بنت‌الهدی صدر: در میان سریال‌ها و فیلم‌هایی که بر اساس داستان‌های قرآنی ساخته شده‌اند، شاید بتوان از «مریم مقدس(س)» به عنوان یکی از فاخرترین آثار در این زمینه یاد کرد؛ سریالی که در زمان خودش بسیاری از مردم مذهبی را که از سینما دوری می‌کردند با پرده نقره‌ای آشتی داد، ضمن اینکه فیلم مورد استقبال اقشار متفاوت جامعه قرار گرفت و به فروش قابل توجهی دست پیدا کرد. شهریار بحرانی، نویسنده و کارگردان «مریم مقدس(س)» که به رغم دیدگاه بسیاری از کارگردانان مذهبی معتقد است، سینما را باید جدی گرفت و در سطح خودش با آن حرفه‌ای برخورد کرد، امسال با تازه‌ترین اثر سینمایی خود، یعنی «ملک سلیمان نبی(ع)» در جشنواره بیست و هشتم فیلم فجرحضور دارد. بحرانی، به عنوان یکی از هنرمندان علاقه‌مند به داستان‌های قرآنی شهره است و تلاش او نشان داده که در این زمینه سلیقه مخاطبش را بخوبی می‌شناسد و از همه امکانات با کیفیت در سینما برای به تصویر کشیدن داستان‌های قرآنی بخوبی استفاده می‌کند. او پس از رونمایی تازه‌ترین ساخته‌اش، منتظر است مناسب‌ترین فرصت برای اکران عمومی فیلمش فراهم شود، بنابراین لحظه‌ها را غنیمت شمردیم تا دقایقی پای صحبت‌ها و ناگفته‌های وی درباره 5 سال ساخت «ملک سلیمان نبی(ع)» بنشینیم.
در کارنامه کاری شما، بیشتر آثار مذهبی دیده می‌شود که برجسته‌ترین آنها آثاری هستند که گرایش به مفاهیم و داستان‌های قرآنی داشته‌اند. با توجه به اینکه پیش از فیلم سینمایی «ملک سلیمان نبی(ع)» فیلم-سریال «مریم مقدس(س)» را ساخته‌اید، نوعی علاقه و تلاش برای به تصویر کشیدن آیات و روایات قرآنی در شما دیده می‌شود. برای شروع این مصاحبه کمی از این میل و اشتیاق برای ما بگویید.
عده‌اي از دوستان و همکارانی که برای ساخت فیلم «ملک سلیمان نبی(ع)» گرد هم جمع شدند، گروهی بودند که پیش از این در ساخت فیلم‌های جنگی با هم همکاری داشتیم که البته همواره آن را بر حسب احساس وظیفه و ادای دین به دوران دفاع مقدس تلقی می‌کردیم. همیشه این‌طور فکر کردیم که باید در مسیر انقلاب و در مسیر اسلام و تشیع گام برداریم. من در تدوین سریال «اصحاب کهف» افتخار داشتم با آقای سلحشور همکاری کنم و در طول این همکاری احساس افتخار و بالندگی می‌کردم، چرا که این حس در تیم ما وجود داشت؛ اینکه ما می‌توانیم با به پایان رساندن این مجموعه، به قرآن خدمتی کنیم و حرکتی تازه در این راستا انجام دهیم، بنابراین همکاری در کنار آقای سلحشور، به عنوان کسی که عرقی قرآنی داشت و سال‌ها کسب تجربه کرده و سختی‌های بسیاری را تحمل کرده بودند، بسیار ارزشمند بود. بودن در چنین مجموعه‌ای موجب شد، احساس خوبی داشته باشم؛ در واقع حس می‌کردم، گمشده‌ای را که در پی آن هستم، پیدا کرده‌ام و به واقع این موضوع، توفیق و سعادت بزرگی بود که خدا عطا کرده بود.
و بعد از این مجموعه بود که علاقه‌مند به ساخت فیلم «مریم مقدس(س)» شدید؟
بله، بعد از پایان مجموعه «اصحاب کهف»، به لطف خدا، دوباره شرایطی برای ساخت یک کار جدید فراهم شد. آقای حجت‌الاسلام سعید بهمن‌پور فیلمنامه‌ای درباره زندگی حضرت مریم(س) نوشته بودند که آن را خدمت مقام معظم رهبری ارائه دادیم و ایشان کار را تایید کردند و برای ساخت این اثر بشدت ما را مورد تشویق قرار دادند؛ با حمایت‌ها و همکاری‌های آقای لاریجانی، رئیس وقت سازمان صدا و سیما، موفق شدیم آن فیلم-سریال را به سرانجام برسانیم. از آن به بعد احساس تعهد کردم که عمر و وقتم را صرف به تصویر کشیدن داستان‌های قرآنی کنم؛ حالا تمام دغدغه و نگرانی‌ام این است که بتوانم در شأن قرآن که دارای مفاهیمی انسان‌ساز است حرکت کنم.
