طه صابریان
آزمون جنگ ششم صعده تجربه تلخی برای ارتش عربستان سعودی بوده است. شکست‌های پی‌درپی این ارتش در یک نبرد نابرابر با نیروهايی كه توسط رسانه‌های سعودی «یک مشت یاغی» ناميده مي‌شوند برای رسانه‌ها و مراکز پژوهشی پرسش‌های بسياري درباره این ارتش مطرح ساخت، از جمله سوال‌های مطرح شده:
1- چرا این ارتش با وجود مجهز بودن به مدرن‌ترین سلاح‌ها و تجهیزات در قبال نیروی شبه‌نظامی و عشیره‌ای جنبش حوثی‌ها، شکست‌های تلخی خورده؟
2- عوامل اصلی شکست این ارتش مجهز و مسلح کدامند؟
3- نقش ساختار تشکیلاتی، نظام فرماندهی، دکترین نظامی، تاکتیک‌ها و تفکر عملیاتی و بنیه لجستیکی و معنوی این ارتش در ناکامی و شکست نظامی عربستان سعودی در باتلاق‌های شمال یمن چگونه بوده؟
4- نقاط قوت و ضعف این ارتش کدام است؟
5- مشخصات یک نظامی عربستانی چیست و نقش این شاخصه‌ها در شکست اخیر؟ ارزیابی توان عملیاتی و رزمی نظامی عربستانی چگونه است؟
6- نقش ارتش سعودی در قدرت و روند تصمیم‌گیری در این پادشاهی چيست؟
7- پیوند و روابط ارتش با شاهزادگان سعودی و جناح‌های آن چگونه است؟
8- چرا ارتش عربستان سعودی توان رزمی ندارد و چرا از تمام عملیات نظامی شکست خورده خارج شده؟
9- چرا کودتاهای نظامی در این کشور ناموفق بوده و در کشورهای عربی دیگر همچون عراق، مصر، موریتانی و یمن موفقیت‌آمیز بوده است؟
ملک‌عبدالعزیز بن الرحمن آل سعود، موسس دولت سوم سعودی با استفاده از نیروی شبه‌نظامیان عشیره‌ای توانست نظام پادشاهی عربستان سعودی در سال 1932 را تاسیس کند. پایه قدرت ملک‌عبدالعزیز نیروی شبه‌نظامیان عشیره‌ای مسلح به سلاح‌های قدیمی بوده. این نیرو به نام «اخوان» معروف بوده و شالوده سازماندهی آن در سال 1925 تکامل یافته و در نیمه دهه 30 و چند سال پس از تاسیس پادشاهی سعودی هسته اولیه وزارت دفاع و ستاد مشترک فرماندهی ارتش سعودی پایه‌ریزی شد. افسران سوری و فلسطینی نقش مهمی در پایه‌ریزی ارتش سعودی داشتند. نیروی اخوان بر دکترین جهاد مستمر و مبارزه با بدعت‌ها و امر به‌معروف و نهی از منکر سامان یافته لذا با گرایشات ملک‌عبدالعزیز [به سمت نظام پادشاهی مرفه و دوری از جهاد و پیروی از سلف صالح] مخالف بوده و ملک با استفاده از انگلیسی‌ها و هواپیماهای آنها تمرد اخوان را سرنگون کرد، لذا ملک عبدالعزیز از نیروی بسیجی و جهادی به سمت یک نیروی نظامی آموزش دیده (توسط افسران آمریکایی و انگلیسی آموزش دیدند) حرکت کرد و از نیروی عشایر و قبایل نجد برای پاسداری از تاسیسات نظامی و اقتصادی مانند تاسیسات نفتی و محافظت از شاهزادگان استفاده کرد، لذا عربستان سعودی با 2 نیروی نظامی موازی مسلح شد (ارتش و گارد ملی) و طی 4 دهه اخیر ارتش زیرنظر شاهزاده سلطان بن عبدالعزیز به عنوان وزیر دفاع و نیروی گارد ملی (نیروی شبه‌نظامی عشیره‌ای) تحت رهبری و هدایت شاهزاده عبدالله (ملک عبدالله کنونی) بوده است. ارتش عربستان سعودی تحت‌تاثیر شرایط داخلی و تحولات منطقه‌ای دست به اقدامات علیه خاندان سلطنتی زد از جمله:
1- جنبش افسران آزاد سعودی توسط خلبان عبدالله الشمرانی و حداقل 12 افسر در نیمه دهه 50 سازمان یافته و تحت‌تاثیر اندیشه‌های ناصر، رهبر مصر بوده است. این جنبش قصد داشت با پیروی از الگوی افسران آزاد مصر به رهبری سرهنگ جمال عبدالناصر (رژیم پادشاهی فاروق را در 1952 سرنگون ساخت) حکومت آل‌سعود را سرنگون کند. در طرح نافرجام این گروه (که قرار بود در آوریل و مه 1955 صورت گیرد) ترور شاهزاده فیصل بن عبدالعزیز (پادشاه عربستان سعودی از دهه 60 تا 1975) هدف اصلی بود ولی اطلاعات آمریکا و خیانت برخی از افسران سران جنبش افسران آزاد سعودی دستگیر و در 1956 اعدام شدند.
