تیزری تبلیغاتی در ستایش ایروان

هر کس که در حیطه سینما کسب تجربه کرده است بخوبی می‌داند ژانر مقوله‌ای است که به‌دست منتقدان کشف و بعدها اسلوبی برای فیلمسازی شد که کارگردان خارج از محدوده تعیین شده دست به کار دیگری نزند اما با گذشت دوران کلاسیک سینما و برداشتن تعاریف رایج در محدوده ژانر، فیلم «آل» (به كارگرداني بهرام بهراميان و تهيه كنندگي علي معلم) با تعاریفی کلاسیک در حیطه سینمای ترسناک قرار داده شده است، هر چند علی معلم تهیه کننده آن را تریلر نامیده که هیچ‌گونه مولفه‌های تریلر را نمی‌توان در آن جست. این موضوع مشکلی است که سال‌ها گریبان سینمای وحشت را در ایران گرفته و قطعا نمی‌توانیم در ژانر ترس هیچگاه صاحب سبک و متد شویم و اگر طرحی برای طبقه‌بندی فیلم آل برگزینیم آن را باید در گروه ژانر روانشناسانه - اجتماعی قرار دهیم، هر چند رگه‌هایی از ترس وارد حوزه تصویر شده است. جدا از این تعاریف، سینمای وحشت در ایران از اقبال خوبی برخوردار است. پس از اکران فیلم «حریم»، آل نیز پا در جمع فیلم‌های ژانر وحشت گذاشت، هرچند نتوانست در جشنواره مخاطبی چند برای خودش دست و پا کند، حتی در جلسه نقد و بررسی جملگی منتقدان اعتراضات صریحی نسبت به فیلم داشتند. با یک نگاه صادقانه و شباهت‌های آشکار این فیلم با «شب بیست و نهم»، آل چند قدم از «شب بیست و نهم» عقب‌تر ماند، آن هم به دلیل شرایط و جو حاکم بر فیلم که تا سه‌چهارم انتهایی فیلم داستانی منعقد نمی‌شود و تماشاگر بیشتر محو تماشای تصاویری تبلیغاتی - توریستی از ارمنستان است. بهرام بهرامیان به عنوان نخستین تجربه کارگردانی خود تنها سعی داشته فیلمی ترسناک را دستمایه کارش قرار دهد. با توجه به اینکه سینمای وحشت بسیار متکی به ژانر است و چاره‌ای جز الگوبرداری از نمونه‌های خارجی نیست، در کمترین حرکت نمی‌توان داستان‌های این‌گونه را با فضا و فرهنگ ایرانی همنشین کرد؛ اتفاقی که تا حد زیادی در فیلم‌های ترسناک‌ ایرانی پیش از این ساخته شده رخ داده است. بهرام بهرامیان داستان مناسبی برای فیلم خود انتخاب نکرده و این انتخاب اشتباه او را به راهی می‌برد که فیلم‌های خنثای سینمای وحشت در این سالیان پیموده‌اند. در گام نخست سیستم علت و معلولی داستان مورد توجه قرار نمی‌گیرد، اینکه چرا همه این وقایع لزوما باید در ارمنستان اتفاق بیفتد، نخستین سوال بی‌جواب داستان است. بعد‌تر اتفاقاتی که در ارمنستان رخ می‌دهد برای تماشاگر حاصل یک سوء تفاهم است. تماشاگر فیلم در انتها در می‌یابد که از کارگردان بازی خورده و در واقع هیچ مساله ترسناکی در میان نبوده و ما تنها وقایع را از زاویه‌ای دیده‌ایم که از منظر کارگردان ترسناک بوده است، اتفاقی که در نمونه‌های خارجی بسیار کم رخ می‌دهد و در نمونه نزدیک‌تر آن هم می‌توان به همین فیلم حریم اشاره کرد که این عدم بازی خوردن از قصه را به گونه‌ای حل و فصل کرده است. فیلم ترسناک برای اینکه بتواند تاثیرگذار باشد باید بدون هیچ تعارفی تماشاگرش را بترساند؛ کنشی طبیعی که در فیلم آل رخ نمی‌دهد که از اول هم بنا بر همین کار بوده است و ترساندن وظیفه نخستین فیلم. البته کارگردان آل در برخی صحنه‌ها سعی داشته به اجرایی مطابق ژانر دست یابد. فضاهای تاریک، نورپردازی خاص و تیره و گرفتن فیلم در فضاهایی سایه‌دار فضایی دهشتناک ایجاد کرده است. از سوی دیگر اطلاعات تماشاگر هم مانند شخصیت‌ها نسبت به واقعه محدود است، پس نمی‌توان در این فصول شخصیت و مخاطب را با هم غافلگیر کرد. این نکته هم در ژانر وحشت مورد توجه است که همواره پیش از وقوع حادثه اصلی در داستان اتفاقی کوچک‌تر از تماشاگر می‌خواهد تا هشیار باشد بنابراین یکی از صحنه‌هایی که در رویاهای سینا (مصطفی زمانی) می‌توانست بار تعلیق داستان را بیشتر کند با سهل‌انگاری از میان می‌رود. حرکات دوربین و شکل مونتاژ پر سرعت فیلم هم نتوانسته ریتم مناسبی را در داستان ایجاد کند. در میان بازیگران هم مصطفی زمانی بسیار تلاش کرده در فضاهای متناقض، بازی‌های مختلفی را به نمایش بگذارد اما بازیگران دیگر به حال خود رها شده‌اند و از همین رو در نهایت با بازی‌هایی ناهمگون رو‌به‌‌رو هستیم. در ضمن لزوم ساخت فیلم در ارمنستان با شخصیت‌های مصنوعی و غیرقابل تاثیرگذار را هنوز متوجه نمی‌شوم، اما نکته مهم همان مساله گرته‌برداری است. فیلمنامه به‌شکلی متوهم و قرینه فیلم «بچه رزماری» به کارگردانی رومن پولانسکی است. موضوع مهم و قابل بیان دیگر برداشت بخش‌هایی از فیلم‌های فرنگی است، نمونه‌های شبیه‌سازی شده از فیلم وانیلی اسکای (آسمان وانیلی) هنگام برخاستن سینا از خواب و دویدنش در خیابان‌های ارمنستان کاملا برداشت مستقیم از فیلم نامبرده است. مثال‌های دیگر را موکول می‌کنم به زمان اکران فیلم.