زهرا حسيني: «اقتباس» در سینمای ایران جایگاه چندان تعریفشدهای ندارد و اگر هم هرازگاهی نمونهای راهی پرده سینما میشود، از ذوق فردی نویسنده و کارگردان فیلم بیش از عوامل دیگری چون سیاستگذاری یا نیازسنجی مخاطبان، بهرهمند بوده است. این ضعف و خلأ در جغرافیای سینمای ایران، در جشنواره فیلم فجر که کارنامه یک سال سینمای ایران را بررسی میکند، بیشترین نمود را دارد. جالب اینکه در این رویداد سینمایی (و شاید بهجهت خالی نبودن عریضه) چنددورهای در کنار سیمرغهای گوناگونی که آثار سینمایی را از جنبههای مختلف چون بازیگری، فیلمنامه، کارگردانی، تصویرپردازی، فیلمبرداری و... بررسی میکردند، سیمرغی هم برای اهدا به بهترین فیلم اقتباسی گنجانده شده بود اما این سیمرغ سالها سر جای خود باقی ماند و هر سال به دلیل غیبت فیلمهای اقتباسی، به بنیاد سینمایی فارابی بازگشت تا جشنواره گذشته که سرانجام واروژ کریممسیحی با دومین فیلم بلند سینمایی خود موفق به شکار این سیمرغ شد. سینما با ادبیات پیوند نزدیکی دارد و بیمهری سینماگران به کتاب و مطالعه، نه تنها تاحدودی به گسست این رابطه انجامیده که کیفیت متون فیلمنامهای سینمای ایران را نیز نازل کرده است. جشنواره فیلم فجر در سالهای اخیر با اضافه کردن بخش اقتباس سینمایی، توجه به اهمیت اقتباس در سینمای ایران را در قوانین خود قرار داد، اما این چندان نمودی در خروجی جشنواره نداشت. البته با وجود ضعفهای گوناگون در این حوزه در سالهایی نیز سینماگران اقبال خوبی به کتاب داشته و آثاری درخور در این حوزه خلق کردهاند که همانطور که پیشتر نیز اشاره شد، اتفاقی شخصی و از سر ذوق فردی بوده است. در بیستوهفتمین جشنواره فیلم فجر، «تردید» واروژ کریم مسیحی که اقتباسی سینمایی و البته ایرانی از شاهکار ویلیام شکسپیر، «هملت» بود تنها رقیب میدان داوری داوران در این حوزه بود و سیمرغ را (البته بحق) از آن خود کرد تا امیدی دوباره در جریان اصلی سینمای ایران زنده شود.
اقتباس ایرانی؛ تاریخچه طولانی اما ناخوشایند
امسال و در بیستوهشتمین جشنواره بینالمللی فیلم فجر، حضور فیلمهای اقتباسی تا حدودی پررنگ شده است و این شاید نمود همان امیدواریهای دوره قبل باشد. در این زمینه میتوان به فیلمهای «نفوذی» ساخته مشترک احمد کاوری و مهدی فیوضی، «سنگ اول» بهکارگردانی ابراهیم فروزش،
«چهل سالگی» ساخته علیرضا رئیسیان و «بیگانگان» یکی از 2 فیلم ساخته عباس رافعی در جشنواره امسال، اشاره کرد. اما این تا چه حد نشأت گرفته از احیای نگاه سینماگران به مقوله اقتباس است و چقدر میتوان به شکلگیری جریانی در ردههای مدیریتی و سیاستگذاری سینمایی پس از سالها رکود، امیدوار بود. ذبیحالله رحمانی، منتقد سینما در این باره میگوید: بحث اقتباس در سینمای ایران تاریخچه طولانی اما ناخوشایند و بدسابقهای دارد. متاسفانه مشکل اساسی میان هر دو قشر ادبی و سینمایی وجود دارد که فکر میکنند اثر خودشان کاملترین است و دخل و تصرف در آن را نمیپذیرند. وی در این باره میافزاید: البته وجود چنین ضعفی دلیل بر آن نیست که نباید از آثار خوب ادبی کشورمان اقتباس شود. از همین رو به اعتقاد من، هر دو گروه باید با یکدیگر همکاری کنند تا سینمای اقتباسی بتواند هویت واقعی خود را پیدا کند.