2- در سال 1962 عده‌ای از خلبانان نیروی هوایی سعودی در پرتوی تحولات مربوط به جنگ قدرت و هژمونی مصر و عربستان سعودی در یمن به مصر فرار کردند. فرار بیش از 40 خلبان و هواداری آنها از جمال عبدالناصر باعث فروپاشی نیروی هوایی سعودی شد.
3- در ژوئن و سپتامبر 1969 عده‌ای از نظامیان سعودی تلاش‌های نافرجامی جهت سرنگونی رژیم سعودی داشتند که اين تلاش‌ها توسط نیروهای امنیتی خنثی شد.
4- کودتای نافرجام نظامیان در سال 1977 خنثی و رهبران آن اعدام شدند.
5- در دوران جنگ دوم خلیج فارس (1991-1990) شایعه شد 2 خلبان سعودی به سودان پناهنده شدند.
در بررسی جامعه‌شناسانه اقدامات نظامیان سعودی علیه خاندان سلطنتی می‌توان گفت: 1- افسران
آموزش دیده در قبال استبداد شاهزادگان بی‌سواد و عیاش احساس غبن می‌کردند، لذا جهت تغییر اوضاع دست به اقدامات نظامی می‌زدند.
2- افسران آموزش دیده به دنبال اجرای برنامه‌های اصلاحی و توسعه بودند و با سیاست‌های ارتجاعی خاندان سلطنتی و روحانیون وهابی مخالفند، لذا تغییر نظام رژیم را مقدمه‌ای برای اجرای اصلاحات در کشور می‌دانستند.
3- افسران تحت‌تاثیر احساسات میهن‌پرستی و آموزه‌های جمال عبدالناصر- رهبر مصر- به دنبال یک اقدام انقلابی جهت تغيير مسیر سياست‌هاي کشورشان بودند.
4- تبعیض شاهزادگان خاندان سلطنتی و مقدم دانستن افسران نجدی بر افسران حجازی، نقش مهمی در تحرک افسران حجازی برای تغییر این نظام آپارتاید عشیره‌ای و نجدی داشته است. سیاست‌های خاندان سعودی جهت مهار قدرت و توان ارتش نقش مهمی در خنثی‌سازی تلاش افسران ارتش جهت اقدامات نظامی و ایجاد کودتا داشته است. دستگاه‌های اطلاعاتی انگلیسی و آمریکایی در این راستا به سیاست‌های سعودی کمک‌های فراوانی کرده‌اند. اقدامات پیشگیرانه و بازدارنده خاندان سلطنتی برای خنثی کردن هرگونه تمرد و مخالفت از سوی ارتش را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:
1- عدم اهتمام به توسعه انسانی ارتش و کاهش بودجه‌های اختصاصی به آن. این سیاست از نیمه دهه 50 تا نیمه دهه 60 بشدت دنبال می‌شد. خاندان سلطنتی از کودتاهای موفق [ارتش مصر (کودتا علیه فاروق 1952)، عراق (کودتا علیه فیصل دوم 1958)، یمن (کودتای سرهنگ سلال علیه خاندان حمید الدینی در 1962) و کودتاهای بعثی‌ها در عراق 8 فوریه 1963 و در سوریه در مارس 63] به وحشت افتاده لذا مراقب اوضاع ارتش بوده است.
2- ایجاد نیروهای نظامی موازی همچون گارد ملی به فرماندهی شاهزاده عبدالله (ملک عبدالله)، گارد مرزی و گارد سلطنتی.
3- دادن تمام پستهای فرماندهی ارتش به شاهزادگان: شاهزادگان سعودی پس از طی دوره‌های نظامی در مراکز آموزش نظامی آمریکا و انگلیس، پستهای فرماندهی حساس ارتش را تسخیر کرده تا از تحرکات ارتش برضد منافع خاندان سلطنتی پیشگیری کنند.
