملغمه‌ای از تقلید و اقتباس ناروا از ادبیات جهان است، آیا با این نوع از کتاب‌ها می‌توان به یک معماری والا رسید؟ پاسخ من منفی است و در نتیجه به نظر من تا زمانی که ادبیات مدرن ما در این سیکل بسته اقتباس و تقلید کورکورانه اسیر باشد، معماری ما هیچ‌گاه به سمت یک معماری مدرن بومی نخواهد رفت!
می‌توانید در این زمینه به ارائه نمونه هم بپردازید یا اینکه سخن ما سر یک مساله صرفا آزمایشگاهی در حوزه رابطه آموزش معماری و ادبیات است؟
اگر بخواهم مثال بزنم قطعا مطالب زیادی هست که حتی بررسی آنها جالب به نظر می‌رسد اما در حد یک نمونه کوچک شاید اشاره به نقش سنتی معماری بد نباشد؛ اگر بخواهیم به نقش سنتی معماری بپردازیم آیا کتابی بهتر از «هزار و یک شب» در دسترس ماست؟! یا مثلا
«داش آکل» صادق هدایت که اتفاقا در تمام لحظه‌های این کتاب، ما با بافت معماری قدیم سر و کار داریم مثل حمام، بازارچه و... نکته اساسی اینجاست که در حال حاضر ادبیات هم‌عصر ما هیچ‌کدام از فضاهای روز زندگی مردم را از زبان خودشان منعکس نمی‌کند تا ما از آن دریچه به معماری دست یابیم که خواسته خود مردم باشد. داستان‌های امروز ما داستان‌هایی با فضاهای ذهنی هستند که خروجی معمارانه‌ای برای این نوع آموزش دربر نخواهند داشت. بنابراین برای موفقیت باید در بومی کردن ادبیات مدرن ایران سعی و جهاد کرد و آن وقت می‌توان امیدوار بود که معماری مدرن ما هم بومی شود.
خب! با این پیش‌فرض که ما معماری تربیت کردیم که از ادبیات الهام می‌گیرد تا خط بکشد و می‌تواند به کانسپتی مدرن اما بومی برسد، فایده این کار چیست؟ فایده را از این نظر گفتم که وقتی معمار جوان ما نتواند وارد بازار شود و ایده‌های خود را عملی کند، چطور می‌تواند به این نوع آموزش امیدوار باشد؟ اصلا بهتر نیست در دانشگاه‌هایمان معماری بازاری را به دانشجویان بیاموزیم تا آنها را در رسیدن به بازار کار کمک کرده باشیم؟
یک نکته مهم در این بحث نوع تاثیرپذیری میان بازار و دانشگاه است. بگذارید نگوییم بازار و بگوییم صنعت، این‌طور بهتر است. در تاثیرپذیری بین این 2 قطب مهم کارآفرینی در جامعه حرف‌های زیادی زده شده است. اعتقاد من این است که دلیل ناکارآمدی بیشتر متدهای مطروحه در این زمینه نقش غالب صنعت در برابر دانشگاه بوده است. نوع نگرش ما باید به نوعی باشد که در دانشگاه به فرهنگ‌سازی بپردازیم و آنگاه از تریبون آن برای تاثیرگذاری بر صنعت استفاده کنیم. باید بپذیریم که رسالت معماری در فرهنگ‌سازی است و زمانی که این رسالت از بعد آموزشی نگریسته شود با تعهد برای ایجاد یک معماری خوب ممزوج می‌شود. متاسفانه در ایران امروز ما شاهد تاثیر بازار و صنعت بر معماری هستیم و خب نتیجه‌اش هم واضح است، ما باید در جامعه بی‌روحی زندگی کنیم که با معیارهای والای انسانی فرسنگ‌ها تفاوت دارد. معماری این جامعه نه خواسته ماست، نه نتیجه آموزش ما و نه نتیجه فرهنگ ما. این مساله اصلی‌ترین چیزی است که شیوه‌های جدید آموزشی باید آن را تغییر دهند.