با کوچکترین تغییر مخالفت میکنند
حسین عبدالعلیزاده، منتقد سینما هم در این باره نظرات جالبی دارد، وی معتقد است: یکی از دلایلی که فیلمهای اقتباسی کمتر مورد توجه کارگردانها قرار میگیرد، عدم تمایل اکثر نویسندگان از در اختیار گذاشتن کتاب خود به فیلمسازهاست. همچنین بسیاری از آنها رقمهای نجومی را با نگاه به رقمهای دریافتی نویسندگان خارجی در مقابل فیلمهای اقتباسی مطرح میکنند. وی میافزاید: گاهی نویسندهها آنقدر به کتاب خود وابسته هستند که با کوچکترین تغییری مخالفت میکنند، به همین دلیل فیلمنامهنویس و کارگردان بهسوی تصویر کشیدن اینگونه آثار نمیروند، اما در مقابل برخی از آثار به دفعات به فیلم تبدیل میشوند، یعنی نویسنده اثر خود را تقدیم فیلمساز میکند و در نتیجه هر کس با توجه به نگاه خود آن را از زوایای مختلف به تصویر میکشد.
اقتباسیهای جشن بیستوهشتم
با این تفاسیر و با توجه به نظر منتقدان به نظر میرسد امسال و در این دوره از جشنواره فیلم فجر، چنین همکاری صورت گرفته چرا که در کنار غیبت طولانیمدت فیلمهای اقتباسی، امسال با فیلمهای اقتباسی و البته فیلمهایی برگرفته از تحقیقات علمی چون «آناهیتا» ساخته عزیزالله حمیدنژاد روبهرو هستیم. در زیر اشارهای کوتاه به فیلمهای اقتباسی حاضر در جشنواره بیست و هشتم فیلم فجر داریم.
سنگ اول، اقتباس از «تنور» هوشنگ مردای کرمانی: فیلم سینمایی
«سنگ اول» به کارگردانی ابراهیم فروزش و تهیهکنندگی علیرضا سبطاحمدی
بر اساس داستان کوتاه «سنگ اول» از کتاب «تنور» هوشنگ مرادیکرمانی نوشته شده است. این فیلم سینمایی از تولیدات مرکز سیما فیلم است و داستان مردی روستایی و باغدار به نام «حسنعلی» است که روزی به فکر میافتد برای زمان مرگش سنگ قبری تهیه کند تا قبرش بدون سنگ نباشد. آوردن سنگ قبر حسنعلی به روستا اتفاقاتی را در پی دارد. پیش از این فیلمهای بسیاری با اقتباس از آثار مرادیکرمانی ساخته شدهاند که تقریبا تمام آنها، آثار سینمایی قابل قبولی از کار در آمدهاند؛ قصههای مجید (14 داستان) 11 فیلم تلویزیونی و 3 فیلم سینمایی، کارگردان: کیومرث پوراحمد، خمره (فیلم سینمایی) کارگردان: ابراهیم فروزش، چکمه (فیلم سینمایی) کارگردان: محمدعلی طالبی، میهمان مامان (فیلم سینمایی) کارگردان: داریوش مهرجویی، تنور(فیلم سینمایی) کارگردان: محمدعلی طالبی و مثل ماه شب چهارده، 11 قسمت سریال تلویزیونی، یک فیلم سینمایی، کارگردان: محمدعلی طالبی از این دست بودهاند.