در ساخت فیلم- سریال «مریم مقدس(س)» شما دقت ویژه‌ای در انتخاب بازیگران، به کار گرفتن تکنیک‌های سینمایی و حتی صحنه‌آرایی منحصر به فرد داشتید. از سویی این موضوع در آثار تاریخی و مذهبی بویژه آثار قرآنی کمتر دیده می‌شود؛ به همین علت این مجموعه مورد استقبال طیف وسیعی از مخاطبان رسانه ملی قرار گرفت. آیا حین پخش سریال یا اکران فیلم، در پی بررسی تاثیر آن روی مردم بودید تا نواقص را در اثر بعدی برطرف کنید؟
صحنه‌آرایی «مریم مقدس(س)» را در خدمت یکی از دوستان قدیمی، هنرمند و نقاش صحنه‌های انقلاب، آقای عبدالحمید قدیریان بودیم که در همین کار هم با ایشان همکاری داشتیم. اثر ایشان در ساخت فیلم فراتر از یک طراحی صحنه ساده و طراحی لباس بود، بلکه ایشان با راهنمایی خوبشان در روند مناسب ساخت اثر با ما همکاری بسیاری داشتند. در زمان ساخت این فیلم، با کمک تهیه‌کننده کار، (محسن علی‌اکبری که خود ایشان هم علاقه بسیاری به ساخت داستان‌های قرآنی دارند) توانستیم بازیگران مناسبی را برای ایفای نقش حضرت مریم(س) و حضرت زکریا(ع) پیدا کنیم. افتخار می‌کنم که از پاکی روح بازیگرانی چون سرور بزرگوارم آقای پرویز پورحسینی و خانم شبنم قلی‌خانی با آن احساسات پاک و بی‌ریایشان بهره بردم چرا که به این معتقدم، آنچه را که در درون هنرپیشه‌ها وجود دارد، تماشاگر احساس می‌کند و اگر هنرپیشه بخواهد بازی کرده و چیزی را پنهان کند و فقط بخواهد مکانیک و فیزیک ارائه دهد، مخاطب متوجه می‌شود، اما وقتی بازیگر با نقش ارتباط برقرار کند، نیاز مخاطب برطرف می‌شود و اثر باورپذیر از کار درمی‌آید، در نتیجه فضایی صمیمی و شیرین میان تماشاگر و مجموعه به وجود می‌آید. با این حال، لازم می‌دانم توضیح دهم که اشخاص مقدس را نمیتوانیم آن‌طور که باید و شاید روی پرده نمایش دهیم. زبان سینما محدود است و قاصر؛ و از طرفی شأن و منزلت انسان‌های قرآنی بسیار فراتر از آن چیزی است که ما بتوانیم نشان دهیم، اما کاری که ما می‌توانیم در این‌باره انجام دهیم، ایجاد فضایی صمیمی، مذهبی و پراحساس است تا هنرپیشه‌ها از احساس خود در آن بهترین بهره را ببرند. در پایان نیز تماشاچی در جو فراهم شده، شخصیت‌های منظور شده را تا حدی درک کند.
چه شد که بعد از «مریم مقدس(س)» سراغ ساخت سلیمان نبی(ع) رفتید؟
بعد از ساخت و پخش سریال مریم مقدس(س) با افراد گروه، شروع به ساخت مجموعه‌ای به نام امام حسین(ع) کردیم که این مجموعه بنا به دلایلی نیمه‌کاره ماند و به پایان نرسید، بنابراین مدتی بیکار بودیم! در این هنگام وزارت ارشاد طرحی را در اختیار ما گذاشت و معاونت سینمایی وقت از ما خواست تا ساخت یکی از داستان‌های قرآنی را در قالبی فاخر آغاز کنیم. با کمک تهیه‌کننده کار، آقای مجتبی فرآورده و طراح صحنه و مدیر هنری کار، آقای حمید قدیریان تحقیقاتی در این باره انجام دادیم و به این نتیجه رسیدیم که یکی از داستان‌هایی که به عنوان موضوع روز می‌تواند مطرح شود و قابلیت این را دارد تا مشکلات و موانع دنیای امروز در آن مورد بررسی قرار گیرد، داستان حضرت سلیمان(ع) است.
پس هنگام انتخاب داستان در پی کاربردی بودن آن در زندگی امروز هم بودید.
بله، حتما این موضوع را در نظر گرفتیم.