4- اغلب نظامیان سعودی از قبایل نجدی یا قبایل متحد خاندان سلطنتی هستند و طایفه شیعیان منطقه الشرقیه (القطیف و الاحساء) و جمعیت اسماعیلی‌های منطقه عسیر از ورود به ارتش و دیگر نهادهای نظامی محرومند. شیعیان در دوران جنگ دوم خلیج فارس و در قبال تهاجم ارتش بعثی صدام حسین به مرزهای سعودی از مقامات دولتی و نظامی خواستند تا به عنوان داوطلب و مدافع از کشور به جبهه‌ها اعزام شوند ولی حكومت سعودی با درخواست آنها مخالفت کرد. شیعیان از محرومیت آنها در ورود به پيشه نظامی، پلیس و امنیتی همواره شکایت داشته‌اند.
کارکرد عملیاتی و رزمی ارتش سعودی
نیروهای داوطلب و عشیره‌ای اخوان به شیوه جنگ‌های قبیله‌ای به قوای دشمنان آل‌سعود حمله کرده و نظام و شیوه غارتگری و به اسارت گرفتن زنان و کودکان قبایل دشمن به عنوان پایه‌های اصولی فن رزمی این نیرو بوده است. پس از تشکیل دولت پادشاهی سعودی در 1932 و انحلال گروه اخوان، ارتش نوین توسط ارتش آمریکا و انگلیس آموزش دید ولی این ارتش در تمام آزمون‌ها و جنگ‌ها شکست خورده بیرون آمده است. خاندان سلطنتی در هیچکدام از جنگ‌های ارتش اعراب در برابر ارتش صهیونیستی شرکت نظامی نداشته و در جنگ‌های منطقه‌ای جنگ یمن، جنگ یمن جنوبی، شورش ظفاری‌ها در عمان، جنگ تحمیلی عراق عليه ايران و جنگ دوم و سوم خلیج فارس دخالت مستقیم نداشته و همیشه مدیریت جنگ‌های نیابتی (5 مرحله نبرد میان ارتش یمن و مردم شمال صعده) و جنگ سقوط صدام را برعهده داشته و تامین‌کننده هزینه‌های این جنگ‌ها بوده است. سعودي‌ها همواره براي حفظ حاكميت و تلاش براي گسترش نفوذ خود در اغلب جنگ‌هاي منطقه‌اي شركت داشته و بودجه‌هاي نظامي عمليات رزمي بر عهده خاندان سلطنتي بوده است. حتي بخش عمده‌اي از هزينه‌هاي جنگ‌هاي آمريكايي در افغانستان، پاكستان و عراق به عهده سعودي‌ها بوده است.
ارتش سعودی در جنگ‌ها از خفاجی تا جبل دخان
گرچه خاندان سلطنتي عربستان سعودي بزرگ‌ترين تامين‌كننده هزينه‌هاي (45ميليارد دلار رياض به بغداد داد) 8 سال جنگ تحميلي صدام حسين عليه ايران اسلامي بوده ولي ارتش صدام در سال 1990 منطقه خفاجي در مرزهاي عراق و سعودي را تسخير و سعودي‌ها از آمريكا استمداد كردند و واشنگتن به این بهانه پاسخ داد و 500 هزار سرباز آمریکایی به منطقه گسیل داشت و تمام هزینه از درآمد نفتی عربستان سعودی تامین شد. پاسگاه مرزی خفاجی بدون شلیک شدن یک گلوله تسلیم ارتش صدام شد و سربازان آمریکایی جهت دفاع از شرافت سعودی در قبال صدام به سرزمین حرمین سرازیر شدند. استمداد کمک یک مسلمان از غیرمسلمان در شریعت اسلام بر اساس فقه اسلامی حرام است ولی خاندان سعودی براي حضور سربازان (سربازان زن که در عملیات آزادی خفاجی شرکت کردند اغلب در لباس نظامی غیرمناسبی بودند تا جایی که یک روزنامه‌نگار غیور سعودی با تلخی مقاله‌ای تحت عنوان «بازوان لخت سربازان زن آمریکایی از سبیل‌های مردان سعودی پاسداری می‌کنند» نوشت) توجيهاتي داشتند. همچنین سربازان یهودی شرکت‌کننده در این عملیات در سرزمین وحی و اماکن مقدس اسلامی فرایض دینی خود از جمله دمیدن به شیپور سنتی و مذهبی قوم یهود را انجام مي‌دادند. حضور زنان و یهودیان و استمداد از نیروی غیرمسلمان برای روحانیون سعودی بویژه جوانان بسیار دردناک بوده و عده‌ای از آنها به مخالفت و معارضه با سیاست خانواده سلطنتی درآمدند و پیوستن عده‌ای از جوانان سلفی به القاعده از نتایج حضور ارتش آمریکا در سرزمین وحی بوده است.