«چهل سالگی»، اقتباس از «چهل سالگی» ناهید طباطبایی: فیلم «چهل سالگی» بر اساس فیلمنامهای نوشته مصطفی رستگاری ساخته شده که اقتباسی آزاد از داستانی به همین نام نوشته ناهید طباطبایی است. قصه تحول و بیداری یک زن، آن هم در مرز 40 سالگی میتواند حکایت شیرین و جذابی باشد و این موضوعی است که ناهید طباطبایی در داستان نیمهبلند «چهل سالگی» به آن پرداخته است. این فیلم داستان زن نوازندهای به نام «نگار تمدن» با بازی لیلا حاتمی است که اتفاقی زندگیاش را متحول میکند. شخصیت زن داستان همسری روشنفکر و همفکر و دختری جوان و مهربان دارد و شغلی که موقعیت مناسبی برای او در اجتماع فراهم آورده و دوستانی که تا حدمطلوب قابل اعتنا هستند. در ابتدا این سوال به ذهن متبادر میشود که واقعا او چه چیزی از یک زندگی ایدهآل کم دارد؟ چرا درست در مرز 40 سالگی با چنان خواب آشفتهای روبهرو میشود، در حالی که تا دقایقی میان خواب و بیداری، با این تصور که دختری 19 ساله است باقی میماند؟
«نفوذی»، اقتباس از «حکایت زمستان» سعید عاکف: فیلم سینمایی «نفوذی» ساخته احمد کاوری و مهدی فیوضی نیز از آثار اقتباسی حاضر در جشنواره است. فیلمنامه این اثر را داوود امیریان با برداشتی آزاد از کتاب «حکایت زمستان» سعید عاکف نوشته است. داستان این فیلم درباره اسیری است که بعد از
۲۰ سال دوری از خانواده به وطن بازمیگردد. او وقتی به ایران میرسد دستگیر و زندانی میشود. «نفوذی» از آن دست فیلمهایی بود که پس از نمایش خود تحسین بسیاری از تماشاگران را برانگیخت و یکی از لحظههای خوب
بیست و هشتمین جشنواره بینالمللی فیلم فجر را رقم زد. این اثر سینمایی که در ژانر دفاع مقدس تولید شده است، با انتخاب یک سوژه متفاوت و نو بدون هیچگونه شعارزدگی، کلیشه یا خلق قداستهای بیدلیل، توانست یکی از آثار سینمایی خوب در ژانر دفاع مقدس باشد. تحسین مخاطبان از چنین فیلمی، گفته بسیاری از منتقدان را زیر سوال میبرد چرا که برخی معتقدند آثار اقتباسی عموما ضعیف ظاهر میشوند و از همین رو نویسندگان تمایلی به اقتباس از آثارشان ندارند.
«بیگانگان»، اقتباس از «دکتر ژیواگو»: «عباس رافعی» فیلم «بیگانگان» (روز داوری) را به سفارش شبکه جهانی الکوثر و با اقتباس از از رمان و فیلم ماندگار «دکتر ژیواگو» کارگردانی کرده است. فیلمنامه این فیلم را مهدی سجادهچی نوشته و داستان آن درباره «احمد»، جوان فلسطینی است که در رشته حقوق درس میخواند. او عاشق دختری به نام «لیالی» است که نویسنده و روزنامهنگار است. احمد هیچوقت نتوانسته علاقهاش را به لیالی ابراز کند و به همین دلیل دچار بیخوابی شده است. همزمان با دیدن مقالهای از لیالی در یکی از روزنامهها آگهی پرستاری از یک پیرمرد علیل توجهش را جلب میکند. احمد به دلیل مشکلات مالی که دارد پرستاری پیرمرد را که «حسام» نام دارد قبول میکند. پسر حسام پیرمرد را به احمد میسپارد و همراه خانوادهاش به پاریس میرود. بیخوابی وجه مشترک حسام و احمد است. در این بیخوابیها حسام متوجه عشق احمد به لیالی میشود و نام لیالی باعث میشود او به 50 سال پیش سفر کند و ماجرای عشق خود به دختری به نام «لیلا» را برای احمد تعریف کند. «دکتر ژیواگو» کتابی است نوشته بوریس پاسترناک و
نام کتاب برگرفته از شخصیت اول آن (یک دکتر شاعر) است. کتاب داستان مردی است که عاشق 2 زن است و این موضوع همزمان با انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و سپس جنگ داخلی این کشور اتفاق میافتد. حوادث بیرونی از دسترس مرد داستان خارج هستند و به همین دلیل مسیر زندگیش را دگرگون میکنند. در سال ۱۹۶۵ دیوید لین از روی این کتاب فیلمی به همین نام ساخت و در سال ۲۰۰۵ هم در روسیه از روی آن یک سریال ساخته شد. رقابت بهنسبت گرم فیلمهای اقتباسی در جشنواره بیستوهشتم