چه دلایلی برای انتخاب این داستان داشتید؟
دلایل ما بسیار زیاد است و یکی از مهم‌ترین آنها، گستردگی نبرد حق و باطل در داستان زندگی حضرت سلیمان(ع) است، چرا که ایشان از معدود پیامبرانی هستند که به صورت رودررو با بدی موجودات اهریمنی و اجنه و شیاطین مبارزه می‌کنند. این برای ما بسیار مهم و جالب بود که بتوانیم آزارهایی که این موجودات به نوع بشر وارد می‌کنند و جبهه باطل را نشان دهیم و برای بار دیگر، نبرد میان حق و باطل را از دیدگاه قرآن در یک فیلم سینمایی کالبدشکافی کنیم و آن را به تماشاگر نیز نشان دهیم تا تماشاچیان نسبت به تقابل پاکی و گناه، حق و باطل و تقوا و سرکشی بازنگری داشته باشند و تذکری را متوجه شوند. با این انگیزه، تحقیقات و همزمان نوشتن نسخه‌های ابتدایی فیلمنامه را شروع کردیم.
آیا گروه تحقیقاتی مستقل برای این پروژه در نظر گرفتید یا به تحقیقات خودتان بسنده کردید؟
بله، ما یک گروه تحقیقاتی در زمینه آیات و تفاسیر قرآنی داشتیم به سرپرستی آقای اصفهانیان که به طور مفصل و موشکافانه جزئیات این داستان قرآنی را به دست آوردند و تمام تلاش خود را برای مطابقت فیلمنامه با اصل داستان به کار گرفتند و پرونده‌ای مفصل درباره موضوعات مختلف این روایت تهیه کردند. آقای اصفهانیان و گروه‌شان در همه مدت ساخت فیلم و در لوکیشن‌ها همراه ما بودند و کوچک‌ترین سوال ما را با تحقیق و مستدل پاسخ می‌دادند و تا آخرین دقایق از هیچ‌گونه همکاری با تیم این پروژه دریغ نکردند. از طرفی ما از حضور حجت‌الاسلام والمسلمین حمید محمدی بهره‌مند بودیم که ایشان هم در زمینه روایی تحقیقات گسترده‌ای درباره این داستان انجام دادند و برای نخستین بار، مجموعه‌اي از هزاران حدیث و روایت درباره نحوه به تسخیر درآمدن باد به دست حضرت سلیمان(ع)، نحوه سخن گفتن حضرت با موجودات زنده و حیوانات مختلف و نوع برخورد ایشان با اجنه و موجودات دیگر را به دست آوردند! ایشان بسیاری از این روایات را پالایش کردند و بیان آنها در شکل اسرائیلی‌اش را مورد بررسی قرار دادند، از طرفی با تلاش پژوهندگانی که در حوزه علمیه قم حضور داشتند و مطالعه می‌کردند، سره از ناسره جدا شد و سرفصل‌های مختلف برای تبدیل شدن به قالب فیلمنامه به شکلی متقن آماده شد.
اینکه درباره تشکیل گروه تحقیقاتی برای ساخت این فیلم از شما سوال کردم، به تجربه وجود برخی اشکالات در ساخت آثار تاریخی بازمی‌گردد چراکه گاهی با اشکالات بارزی روبه‌رو شده‌ایم. نمونه‌اش مجموعه «یوسف پیامبر(ع)» بود که به رغم تلاش فراوان آقای سلحشور، تا مدت‌ها مورد نقد و بررسی موشکافانه منتقدان و کارشناسان قرار گرفت. آیا فیلمنامه ملک سلیمان نبی(ع) را به تایید مرجع، عالم یا فردی که بر جامعیت و جزئیت آن صحه بگذارد، رسانده بودید؟
ما در کنار گروه‌های پژوهنده و محقق، در همه کار از وجود علمای بسیار ارزشمند و استادان مختلف استفاده کردیم که جای هر شک و شبهه‌ای را برای خودمان از میان ببریم و درباره سلامت کار و صحت آن به اطمینان خاطر دست پیدا کنیم. از جمله آنها –که بسیار وقت گذاشتند- دکتر حسن عباسی بود که درباره سینمای استراتژیک، مسائل سیاسی و فکری و انحرافات شیطان‌پرستان به ما بسیار کمک کردند. استاد معینی و آقای نوبخت هم بسیار ما را یاری کردند. موضوع کارشناسی حرفه‌ای سینمایی نیز از نکات بسیار مهمی بود که برای ما از جایگاه خاصی بهره‌مند بود و همین موضوع موجب شد در طول کار از تجربه هنرمند گرانقدر آقای حمید خضوعی‌ابیانه برای فیلمبرداری استفاده بسیار بموقع و مناسبی داشته باشیم. از دیگر کارشناسان نیز که در نوشتن فیلمنامه به ما بسیار کمک کردند، می‌توان به آقایان دکتر بلخاری، دکتر شاه‌حسینی، رضا داد، حیدریان و... نیز اشاره کرد و جالب است که بدانید فیلمنامه «ملک سلیمان نبی(ع)» 39 بار بازنویسی شده و به اصطلاح خودمان چکش بسیار خورده است.