نبرد پاسگاه خفاجی برای ارتش مسلح سعودی آزمون خفت‌باری بوده است. این تجربه تلخ اینک در کوه‌های صعده و شمال یمن تکرار می‌شود و ارتش مجهز سعودی اکنون مزه تلخ شکست‌ها از دست عده‌ای مسلح به سلاح‌های ابتدایی را جرعه جرعه می‌چشد. همگان آگاهند كه عربستان سعودي بزرگ‌ترين خريدار اسلحه در خاورميانه و جهان اسلام و رياض بزرگ‌ترين بازار براي كارخانجات اسلحه‌سازي آمريكا، انگليس و فرانسه است. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود كه با وجود خریدهای میلیارد دلاری و هزینه‌های کلان نظامی پس چرا ارتش سعودی همواره در آزمون‌های رزمی و عملیاتی با تلخکامی خارج می‌شود. هزینه نظامی و امنیتی دولت در اواخر دوران ملک عبدالعزیز
(1953-1947) افزایش یافته و بودجه نظامی در سال‌های
1953-1947، 215 میلیون ریال سعودی بوده است. در سال 1952- 1951، 490 میلیون ریال بوده که 158 میلیون ریال به هزینه‌های نظامی و امنیتی اختصاص یافته و در سال 1953-1952 بودجه کشور 758 میلیون ريال بوده که 400 میلیون به ارتش و نیروهای مسلح و پلیس اختصاص داده شده و در طرح‌های 1972- 1962 بودجه نظامی و امنیتی یک‌سوم کل بودجه بوده و در سومین طرح 5 ساله ( 1985-1980) بودجه نظامی یکصد میلیارد دلار بوده (کل بودجه 237 میلیارد دلار بود) [نخستین طرح 5 ساله 1975-1970 بودجه نظامی 21 درصد کل بودجه و در دومین طرح 5 ساله
(1980 – 1975) بودجه نظامی 17 درصد کل بودجه بوده است]. در سال‌های 1995 – 1990 سرانه هزینه یک نظامی سعودی 2 هزار دلار بوده و در مقابل هزینه سرباز آمریکایی 520 دلار، سرباز سوری 43 دلار و سرباز الجزایری 32 دلار بوده است. بسیاری از پژوهشگران مسائل نظامی و تسلیحاتی عربستان سعودی بر این باورند که شاهزادگان در همه معاملات خرید تسلیحاتی حضور فعال داشته و با گرفتن رشوه‌های کلان از شرکت‌های اسلحه‌سازی آمریکا و انگلیس اقدام به خریدهای نظامی می‌کنند. در معامله میلیاردی «الیمامه» که بزرگ‌ترین معامله تسلیحاتی قرن بیستم بود و گزارش‌ها و داستان‌ها و حتی فیلم‌های سینمایی بر اساس آن ساخته شده نقش شاهزاده سلطان بن عبدالعزیز (ولیعهد و وزیر دفاع عربستان سعودی) و فرزندش شاهزاده بندر بن سلطان (22 سال سفیر عربستان سعودی در آمریکا بوده) در این معامله تسلیحاتی کلیدی بوده است. در این زمینه تسلیحاتی و خریدهای کلان این سوال نیز مطرح است که چرا سعودی‌ها اقدام به خریدهای کلان می‌کنند؟ پاسخ‌های این سوال به طور خلاصه چنین است:
1- هراس رژیم سعودی پیرامون ثبات و امنیت و حفظ تاج و تخت. این هراس‌ها اغلب جنبه داخلی دارد و خاندان سلطنتی جهت تقویت هیبت دولت سعودی و خاندان سلطنتی در افکار عمومی مردم عربستان اقدام به این خریدها می‌کند.
2- تامین سلاح و تجهیزات نظامی و انبار کردن این سلاح‌ها جهت استفاده ارتش آمریکا در زمان ضروری و لازم. آمریکا در جنگ‌های دوم و سوم خلیج فارس از ظرفیت‌های تسلیحاتی عربستان سعودی استفاده کرد.
3- این خریدها در حقیقت نقش مهمی در رفع کسری بودجه نظامی ارتش و کارخانجات سلاح‌سازی آمریکا دارد. نداف سافران در پژوهش خود درباره روابط نهفته ریاض – واشنگتن اذعان کرد معامله خرید سلاح‌های آمریکا از سوی ریاض در مه 1973 فشار قوی روی نرخ و ارزش دلار آمریکا را کاهش داده و به نظام پرداختی‌های آمریکا کمک فراوانی کرد.