امسال هم سیمرغ «اقتباس» به فارابی بازمیگردد؟
زهرا حسيني: «اقتباس» در سینمای ایران جایگاه چندان تعریفشدهای ندارد و اگر هم هرازگاهی نمونهای راهی پرده سینما میشود، از ذوق فردی نویسنده و کارگردان فیلم بیش از عوامل دیگری چون سیاستگذاری یا نیازسنجی مخاطبان، بهرهمند بوده است. این ضعف و خلأ در جغرافیای سینمای ایران، در جشنواره فیلم فجر که کارنامه یک سال سینمای ایران را بررسی میکند، بیشترین نمود را دارد. جالب اینکه در این رویداد سینمایی (و شاید بهجهت خالی نبودن عریضه) چنددورهای در کنار سیمرغهای گوناگونی که آثار سینمایی را از جنبههای مختلف چون بازیگری، فیلمنامه، کارگردانی، تصویرپردازی، فیلمبرداری و... بررسی میکردند، سیمرغی هم برای اهدا به بهترین فیلم اقتباسی گنجانده شده بود اما این سیمرغ سالها سر جای خود باقی ماند و هر سال به دلیل غیبت فیلمهای اقتباسی، به بنیاد سینمایی فارابی بازگشت تا جشنواره گذشته که سرانجام واروژ کریممسیحی با دومین فیلم بلند سینمایی خود موفق به شکار این سیمرغ شد. سینما با ادبیات پیوند نزدیکی دارد و بیمهری سینماگران به کتاب و مطالعه، نه تنها تاحدودی به گسست این رابطه انجامیده که کیفیت متون فیلمنامهای سینمای ایران را نیز نازل کرده است. جشنواره فیلم فجر در سالهای اخیر با اضافه کردن بخش اقتباس سینمایی، توجه به اهمیت اقتباس در سینمای ایران را در قوانین خود قرار داد، اما این چندان نمودی در خروجی جشنواره نداشت. البته با وجود ضعفهای گوناگون در این حوزه در سالهایی نیز سینماگران اقبال خوبی به کتاب داشته و آثاری درخور در این حوزه خلق کردهاند که همانطور که پیشتر نیز اشاره شد، اتفاقی شخصی و از سر ذوق فردی بوده است. در بیستوهفتمین جشنواره فیلم فجر، «تردید» واروژ کریم مسیحی که اقتباسی سینمایی و البته ایرانی از شاهکار ویلیام شکسپیر، «هملت» بود تنها رقیب میدان داوری داوران در این حوزه بود و سیمرغ را (البته بحق) از آن خود کرد تا امیدی دوباره در جریان اصلی سینمای ایران زنده شود.
اقتباس ایرانی؛ تاریخچه طولانی اما ناخوشایند
امسال و در بیستوهشتمین جشنواره بینالمللی فیلم فجر، حضور فیلمهای اقتباسی تا حدودی پررنگ شده است و این شاید نمود همان امیدواریهای دوره قبل باشد. در این زمینه میتوان به فیلمهای «نفوذی» ساخته مشترک احمد کاوری و مهدی فیوضی، «سنگ اول» بهکارگردانی ابراهیم فروزش،
«چهل سالگی» ساخته علیرضا رئیسیان و «بیگانگان» یکی از 2 فیلم ساخته عباس رافعی در جشنواره امسال، اشاره کرد. اما این تا چه حد نشأت گرفته از احیای نگاه سینماگران به مقوله اقتباس است و چقدر میتوان به شکلگیری جریانی در ردههای مدیریتی و سیاستگذاری سینمایی پس از سالها رکود، امیدوار بود. ذبیحالله رحمانی، منتقد سینما در این باره میگوید: بحث اقتباس در سینمای ایران تاریخچه طولانی اما ناخوشایند و بدسابقهای دارد. متاسفانه مشکل اساسی میان هر دو قشر ادبی و سینمایی وجود دارد که فکر میکنند اثر خودشان کاملترین است و دخل و تصرف در آن را نمیپذیرند. وی در این باره میافزاید: البته وجود چنین ضعفی دلیل بر آن نیست که نباید از آثار خوب ادبی کشورمان اقتباس شود. از همین رو به اعتقاد من، هر دو گروه باید با یکدیگر همکاری کنند تا سینمای اقتباسی بتواند هویت واقعی خود را پیدا کند.