پس به رغم اینکه جزئیات داستان زندگی حضرت سلیمان(ع) در قرآن نیامده است، شما حتی برای کوچک‌ترین دیالوگ‌ها نیز از نظر و مشورت کارشناسان مربوط استفاده کرده‌اید، درست است؟
بله، قطعا همین‌طور است و ان‌شاءالله کار برای تماشاگران محل تفکر و تامل باشد چراکه این کارشناسان دیالوگ‌ها را می‌خواندند و مورد به مورد اگر به مشکلی می‌رسیدند یادآور می‌شدند و همکاری لازم را انجام می‌دادند تا در نتیجه بتوانیم به بهترین شکل، آن فضای معجزه‌آسا و آن طبیعت مسخر در دستان حضرت سلیمان(ع) را به تصویر بکشیم.
حضرت سلیمان(ع) داستان بسیار شگرفی دارد. از سخن گفتن ایشان با عناصر طبیعت گرفته تا نوع ارتباطشان با حیوانات و دیگر موجودات، باید به شکلی طبیعی و باورپذیر به تصویر کشیده شود و از طرفی مکان و صحنه‌آرایی کار هم از اهمیت بالایی برخوردار است. آیا این صحنه‌آرایی و نمایش روابط، به آسانی از میان آیات قرآن بیرون کشیده می‌شد یا سراغ تفاسیر رفتید؟
قرآن یک اثر هنری است؛ تصویر دارد و در بسیاری موارد آنقدر گویاست که هنگام خواندن هر داستانی تصاویر آن را می‌توان در ذهن تجسم کرد. با این حال در این فیلم، ما هم از آیات قرآن استفاده کردهایم و هم برای نمایش و صحنه‌آرایی جزئیات بیشتر سراغ تفاسیر گوناگون رفته‌ایم، البته در این مورد خاص، ما سراغ استادان باستان‌شناسی نیز رفتیم تا بتوانیم بهترین صحنه‌ها را با توجه به علم باستان‌شناسی تولید کنیم و به تصویر بکشیم، بنابراین مدت‌ها به مشورت با اهل فن و تحقیق در همین زمینه پرداختیم. از سوی دیگر برای شناخت نوع روابط میان پیامبر(ع) با اجنه، شیاطین و حیوانات سراغ شناخت این موجودات هم رفتیم.
یعنی از دیگر آیات قرآن نیز برای درک بهتر این روابط استفاده کردید؟
بله، تمام قرآن روایت کننده نوع این روابط است و برای رسیدن به یک نتیجه درست، برای ما مهم‌ترین مرجع به شمار می‌رفت چراکه باید می‌دانستیم به چه دلیل این نوع رابطه به وجود آمد و حضرت سلیمان(ع) چرا از خداوند تقاضای ملک بی‌بدیل کردند.
درباره این فیلم، از هنرمندی لئو لو در بخش جلوه‌های ویژه «ملک سلیمان نبی(ع)» نیز شنیده‌ایم. چطور شد برای این پروژه سراغ هنرمندان برجسته جهان رفتید، بویژه در مقوله جلوه‌های ویژه؟
معتقدم در امر فیلمسازی باید سراغ اهل فن و افراد زبردست در هر رشته رفت تا کار مورد توجه مخاطب قرار گیرد. ایشان هم هنرمندی بودایی هستند که به ما در این پروژه بسیار کمک کردند و سعی می‌کردند در تنظیم صحنه‌ها هنگام فیلمبرداری بهترین راهنمایی را داشته باشند.