4- خریدهای تسلیحاتی منبع درآمد شاهزادگان سعودی بویژه شاهزادگان وابسته به جناح سدیری‌هاست، زیرا اغلب نهادهای نظامی و امنیتی در دستان شاهزادگان سدیری است (وزارت دفاع در دست شاهزاده سلطان، برادر تنی شاهزاده نایف، وزیر کشور است).
5- خرید سلاح‌ها عامل مهمی در تقویت مناسبات ریاض و واشنگتن است و عامل روابط آمریکا و عربستان سعودی نقش مهمی در استمرار نظام پادشاهی سعودی و امنیت ملی آن دارد. سياست و نظامي‌گري در رژيم سعودي
ارتشي براي هيچ يك از فصول
گرچه خاندان سلطنتي عربستان سعودي بزرگ‌ترين تامين‌كننده هزينه‌هاي (45ميليارد دلار رياض به بغداد داد) 8 سال جنگ تحميلي صدام حسين عليه ايران اسلامي بوده ولي ارتش صدام در سال 1990 منطقه خفاجي در مرزهاي عراق و سعودي را تسخير و سعودي‌ها از آمريكا استمداد كردند
طه صابریان
آزمون جنگ ششم صعده تجربه تلخی برای ارتش عربستان سعودی بوده است. شکست‌های پی‌درپی این ارتش در یک نبرد نابرابر با نیروهايی كه توسط رسانه‌های سعودی «یک مشت یاغی» ناميده مي‌شوند برای رسانه‌ها و مراکز پژوهشی پرسش‌های بسياري درباره این ارتش مطرح ساخت، از جمله سوال‌های مطرح شده:
1- چرا این ارتش با وجود مجهز بودن به مدرن‌ترین سلاح‌ها و تجهیزات در قبال نیروی شبه‌نظامی و عشیره‌ای جنبش حوثی‌ها، شکست‌های تلخی خورده؟
2- عوامل اصلی شکست این ارتش مجهز و مسلح کدامند؟
3- نقش ساختار تشکیلاتی، نظام فرماندهی، دکترین نظامی، تاکتیک‌ها و تفکر عملیاتی و بنیه لجستیکی و معنوی این ارتش در ناکامی و شکست نظامی عربستان سعودی در باتلاق‌های شمال یمن چگونه بوده؟
4- نقاط قوت و ضعف این ارتش کدام است؟
5- مشخصات یک نظامی عربستانی چیست و نقش این شاخصه‌ها در شکست اخیر؟ ارزیابی توان عملیاتی و رزمی نظامی عربستانی چگونه است؟
6- نقش ارتش سعودی در قدرت و روند تصمیم‌گیری در این پادشاهی چيست؟
7- پیوند و روابط ارتش با شاهزادگان سعودی و جناح‌های آن چگونه است؟
8- چرا ارتش عربستان سعودی توان رزمی ندارد و چرا از تمام عملیات نظامی شکست خورده خارج شده؟
9- چرا کودتاهای نظامی در این کشور ناموفق بوده و در کشورهای عربی دیگر همچون عراق، مصر، موریتانی و یمن موفقیت‌آمیز بوده است؟
ملک‌عبدالعزیز بن الرحمن آل سعود، موسس دولت سوم سعودی با استفاده از نیروی شبه‌نظامیان عشیره‌ای توانست نظام پادشاهی عربستان سعودی در سال 1932 را تاسیس کند. پایه قدرت ملک‌عبدالعزیز نیروی شبه‌نظامیان عشیره‌ای مسلح به سلاح‌های قدیمی بوده. این نیرو به نام «اخوان» معروف بوده و شالوده سازماندهی آن در سال 1925 تکامل یافته و در نیمه دهه 30 و چند سال پس از تاسیس پادشاهی سعودی هسته اولیه وزارت دفاع و ستاد مشترک فرماندهی ارتش سعودی پایه‌ریزی شد. افسران سوری و فلسطینی نقش مهمی در پایه‌ریزی ارتش سعودی داشتند. نیروی اخوان بر دکترین جهاد مستمر و مبارزه با بدعت‌ها و امر به‌معروف و نهی از منکر سامان یافته لذا با گرایشات ملک‌عبدالعزیز [به سمت نظام پادشاهی مرفه و دوری از جهاد و پیروی از سلف صالح] مخالف بوده و ملک با استفاده از انگلیسی‌ها و هواپیماهای آنها تمرد اخوان را سرنگون کرد، لذا ملک عبدالعزیز از نیروی بسیجی و جهادی به سمت یک نیروی نظامی آموزش دیده (توسط افسران آمریکایی و انگلیسی آموزش دیدند) حرکت کرد و از نیروی عشایر و قبایل نجد برای پاسداری از تاسیسات نظامی و اقتصادی مانند تاسیسات نفتی و محافظت از شاهزادگان استفاده کرد، لذا عربستان سعودی با 2 نیروی نظامی موازی مسلح شد (ارتش و گارد ملی) و طی 4 دهه اخیر ارتش زیرنظر شاهزاده سلطان بن عبدالعزیز به عنوان وزیر دفاع و نیروی گارد ملی (نیروی شبه‌نظامی عشیره‌ای) تحت رهبری و هدایت شاهزاده عبدالله (ملک عبدالله کنونی) بوده است. ارتش عربستان سعودی تحت‌تاثیر شرایط داخلی و تحولات منطقه‌ای دست به اقدامات علیه خاندان سلطنتی زد از جمله:
1- جنبش افسران آزاد سعودی توسط خلبان عبدالله الشمرانی و حداقل 12 افسر در نیمه دهه 50 سازمان یافته و تحت‌تاثیر اندیشه‌های ناصر، رهبر مصر بوده است. این جنبش قصد داشت با پیروی از الگوی افسران آزاد مصر به رهبری سرهنگ جمال عبدالناصر (رژیم پادشاهی فاروق را در 1952 سرنگون ساخت) حکومت آل‌سعود را سرنگون کند. در طرح نافرجام این گروه (که قرار بود در آوریل و مه 1955 صورت گیرد) ترور شاهزاده فیصل بن عبدالعزیز (پادشاه عربستان سعودی از دهه 60 تا 1975) هدف اصلی بود ولی اطلاعات آمریکا و خیانت برخی از افسران سران جنبش افسران آزاد سعودی دستگیر و در 1956 اعدام شدند.
2- در سال 1962 عده‌ای از خلبانان نیروی هوایی سعودی در پرتوی تحولات مربوط به جنگ قدرت و هژمونی مصر و عربستان سعودی در یمن به مصر فرار کردند. فرار بیش از 40 خلبان و هواداری آنها از جمال عبدالناصر باعث فروپاشی نیروی هوایی سعودی شد.
3- در ژوئن و سپتامبر 1969 عده‌ای از نظامیان سعودی تلاش‌های نافرجامی جهت سرنگونی رژیم سعودی داشتند که اين تلاش‌ها توسط نیروهای امنیتی خنثی شد.
4- کودتای نافرجام نظامیان در سال 1977 خنثی و رهبران آن اعدام شدند.
5- در دوران جنگ دوم خلیج فارس (1991-1990) شایعه شد 2 خلبان سعودی به سودان پناهنده شدند.
در بررسی جامعه‌شناسانه اقدامات نظامیان سعودی علیه خاندان سلطنتی می‌توان گفت: 1- افسران
آموزش دیده در قبال استبداد شاهزادگان بی‌سواد و عیاش احساس غبن می‌کردند، لذا جهت تغییر اوضاع دست به اقدامات نظامی می‌زدند.
2- افسران آموزش دیده به دنبال اجرای برنامه‌های اصلاحی و توسعه بودند و با سیاست‌های ارتجاعی خاندان سلطنتی و روحانیون وهابی مخالفند، لذا تغییر نظام رژیم را مقدمه‌ای برای اجرای اصلاحات در کشور می‌دانستند.
3- افسران تحت‌تاثیر احساسات میهن‌پرستی و آموزه‌های جمال عبدالناصر- رهبر مصر- به دنبال یک اقدام انقلابی جهت تغيير مسیر سياست‌هاي کشورشان بودند.
4- تبعیض شاهزادگان خاندان سلطنتی و مقدم دانستن افسران نجدی بر افسران حجازی، نقش مهمی در تحرک افسران حجازی برای تغییر این نظام آپارتاید عشیره‌ای و نجدی داشته است. سیاست‌های خاندان سعودی جهت مهار قدرت و توان ارتش نقش مهمی در خنثی‌سازی تلاش افسران ارتش جهت اقدامات نظامی و ایجاد کودتا داشته است. دستگاه‌های اطلاعاتی انگلیسی و آمریکایی در این راستا به سیاست‌های سعودی کمک‌های فراوانی کرده‌اند. اقدامات پیشگیرانه و بازدارنده خاندان سلطنتی برای خنثی کردن هرگونه تمرد و مخالفت از سوی ارتش را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:
1- عدم اهتمام به توسعه انسانی ارتش و کاهش بودجه‌های اختصاصی به آن. این سیاست از نیمه دهه 50 تا نیمه دهه 60 بشدت دنبال می‌شد. خاندان سلطنتی از کودتاهای موفق [ارتش مصر (کودتا علیه فاروق 1952)، عراق (کودتا علیه فیصل دوم 1958)، یمن (کودتای سرهنگ سلال علیه خاندان حمید الدینی در 1962) و کودتاهای بعثی‌ها در عراق 8 فوریه 1963 و در سوریه در مارس 63] به وحشت افتاده لذا مراقب اوضاع ارتش بوده است.