نگاهی به وضع آموزش معماری در گفت‌وگو با يك استاد پیشکسوت
نگاهی به وضع آموزش معماری در گفت‌وگو با يك استاد پیشکسوت
کاظم برآبادی: آموزش به تعبیر فرهنگ باستانی ما و از سوی دیگر نزد عرفا و حکمای اسلامی ایرانی، نوعی حرکت و فرآیند مرید و مرادگونه است که در حالت ایده‌آل از سطح آموزش «علم و دانش» فراتر رفته و به تعلم «بینش» منجر می‌شود. ادبیات کلاسیک ما مملو از ابیات و قصه‌هایی است که در آن توجه به جایگاه «استاد» در مقابل «شاگرد»، نوعی وارستگی و بلندمرتبگی را به ارمغان می‌آورد، به قول حافظ: «بنده پیر مغانم که ز جهلم برهاند/ پیر ما هر چه کند عین عنایت باشد». دکتر یوسف سمیعی، از پیشکسوتان آموزش معماری در دانشگاه‌های معتبر کشور مانند دانشگاه خواجه نصیر طوسی است که نظریات جالب و شنیدنی درباره آموزش دانشگاهی معماری دارد که در مجالی اندک با او به گفت‌وگو نشستیم و حاصل آن پیش روی شماست. او درباره هر سوالی دقت را روی اصلاح طرح سوال می‌گذاشت و اعتقادش بر این بود که تا بر سر نوع سوال کردن به تفاهم همه‌گیر نرسیم، در شنیدن پاسخ درست موفق نمی‌شویم.
بدون هیچ مقدمه‌ای از آموزش در دانشکده‌های معماری بگویید و اینکه خود مقوله آموزش تا چه حد از قابلیت مطرح شدن برخوردار است.
بحث آموزش در هر علمی یک رویکرد پایه‌ای است و حرف اول را می‌زند، بنابراین اهمیت بسزایی دارد. بحث آموزش 2 مقوله دارد؛ مقوله اول که در واقع نوعی فعالیت نرم‌افزاری است به ما مربوط می‌شود که در جایگاه استادان دانشگاه قرار داریم و قسمت دیگر سخت‌افزاری است که به امکانات آموزشی وابسته است مانند کتابخانه‌ها، سایت، ویدئو پروژکتور و... .
مشکل اصلی ما در آموزش معماری به هر 2 جنبه یاد شده در بالا ارتباط دارد. از طرفی باید این واقعیت را بپذیریم که آموزش معماری در ایران غریب است چرا که معماری مدرن نه‌تنها محصول این سوی مرزها نیست بلکه سوغاتی است که بدون درنگ، تامل و کار کارشناسی به سنت معماری ما نفوذ کرده و کماکان به زندگی خود ادامه می‌دهد. اگر به علوم دیگر چون پزشکی، کشاورزی و... بنگریم، درمی‌یابیم تمام این علوم برای ادامه زیست‌شان در ایران ناچار از بومی شدن بوده‌اند اما این مطلب درباره معماری و بالاخص معماری مدرن صورت نپذیرفته است.
این بومی کردن را چگونه توضیح می‌دهید؟
بحث مهمی که در آموزش معماری اکنون مطرح است، یافتن راهکارهایی برای بومی‌سازی آموزش معماری است، در واقع ما همچنان خود را مدیون هندسه معماری سنتی می‌دانیم اما تکرار بدون تعمق و کارشناسی آن را نمی‌پذیریم. اینکه طرحی معمارانه بدون هیچ فکر و بینشی از ویژگی‌های معماری سنتی استفاده کند نوعی سوءاستفاده تلقی می‌شود. نمی‌توان پذیرفت که هنوز در بعضی از کارهای دانشجویی بدون هیچ پایه و اساسی المان‌های معماری سنتی وجود داشته باشد تنها برای بومی کردن! بومی کردن در کار نیست، بومی شدن اصل است!