چینش کادر دست‌اندرکار شما در پروژه «ملک سلیمان نبی(ع)» نشان می‌دهد که به قرار داشتن هر فرد در جایگاه خودش بسیار اهمیت می‌دهید و حتی برخلاف بسیاری از کارگردانان مذهبی در انتخاب بازیگر، حرفه‌ای بودن وی را بر خیلی مسائل حاشیه‌ای ترجیح می‌دهید. این دقت در انتخاب عوامل از زبان خودتان چگونه ارزیابی می‌شود؟
سینما کاری بسیار تخصصی و حرفه‌ای است. در اوایل انقلاب با بزرگ‌ترین چالشی که مواجه بودیم، ساخت فیلم بود و شاید همین موضوع کیفیت آثار را تحت‌الشعاع قرار می‌داد، اما امروز با گذشت چند دهه در پی آن هستیم تا کیفیت آثار را بالا ببریم؛ به شکلی که قابل مقایسه با آثار جهانی باشد. این مساله، مساله بسیار مهمی است. بویژه در زمینه آثاری که موضوعیت قرآنی دارند، باید سعی کنیم هر روز قدرتمندتر شویم، در عرصه رقابت کیفیت عقب نمانیم و با بهترین شکل آن را به نمایش درآوریم. گفت‌وگوی «وطن‌امروز» با شهریار بحرانی، نویسنده و کارگردان «ملک سلیمان نبی(ع)»
نبرد حق و باطل از دیدگاه قرآن
بنت‌الهدی صدر: در میان سریال‌ها و فیلم‌هایی که بر اساس داستان‌های قرآنی ساخته شده‌اند، شاید بتوان از «مریم مقدس(س)» به عنوان یکی از فاخرترین آثار در این زمینه یاد کرد؛ سریالی که در زمان خودش بسیاری از مردم مذهبی را که از سینما دوری می‌کردند با پرده نقره‌ای آشتی داد، ضمن اینکه فیلم مورد استقبال اقشار متفاوت جامعه قرار گرفت و به فروش قابل توجهی دست پیدا کرد. شهریار بحرانی، نویسنده و کارگردان «مریم مقدس(س)» که به رغم دیدگاه بسیاری از کارگردانان مذهبی معتقد است، سینما را باید جدی گرفت و در سطح خودش با آن حرفه‌ای برخورد کرد، امسال با تازه‌ترین اثر سینمایی خود، یعنی «ملک سلیمان نبی(ع)» در جشنواره بیست و هشتم فیلم فجرحضور دارد. بحرانی، به عنوان یکی از هنرمندان علاقه‌مند به داستان‌های قرآنی شهره است و تلاش او نشان داده که در این زمینه سلیقه مخاطبش را بخوبی می‌شناسد و از همه امکانات با کیفیت در سینما برای به تصویر کشیدن داستان‌های قرآنی بخوبی استفاده می‌کند. او پس از رونمایی تازه‌ترین ساخته‌اش، منتظر است مناسب‌ترین فرصت برای اکران عمومی فیلمش فراهم شود، بنابراین لحظه‌ها را غنیمت شمردیم تا دقایقی پای صحبت‌ها و ناگفته‌های وی درباره 5 سال ساخت «ملک سلیمان نبی(ع)» بنشینیم.
در کارنامه کاری شما، بیشتر آثار مذهبی دیده می‌شود که برجسته‌ترین آنها آثاری هستند که گرایش به مفاهیم و داستان‌های قرآنی داشته‌اند. با توجه به اینکه پیش از فیلم سینمایی «ملک سلیمان نبی(ع)» فیلم-سریال «مریم مقدس(س)» را ساخته‌اید، نوعی علاقه و تلاش برای به تصویر کشیدن آیات و روایات قرآنی در شما دیده می‌شود. برای شروع این مصاحبه کمی از این میل و اشتیاق برای ما بگویید.
عده‌اي از دوستان و همکارانی که برای ساخت فیلم «ملک سلیمان نبی(ع)» گرد هم جمع شدند، گروهی بودند که پیش از این در ساخت فیلم‌های جنگی با هم همکاری داشتیم که البته همواره آن را بر حسب احساس وظیفه و ادای دین به دوران دفاع مقدس تلقی می‌کردیم. همیشه این‌طور فکر کردیم که باید در مسیر انقلاب و در مسیر اسلام و تشیع گام برداریم. من در تدوین سریال «اصحاب کهف» افتخار داشتم با آقای سلحشور همکاری کنم و در طول این همکاری احساس افتخار و بالندگی می‌کردم، چرا که این حس در تیم ما وجود داشت؛ اینکه ما می‌توانیم با به پایان رساندن این مجموعه، به قرآن خدمتی کنیم و حرکتی تازه در این راستا انجام دهیم، بنابراین همکاری در کنار آقای سلحشور، به عنوان کسی که عرقی قرآنی داشت و سال‌ها کسب تجربه کرده و سختی‌های بسیاری را تحمل کرده بودند، بسیار ارزشمند بود. بودن در چنین مجموعه‌ای موجب شد، احساس خوبی داشته باشم؛ در واقع حس می‌کردم، گمشده‌ای را که در پی آن هستم، پیدا کرده‌ام و به واقع این موضوع، توفیق و سعادت بزرگی بود که خدا عطا کرده بود.
و بعد از این مجموعه بود که علاقه‌مند به ساخت فیلم «مریم مقدس(س)» شدید؟
بله، بعد از پایان مجموعه «اصحاب کهف»، به لطف خدا، دوباره شرایطی برای ساخت یک کار جدید فراهم شد. آقای حجت‌الاسلام سعید بهمن‌پور فیلمنامه‌ای درباره زندگی حضرت مریم(س) نوشته بودند که آن را خدمت مقام معظم رهبری ارائه دادیم و ایشان کار را تایید کردند و برای ساخت این اثر بشدت ما را مورد تشویق قرار دادند؛ با حمایت‌ها و همکاری‌های آقای لاریجانی، رئیس وقت سازمان صدا و سیما، موفق شدیم آن فیلم-سریال را به سرانجام برسانیم. از آن به بعد احساس تعهد کردم که عمر و وقتم را صرف به تصویر کشیدن داستان‌های قرآنی کنم؛ حالا تمام دغدغه و نگرانی‌ام این است که بتوانم در شأن قرآن که دارای مفاهیمی انسان‌ساز است حرکت کنم.