با کوچکترین تغییر مخالفت میکنند
حسین عبدالعلیزاده، منتقد سینما هم در این باره نظرات جالبی دارد، وی معتقد است: یکی از دلایلی که فیلمهای اقتباسی کمتر مورد توجه کارگردانها قرار میگیرد، عدم تمایل اکثر نویسندگان از در اختیار گذاشتن کتاب خود به فیلمسازهاست. همچنین بسیاری از آنها رقمهای نجومی را با نگاه به رقمهای دریافتی نویسندگان خارجی در مقابل فیلمهای اقتباسی مطرح میکنند. وی میافزاید: گاهی نویسندهها آنقدر به کتاب خود وابسته هستند که با کوچکترین تغییری مخالفت میکنند، به همین دلیل فیلمنامهنویس و کارگردان بهسوی تصویر کشیدن اینگونه آثار نمیروند، اما در مقابل برخی از آثار به دفعات به فیلم تبدیل میشوند، یعنی نویسنده اثر خود را تقدیم فیلمساز میکند و در نتیجه هر کس با توجه به نگاه خود آن را از زوایای مختلف به تصویر میکشد.
اقتباسیهای جشن بیستوهشتم
با این تفاسیر و با توجه به نظر منتقدان به نظر میرسد امسال و در این دوره از جشنواره فیلم فجر، چنین همکاری صورت گرفته چرا که در کنار غیبت طولانیمدت فیلمهای اقتباسی، امسال با فیلمهای اقتباسی و البته فیلمهایی برگرفته از تحقیقات علمی چون «آناهیتا» ساخته عزیزالله حمیدنژاد روبهرو هستیم. در زیر اشارهای کوتاه به فیلمهای اقتباسی حاضر در جشنواره بیست و هشتم فیلم فجر داریم.
سنگ اول، اقتباس از «تنور» هوشنگ مردای کرمانی: فیلم سینمایی
«سنگ اول» به کارگردانی ابراهیم فروزش و تهیهکنندگی علیرضا سبطاحمدی
بر اساس داستان کوتاه «سنگ اول» از کتاب «تنور» هوشنگ مرادیکرمانی نوشته شده است. این فیلم سینمایی از تولیدات مرکز سیما فیلم است و داستان مردی روستایی و باغدار به نام «حسنعلی» است که روزی به فکر میافتد برای زمان مرگش سنگ قبری تهیه کند تا قبرش بدون سنگ نباشد. آوردن سنگ قبر حسنعلی به روستا اتفاقاتی را در پی دارد. پیش از این فیلمهای بسیاری با اقتباس از آثار مرادیکرمانی ساخته شدهاند که تقریبا تمام آنها، آثار سینمایی قابل قبولی از کار در آمدهاند؛ قصههای مجید (14 داستان) 11 فیلم تلویزیونی و 3 فیلم سینمایی، کارگردان: کیومرث پوراحمد، خمره (فیلم سینمایی) کارگردان: ابراهیم فروزش، چکمه (فیلم سینمایی) کارگردان: محمدعلی طالبی، میهمان مامان (فیلم سینمایی) کارگردان: داریوش مهرجویی، تنور(فیلم سینمایی) کارگردان: محمدعلی طالبی و مثل ماه شب چهارده، 11 قسمت سریال تلویزیونی، یک فیلم سینمایی، کارگردان: محمدعلی طالبی از این دست بودهاند.