آیا فکر می‌کنید در این راه موفق خواهید شد، منظورم این است که فرآیند بومی‌سازی چیز تازه‌ای در ادبیات معماری ایران نیست، شما با چه پشتوانه‌ای از این حرکت سخن می‌گویید؟
فکر می‌کنم ما با یک پتانسیل جدید و قابل توجه مواجهیم و آن دانشجویان ما هستند که در برهه‌های مختلف توانایی‌های خود را به اثبات رسانده‌اند. سرمایه بزرگ ما دانشجویان هستند که در دوره ما نبودند. باید یادآوری کنم که در میان نمایشگاه‌هایی که دانشجویان برگزار می‌کنند شرکت کرده‌ام و بارها و بارها با اندیشه‌ها و تفکرات نو و تازه برخورد کرده‌ام؛ این مساله در دوران ما نبود ولی اکنون حتی با وجود این همه استعداد و انگیزه هنوز یک مشکل بزرگ وجود دارد و آن، این است که عدم مدیریت صحیح و یکپارچه موجب هرز رفتن این استعدادهای خدادادی می‌شود.
پس معتقدید برای به ثمر رسیدن آموزش معماری در دانشگاه‌ها باید فرآیند بومی‌سازی معماری صورت بگیرد و خودتان برای این کار پیشقدم شده‌اید، آیا تا به حال در این زمینه حرکت‌هایی هم صورت گرفته است؟
تا زمانی که من پشت این میز آمدم هیچ اتفاق خاصی در زمینه بومی‌سازی آموزش معماری و به تبع آن خود معماری انجام نشده بود اما در حال حاضر ما برنامه‌هایی داریم که شاید بتوانیم با آن گام‌هایی هرچند کوچک برای رسیدن به معماری بومی برداریم. درباره فعالیت‌هایمان در دانشکده معماری باید پیش از هر چیز به این نکته اشاره کنم که ما در حال تغییر روش آموزش و روش ارائه و حتی روش ارتباط دانشجویان با اساتید هستیم. به نظر من باید سعی شود با برگزاری کنفرانس‌ها، جلسات و میزگردهای علمی متفاوت در افزایش میل دانشجویان، استادان و اولیای امر معماری به پژوهش گامی هرچند کوچک برداشته شود. از طرفی به همکاری با گروه‌های دیگر در برگزاری این برنامه‌های علمی رغبت نشان داده‌ایم اما در تلاشیم به دانشکده‌مان بعدی جهانی بدهیم، چرا که باید به اقیانوس فکر کرد تا بتوان به اندازه یک رود جاری شد! ما سعی کرده‌ایم با برگزاری کنفرانس‌ها، نشست‌ها و... خودمان را در سطح بین‌المللی مطرح کنیم و در این زمینه همچنان در حال فعالیت هستیم.
یک نکته که براحتی از وضع نابهنجار معماری مملکتمان برمی‌آید، آموزش ناصحیح است، چرا با این حجم بالای پشتوانه فرهنگی، هنری و... هنوز باید آموزش ما اینقدر فقیر باشد؟
معماری در ایران بد تدریس می‌شود، درخواست دارم این صفت را در پیاده کردن مصاحبه مد نظر قرار دهید. بهترین متد و روش‌ها برای آموزش معماری، آموزش معماری از دید ادبیات است. ما در شروع کار باید دانشجو را با ادبیات معماری آشنا کنیم و بعد از او توقع یک ایده خوب و بارور در زمینه کانسپتش داشته باشیم. این روشی است که من با تمام قوا سعی در گسترش آن در فضای آموزش معماری ایران دارم. البته این مهم‌ترین برنامه من در جهت بومی‌سازی آموزش معماری است اما در همین مسیر هم با مشکلات زیادی مواجه هستیم چرا که از یک طرف آموزش معماری از دید ادبیات برای استادان دانشگاهی ما نامانوس است و این در حالی است که این روش در بیشتر کشورهای صاحبنظر در حوزه معماری روشی شناخته شده و معتبر است و از طرفی مشکل اصلی ما عدم انطباق این ایده نو با ادبیات حال حاضر ماست.