در ساخت فیلم- سریال «مریم مقدس(س)» شما دقت ویژه‌ای در انتخاب بازیگران، به کار گرفتن تکنیک‌های سینمایی و حتی صحنه‌آرایی منحصر به فرد داشتید. از سویی این موضوع در آثار تاریخی و مذهبی بویژه آثار قرآنی کمتر دیده می‌شود؛ به همین علت این مجموعه مورد استقبال طیف وسیعی از مخاطبان رسانه ملی قرار گرفت. آیا حین پخش سریال یا اکران فیلم، در پی بررسی تاثیر آن روی مردم بودید تا نواقص را در اثر بعدی برطرف کنید؟
صحنه‌آرایی «مریم مقدس(س)» را در خدمت یکی از دوستان قدیمی، هنرمند و نقاش صحنه‌های انقلاب، آقای عبدالحمید قدیریان بودیم که در همین کار هم با ایشان همکاری داشتیم. اثر ایشان در ساخت فیلم فراتر از یک طراحی صحنه ساده و طراحی لباس بود، بلکه ایشان با راهنمایی خوبشان در روند مناسب ساخت اثر با ما همکاری بسیاری داشتند. در زمان ساخت این فیلم، با کمک تهیه‌کننده کار، (محسن علی‌اکبری که خود ایشان هم علاقه بسیاری به ساخت داستان‌های قرآنی دارند) توانستیم بازیگران مناسبی را برای ایفای نقش حضرت مریم(س) و حضرت زکریا(ع) پیدا کنیم. افتخار می‌کنم که از پاکی روح بازیگرانی چون سرور بزرگوارم آقای پرویز پورحسینی و خانم شبنم قلی‌خانی با آن احساسات پاک و بی‌ریایشان بهره بردم چرا که به این معتقدم، آنچه را که در درون هنرپیشه‌ها وجود دارد، تماشاگر احساس می‌کند و اگر هنرپیشه بخواهد بازی کرده و چیزی را پنهان کند و فقط بخواهد مکانیک و فیزیک ارائه دهد، مخاطب متوجه می‌شود، اما وقتی بازیگر با نقش ارتباط برقرار کند، نیاز مخاطب برطرف می‌شود و اثر باورپذیر از کار درمی‌آید، در نتیجه فضایی صمیمی و شیرین میان تماشاگر و مجموعه به وجود می‌آید. با این حال، لازم می‌دانم توضیح دهم که اشخاص مقدس را نمیتوانیم آن‌طور که باید و شاید روی پرده نمایش دهیم. زبان سینما محدود است و قاصر؛ و از طرفی شأن و منزلت انسان‌های قرآنی بسیار فراتر از آن چیزی است که ما بتوانیم نشان دهیم، اما کاری که ما می‌توانیم در این‌باره انجام دهیم، ایجاد فضایی صمیمی، مذهبی و پراحساس است تا هنرپیشه‌ها از احساس خود در آن بهترین بهره را ببرند. در پایان نیز تماشاچی در جو فراهم شده، شخصیت‌های منظور شده را تا حدی درک کند.
چه شد که بعد از «مریم مقدس(س)» سراغ ساخت سلیمان نبی(ع) رفتید؟
بعد از ساخت و پخش سریال مریم مقدس(س) با افراد گروه، شروع به ساخت مجموعه‌ای به نام امام حسین(ع) کردیم که این مجموعه بنا به دلایلی نیمه‌کاره ماند و به پایان نرسید، بنابراین مدتی بیکار بودیم! در این هنگام وزارت ارشاد طرحی را در اختیار ما گذاشت و معاونت سینمایی وقت از ما خواست تا ساخت یکی از داستان‌های قرآنی را در قالبی فاخر آغاز کنیم. با کمک تهیه‌کننده کار، آقای مجتبی فرآورده و طراح صحنه و مدیر هنری کار، آقای حمید قدیریان تحقیقاتی در این باره انجام دادیم و به این نتیجه رسیدیم که یکی از داستان‌هایی که به عنوان موضوع روز می‌تواند مطرح شود و قابلیت این را دارد تا مشکلات و موانع دنیای امروز در آن مورد بررسی قرار گیرد، داستان حضرت سلیمان(ع) است.
پس هنگام انتخاب داستان در پی کاربردی بودن آن در زندگی امروز هم بودید.
بله، حتما این موضوع را در نظر گرفتیم.