2- ایجاد نیروهای نظامی موازی همچون گارد ملی به فرماندهی شاهزاده عبدالله (ملک عبدالله)، گارد مرزی و گارد سلطنتی.
3- دادن تمام پستهای فرماندهی ارتش به شاهزادگان: شاهزادگان سعودی پس از طی دوره‌های نظامی در مراکز آموزش نظامی آمریکا و انگلیس، پستهای فرماندهی حساس ارتش را تسخیر کرده تا از تحرکات ارتش برضد منافع خاندان سلطنتی پیشگیری کنند.
4- اغلب نظامیان سعودی از قبایل نجدی یا قبایل متحد خاندان سلطنتی هستند و طایفه شیعیان منطقه الشرقیه (القطیف و الاحساء) و جمعیت اسماعیلی‌های منطقه عسیر از ورود به ارتش و دیگر نهادهای نظامی محرومند. شیعیان در دوران جنگ دوم خلیج فارس و در قبال تهاجم ارتش بعثی صدام حسین به مرزهای سعودی از مقامات دولتی و نظامی خواستند تا به عنوان داوطلب و مدافع از کشور به جبهه‌ها اعزام شوند ولی حكومت سعودی با درخواست آنها مخالفت کرد. شیعیان از محرومیت آنها در ورود به پيشه نظامی، پلیس و امنیتی همواره شکایت داشته‌اند.
کارکرد عملیاتی و رزمی ارتش سعودی
نیروهای داوطلب و عشیره‌ای اخوان به شیوه جنگ‌های قبیله‌ای به قوای دشمنان آل‌سعود حمله کرده و نظام و شیوه غارتگری و به اسارت گرفتن زنان و کودکان قبایل دشمن به عنوان پایه‌های اصولی فن رزمی این نیرو بوده است. پس از تشکیل دولت پادشاهی سعودی در 1932 و انحلال گروه اخوان، ارتش نوین توسط ارتش آمریکا و انگلیس آموزش دید ولی این ارتش در تمام آزمون‌ها و جنگ‌ها شکست خورده بیرون آمده است. خاندان سلطنتی در هیچکدام از جنگ‌های ارتش اعراب در برابر ارتش صهیونیستی شرکت نظامی نداشته و در جنگ‌های منطقه‌ای جنگ یمن، جنگ یمن جنوبی، شورش ظفاری‌ها در عمان، جنگ تحمیلی عراق عليه ايران و جنگ دوم و سوم خلیج فارس دخالت مستقیم نداشته و همیشه مدیریت جنگ‌های نیابتی (5 مرحله نبرد میان ارتش یمن و مردم شمال صعده) و جنگ سقوط صدام را برعهده داشته و تامین‌کننده هزینه‌های این جنگ‌ها بوده است. سعودي‌ها همواره براي حفظ حاكميت و تلاش براي گسترش نفوذ خود در اغلب جنگ‌هاي منطقه‌اي شركت داشته و بودجه‌هاي نظامي عمليات رزمي بر عهده خاندان سلطنتي بوده است. حتي بخش عمده‌اي از هزينه‌هاي جنگ‌هاي آمريكايي در افغانستان، پاكستان و عراق به عهده سعودي‌ها بوده است.