یعنی به نظر شما ادبیات ما قادر به پاسخگویی به معماری نیست یا برعکس؟
بگذارید مطلب را این‌طور باز کنم که اگر قرار باشد برای معماری یک بنا به ادبیات فارسی مراجعه کنیم با چه طیفی از کتاب‌ها مواجهیم؟ از یک طرف کتاب‌های کلاسیک ما هستند که برخاسته از فرهنگ غنی روزگاران دور ما بوده و در جای خود مثلا در معماری ابنیه کهن کاملا به‌دردخور هستند، اما در سوی دیگر ادبیات نو و مدرن ماست که (جز در مواردی) ملغمه‌ای از تقلید و اقتباس ناروا از ادبیات جهان است، آیا با این نوع از کتاب‌ها می‌توان به یک معماری والا رسید؟ پاسخ من منفی است و در نتیجه به نظر من تا زمانی که ادبیات مدرن ما در این سیکل بسته اقتباس و تقلید کورکورانه اسیر باشد، معماری ما هیچ‌گاه به سمت یک معماری مدرن بومی نخواهد رفت!
می‌توانید در این زمینه به ارائه نمونه هم بپردازید یا اینکه سخن ما سر یک مساله صرفا آزمایشگاهی در حوزه رابطه آموزش معماری و ادبیات است؟
اگر بخواهم مثال بزنم قطعا مطالب زیادی هست که حتی بررسی آنها جالب به نظر می‌رسد اما در حد یک نمونه کوچک شاید اشاره به نقش سنتی معماری بد نباشد؛ اگر بخواهیم به نقش سنتی معماری بپردازیم آیا کتابی بهتر از «هزار و یک شب» در دسترس ماست؟! یا مثلا
«داش آکل» صادق هدایت که اتفاقا در تمام لحظه‌های این کتاب، ما با بافت معماری قدیم سر و کار داریم مثل حمام، بازارچه و... نکته اساسی اینجاست که در حال حاضر ادبیات هم‌عصر ما هیچ‌کدام از فضاهای روز زندگی مردم را از زبان خودشان منعکس نمی‌کند تا ما از آن دریچه به معماری دست یابیم که خواسته خود مردم باشد. داستان‌های امروز ما داستان‌هایی با فضاهای ذهنی هستند که خروجی معمارانه‌ای برای این نوع آموزش دربر نخواهند داشت. بنابراین برای موفقیت باید در بومی کردن ادبیات مدرن ایران سعی و جهاد کرد و آن وقت می‌توان امیدوار بود که معماری مدرن ما هم بومی شود.
خب! با این پیش‌فرض که ما معماری تربیت کردیم که از ادبیات الهام می‌گیرد تا خط بکشد و می‌تواند به کانسپتی مدرن اما بومی برسد، فایده این کار چیست؟ فایده را از این نظر گفتم که وقتی معمار جوان ما نتواند وارد بازار شود و ایده‌های خود را عملی کند، چطور می‌تواند به این نوع آموزش امیدوار باشد؟ اصلا بهتر نیست در دانشگاه‌هایمان معماری بازاری را به دانشجویان بیاموزیم تا آنها را در رسیدن به بازار کار کمک کرده باشیم؟
یک نکته مهم در این بحث نوع تاثیرپذیری میان بازار و دانشگاه است. بگذارید نگوییم بازار و بگوییم صنعت، این‌طور بهتر است. در تاثیرپذیری بین این 2 قطب مهم کارآفرینی در جامعه حرف‌های زیادی زده شده است. اعتقاد من این است که دلیل ناکارآمدی بیشتر متدهای مطروحه در این زمینه نقش غالب صنعت در برابر دانشگاه بوده است. نوع نگرش ما باید به نوعی باشد که در دانشگاه به فرهنگ‌سازی بپردازیم و آنگاه از تریبون آن برای تاثیرگذاری بر صنعت استفاده کنیم. باید بپذیریم که رسالت معماری در فرهنگ‌سازی است و زمانی که این رسالت از بعد آموزشی نگریسته شود با تعهد برای ایجاد یک معماری خوب ممزوج می‌شود. متاسفانه در ایران امروز ما شاهد تاثیر بازار و صنعت بر معماری هستیم و خب نتیجه‌اش هم واضح است، ما باید در جامعه بی‌روحی زندگی کنیم که با معیارهای والای انسانی فرسنگ‌ها تفاوت دارد. معماری این جامعه نه خواسته ماست، نه نتیجه آموزش ما و نه نتیجه فرهنگ ما. این مساله اصلی‌ترین چیزی است که شیوه‌های جدید آموزشی باید آن را تغییر دهند.
ارسال نظر
پربیننده