«چهل سالگی»، اقتباس از «چهل سالگی» ناهید طباطبایی: فیلم «چهل سالگی» بر اساس فیلمنامهای نوشته مصطفی رستگاری ساخته شده که اقتباسی آزاد از داستانی به همین نام نوشته ناهید طباطبایی است. قصه تحول و بیداری یک زن، آن هم در مرز 40 سالگی میتواند حکایت شیرین و جذابی باشد و این موضوعی است که ناهید طباطبایی در داستان نیمهبلند «چهل سالگی» به آن پرداخته است. این فیلم داستان زن نوازندهای به نام «نگار تمدن» با بازی لیلا حاتمی است که اتفاقی زندگیاش را متحول میکند. شخصیت زن داستان همسری روشنفکر و همفکر و دختری جوان و مهربان دارد و شغلی که موقعیت مناسبی برای او در اجتماع فراهم آورده و دوستانی که تا حدمطلوب قابل اعتنا هستند. در ابتدا این سوال به ذهن متبادر میشود که واقعا او چه چیزی از یک زندگی ایدهآل کم دارد؟ چرا درست در مرز 40 سالگی با چنان خواب آشفتهای روبهرو میشود، در حالی که تا دقایقی میان خواب و بیداری، با این تصور که دختری 19 ساله است باقی میماند؟
«نفوذی»، اقتباس از «حکایت زمستان» سعید عاکف: فیلم سینمایی «نفوذی» ساخته احمد کاوری و مهدی فیوضی نیز از آثار اقتباسی حاضر در جشنواره است. فیلمنامه این اثر را داوود امیریان با برداشتی آزاد از کتاب «حکایت زمستان» سعید عاکف نوشته است. داستان این فیلم درباره اسیری است که بعد از
۲۰ سال دوری از خانواده به وطن بازمیگردد. او وقتی به ایران میرسد دستگیر و زندانی میشود. «نفوذی» از آن دست فیلمهایی بود که پس از نمایش خود تحسین بسیاری از تماشاگران را برانگیخت و یکی از لحظههای خوب
بیست و هشتمین جشنواره بینالمللی فیلم فجر را رقم زد. این اثر سینمایی که در ژانر دفاع مقدس تولید شده است، با انتخاب یک سوژه متفاوت و نو بدون هیچگونه شعارزدگی، کلیشه یا خلق قداستهای بیدلیل، توانست یکی از آثار سینمایی خوب در ژانر دفاع مقدس باشد. تحسین مخاطبان از چنین فیلمی، گفته بسیاری از منتقدان را زیر سوال میبرد چرا که برخی معتقدند آثار اقتباسی عموما ضعیف ظاهر میشوند و از همین رو نویسندگان تمایلی به اقتباس از آثارشان ندارند.
«بیگانگان»، اقتباس از «دکتر ژیواگو»: «عباس رافعی» فیلم «بیگانگان» (روز داوری) را به سفارش شبکه جهانی الکوثر و با اقتباس از از رمان و فیلم ماندگار «دکتر ژیواگو» کارگردانی کرده است. فیلمنامه این فیلم را مهدی سجادهچی نوشته و داستان آن درباره «احمد»، جوان فلسطینی است که در رشته حقوق درس میخواند. او عاشق دختری به نام «لیالی» است که نویسنده و روزنامهنگار است. احمد هیچوقت نتوانسته علاقهاش را به لیالی ابراز کند و به همین دلیل دچار بیخوابی شده است. همزمان با دیدن مقالهای از لیالی در یکی از روزنامهها آگهی پرستاری از یک پیرمرد علیل توجهش را جلب میکند. احمد به دلیل مشکلات مالی که دارد پرستاری پیرمرد را که «حسام» نام دارد قبول میکند. پسر حسام پیرمرد را به احمد میسپارد و همراه خانوادهاش به پاریس میرود. بیخوابی وجه مشترک حسام و احمد است. در این بیخوابیها حسام متوجه عشق احمد به لیالی میشود و نام لیالی باعث میشود او به 50 سال پیش سفر کند و ماجرای عشق خود به دختری به نام «لیلا» را برای احمد تعریف کند. «دکتر ژیواگو» کتابی است نوشته بوریس پاسترناک و
نام کتاب برگرفته از شخصیت اول آن (یک دکتر شاعر) است. کتاب داستان مردی است که عاشق 2 زن است و این موضوع همزمان با انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و سپس جنگ داخلی این کشور اتفاق میافتد. حوادث بیرونی از دسترس مرد داستان خارج هستند و به همین دلیل مسیر زندگیش را دگرگون میکنند. در سال ۱۹۶۵ دیوید لین از روی این کتاب فیلمی به همین نام ساخت و در سال ۲۰۰۵ هم در روسیه از روی آن یک سریال ساخته شد. ارسال نظر
پربیننده