چه دلایلی برای انتخاب این داستان داشتید؟
دلایل ما بسیار زیاد است و یکی از مهم‌ترین آنها، گستردگی نبرد حق و باطل در داستان زندگی حضرت سلیمان(ع) است، چرا که ایشان از معدود پیامبرانی هستند که به صورت رودررو با بدی موجودات اهریمنی و اجنه و شیاطین مبارزه می‌کنند. این برای ما بسیار مهم و جالب بود که بتوانیم آزارهایی که این موجودات به نوع بشر وارد می‌کنند و جبهه باطل را نشان دهیم و برای بار دیگر، نبرد میان حق و باطل را از دیدگاه قرآن در یک فیلم سینمایی کالبدشکافی کنیم و آن را به تماشاگر نیز نشان دهیم تا تماشاچیان نسبت به تقابل پاکی و گناه، حق و باطل و تقوا و سرکشی بازنگری داشته باشند و تذکری را متوجه شوند. با این انگیزه، تحقیقات و همزمان نوشتن نسخه‌های ابتدایی فیلمنامه را شروع کردیم.
آیا گروه تحقیقاتی مستقل برای این پروژه در نظر گرفتید یا به تحقیقات خودتان بسنده کردید؟
بله، ما یک گروه تحقیقاتی در زمینه آیات و تفاسیر قرآنی داشتیم به سرپرستی آقای اصفهانیان که به طور مفصل و موشکافانه جزئیات این داستان قرآنی را به دست آوردند و تمام تلاش خود را برای مطابقت فیلمنامه با اصل داستان به کار گرفتند و پرونده‌ای مفصل درباره موضوعات مختلف این روایت تهیه کردند. آقای اصفهانیان و گروه‌شان در همه مدت ساخت فیلم و در لوکیشن‌ها همراه ما بودند و کوچک‌ترین سوال ما را با تحقیق و مستدل پاسخ می‌دادند و تا آخرین دقایق از هیچ‌گونه همکاری با تیم این پروژه دریغ نکردند. از طرفی ما از حضور حجت‌الاسلام والمسلمین حمید محمدی بهره‌مند بودیم که ایشان هم در زمینه روایی تحقیقات گسترده‌ای درباره این داستان انجام دادند و برای نخستین بار، مجموعه‌اي از هزاران حدیث و روایت درباره نحوه به تسخیر درآمدن باد به دست حضرت سلیمان(ع)، نحوه سخن گفتن حضرت با موجودات زنده و حیوانات مختلف و نوع برخورد ایشان با اجنه و موجودات دیگر را به دست آوردند! ایشان بسیاری از این روایات را پالایش کردند و بیان آنها در شکل اسرائیلی‌اش را مورد بررسی قرار دادند، از طرفی با تلاش پژوهندگانی که در حوزه علمیه قم حضور داشتند و مطالعه می‌کردند، سره از ناسره جدا شد و سرفصل‌های مختلف برای تبدیل شدن به قالب فیلمنامه به شکلی متقن آماده شد.
اینکه درباره تشکیل گروه تحقیقاتی برای ساخت این فیلم از شما سوال کردم، به تجربه وجود برخی اشکالات در ساخت آثار تاریخی بازمی‌گردد چراکه گاهی با اشکالات بارزی روبه‌رو شده‌ایم. نمونه‌اش مجموعه «یوسف پیامبر(ع)» بود که به رغم تلاش فراوان آقای سلحشور، تا مدت‌ها مورد نقد و بررسی موشکافانه منتقدان و کارشناسان قرار گرفت. آیا فیلمنامه ملک سلیمان نبی(ع) را به تایید مرجع، عالم یا فردی که بر جامعیت و جزئیت آن صحه بگذارد، رسانده بودید؟
ما در کنار گروه‌های پژوهنده و محقق، در همه کار از وجود علمای بسیار ارزشمند و استادان مختلف استفاده کردیم که جای هر شک و شبهه‌ای را برای خودمان از میان ببریم و درباره سلامت کار و صحت آن به اطمینان خاطر دست پیدا کنیم. از جمله آنها –که بسیار وقت گذاشتند- دکتر حسن عباسی بود که درباره سینمای استراتژیک، مسائل سیاسی و فکری و انحرافات شیطان‌پرستان به ما بسیار کمک کردند. استاد معینی و آقای نوبخت هم بسیار ما را یاری کردند. موضوع کارشناسی حرفه‌ای سینمایی نیز از نکات بسیار مهمی بود که برای ما از جایگاه خاصی بهره‌مند بود و همین موضوع موجب شد در طول کار از تجربه هنرمند گرانقدر آقای حمید خضوعی‌ابیانه برای فیلمبرداری استفاده بسیار بموقع و مناسبی داشته باشیم. از دیگر کارشناسان نیز که در نوشتن فیلمنامه به ما بسیار کمک کردند، می‌توان به آقایان دکتر بلخاری، دکتر شاه‌حسینی، رضا داد، حیدریان و... نیز اشاره کرد و جالب است که بدانید فیلمنامه «ملک سلیمان نبی(ع)» 39 بار بازنویسی شده و به اصطلاح خودمان چکش بسیار خورده است.
پس به رغم اینکه جزئیات داستان زندگی حضرت سلیمان(ع) در قرآن نیامده است، شما حتی برای کوچک‌ترین دیالوگ‌ها نیز از نظر و مشورت کارشناسان مربوط استفاده کرده‌اید، درست است؟
بله، قطعا همین‌طور است و ان‌شاءالله کار برای تماشاگران محل تفکر و تامل باشد چراکه این کارشناسان دیالوگ‌ها را می‌خواندند و مورد به مورد اگر به مشکلی می‌رسیدند یادآور می‌شدند و همکاری لازم را انجام می‌دادند تا در نتیجه بتوانیم به بهترین شکل، آن فضای معجزه‌آسا و آن طبیعت مسخر در دستان حضرت سلیمان(ع) را به تصویر بکشیم.
حضرت سلیمان(ع) داستان بسیار شگرفی دارد. از سخن گفتن ایشان با عناصر طبیعت گرفته تا نوع ارتباطشان با حیوانات و دیگر موجودات، باید به شکلی طبیعی و باورپذیر به تصویر کشیده شود و از طرفی مکان و صحنه‌آرایی کار هم از اهمیت بالایی برخوردار است. آیا این صحنه‌آرایی و نمایش روابط، به آسانی از میان آیات قرآن بیرون کشیده می‌شد یا سراغ تفاسیر رفتید؟
قرآن یک اثر هنری است؛ تصویر دارد و در بسیاری موارد آنقدر گویاست که هنگام خواندن هر داستانی تصاویر آن را می‌توان در ذهن تجسم کرد. با این حال در این فیلم، ما هم از آیات قرآن استفاده کردهایم و هم برای نمایش و صحنه‌آرایی جزئیات بیشتر سراغ تفاسیر گوناگون رفته‌ایم، البته در این مورد خاص، ما سراغ استادان باستان‌شناسی نیز رفتیم تا بتوانیم بهترین صحنه‌ها را با توجه به علم باستان‌شناسی تولید کنیم و به تصویر بکشیم، بنابراین مدت‌ها به مشورت با اهل فن و تحقیق در همین زمینه پرداختیم. از سوی دیگر برای شناخت نوع روابط میان پیامبر(ع) با اجنه، شیاطین و حیوانات سراغ شناخت این موجودات هم رفتیم.
یعنی از دیگر آیات قرآن نیز برای درک بهتر این روابط استفاده کردید؟
بله، تمام قرآن روایت کننده نوع این روابط است و برای رسیدن به یک نتیجه درست، برای ما مهم‌ترین مرجع به شمار می‌رفت چراکه باید می‌دانستیم به چه دلیل این نوع رابطه به وجود آمد و حضرت سلیمان(ع) چرا از خداوند تقاضای ملک بی‌بدیل کردند.
درباره این فیلم، از هنرمندی لئو لو در بخش جلوه‌های ویژه «ملک سلیمان نبی(ع)» نیز شنیده‌ایم. چطور شد برای این پروژه سراغ هنرمندان برجسته جهان رفتید، بویژه در مقوله جلوه‌های ویژه؟
معتقدم در امر فیلمسازی باید سراغ اهل فن و افراد زبردست در هر رشته رفت تا کار مورد توجه مخاطب قرار گیرد. ایشان هم هنرمندی بودایی هستند که به ما در این پروژه بسیار کمک کردند و سعی می‌کردند در تنظیم صحنه‌ها هنگام فیلمبرداری بهترین راهنمایی را داشته باشند.
چینش کادر دست‌اندرکار شما در پروژه «ملک سلیمان نبی(ع)» نشان می‌دهد که به قرار داشتن هر فرد در جایگاه خودش بسیار اهمیت می‌دهید و حتی برخلاف بسیاری از کارگردانان مذهبی در انتخاب بازیگر، حرفه‌ای بودن وی را بر خیلی مسائل حاشیه‌ای ترجیح می‌دهید. این دقت در انتخاب عوامل از زبان خودتان چگونه ارزیابی می‌شود؟
سینما کاری بسیار تخصصی و حرفه‌ای است. در اوایل انقلاب با بزرگ‌ترین چالشی که مواجه بودیم، ساخت فیلم بود و شاید همین موضوع کیفیت آثار را تحت‌الشعاع قرار می‌داد، اما امروز با گذشت چند دهه در پی آن هستیم تا کیفیت آثار را بالا ببریم؛ به شکلی که قابل مقایسه با آثار جهانی باشد. این مساله، مساله بسیار مهمی است. بویژه در زمینه آثاری که موضوعیت قرآنی دارند، باید سعی کنیم هر روز قدرتمندتر شویم، در عرصه رقابت کیفیت عقب نمانیم و با بهترین شکل آن را به نمایش درآوریم. ارسال نظر
پربیننده