ارتش سعودی در جنگ‌ها از خفاجی تا جبل دخان
گرچه خاندان سلطنتي عربستان سعودي بزرگ‌ترين تامين‌كننده هزينه‌هاي (45ميليارد دلار رياض به بغداد داد) 8 سال جنگ تحميلي صدام حسين عليه ايران اسلامي بوده ولي ارتش صدام در سال 1990 منطقه خفاجي در مرزهاي عراق و سعودي را تسخير و سعودي‌ها از آمريكا استمداد كردند و واشنگتن به این بهانه پاسخ داد و 500 هزار سرباز آمریکایی به منطقه گسیل داشت و تمام هزینه از درآمد نفتی عربستان سعودی تامین شد. پاسگاه مرزی خفاجی بدون شلیک شدن یک گلوله تسلیم ارتش صدام شد و سربازان آمریکایی جهت دفاع از شرافت سعودی در قبال صدام به سرزمین حرمین سرازیر شدند. استمداد کمک یک مسلمان از غیرمسلمان در شریعت اسلام بر اساس فقه اسلامی حرام است ولی خاندان سعودی براي حضور سربازان (سربازان زن که در عملیات آزادی خفاجی شرکت کردند اغلب در لباس نظامی غیرمناسبی بودند تا جایی که یک روزنامه‌نگار غیور سعودی با تلخی مقاله‌ای تحت عنوان «بازوان لخت سربازان زن آمریکایی از سبیل‌های مردان سعودی پاسداری می‌کنند» نوشت) توجيهاتي داشتند. همچنین سربازان یهودی شرکت‌کننده در این عملیات در سرزمین وحی و اماکن مقدس اسلامی فرایض دینی خود از جمله دمیدن به شیپور سنتی و مذهبی قوم یهود را انجام مي‌دادند. حضور زنان و یهودیان و استمداد از نیروی غیرمسلمان برای روحانیون سعودی بویژه جوانان بسیار دردناک بوده و عده‌ای از آنها به مخالفت و معارضه با سیاست خانواده سلطنتی درآمدند و پیوستن عده‌ای از جوانان سلفی به القاعده از نتایج حضور ارتش آمریکا در سرزمین وحی بوده است.
نبرد پاسگاه خفاجی برای ارتش مسلح سعودی آزمون خفت‌باری بوده است. این تجربه تلخ اینک در کوه‌های صعده و شمال یمن تکرار می‌شود و ارتش مجهز سعودی اکنون مزه تلخ شکست‌ها از دست عده‌ای مسلح به سلاح‌های ابتدایی را جرعه جرعه می‌چشد. همگان آگاهند كه عربستان سعودي بزرگ‌ترين خريدار اسلحه در خاورميانه و جهان اسلام و رياض بزرگ‌ترين بازار براي كارخانجات اسلحه‌سازي آمريكا، انگليس و فرانسه است. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود كه با وجود خریدهای میلیارد دلاری و هزینه‌های کلان نظامی پس چرا ارتش سعودی همواره در آزمون‌های رزمی و عملیاتی با تلخکامی خارج می‌شود. هزینه نظامی و امنیتی دولت در اواخر دوران ملک عبدالعزیز
(1953-1947) افزایش یافته و بودجه نظامی در سال‌های
1953-1947، 215 میلیون ریال سعودی بوده است. در سال 1952- 1951، 490 میلیون ریال بوده که 158 میلیون ریال به هزینه‌های نظامی و امنیتی اختصاص یافته و در سال 1953-1952 بودجه کشور 758 میلیون ريال بوده که 400 میلیون به ارتش و نیروهای مسلح و پلیس اختصاص داده شده و در طرح‌های 1972- 1962 بودجه نظامی و امنیتی یک‌سوم کل بودجه بوده و در سومین طرح 5 ساله ( 1985-1980) بودجه نظامی یکصد میلیارد دلار بوده (کل بودجه 237 میلیارد دلار بود) [نخستین طرح 5 ساله 1975-1970 بودجه نظامی 21 درصد کل بودجه و در دومین طرح 5 ساله
(1980 – 1975) بودجه نظامی 17 درصد کل بودجه بوده است]. در سال‌های 1995 – 1990 سرانه هزینه یک نظامی سعودی 2 هزار دلار بوده و در مقابل هزینه سرباز آمریکایی 520 دلار، سرباز سوری 43 دلار و سرباز الجزایری 32 دلار بوده است. بسیاری از پژوهشگران مسائل نظامی و تسلیحاتی عربستان سعودی بر این باورند که شاهزادگان در همه معاملات خرید تسلیحاتی حضور فعال داشته و با گرفتن رشوه‌های کلان از شرکت‌های اسلحه‌سازی آمریکا و انگلیس اقدام به خریدهای نظامی می‌کنند. در معامله میلیاردی «الیمامه» که بزرگ‌ترین معامله تسلیحاتی قرن بیستم بود و گزارش‌ها و داستان‌ها و حتی فیلم‌های سینمایی بر اساس آن ساخته شده نقش شاهزاده سلطان بن عبدالعزیز (ولیعهد و وزیر دفاع عربستان سعودی) و فرزندش شاهزاده بندر بن سلطان (22 سال سفیر عربستان سعودی در آمریکا بوده) در این معامله تسلیحاتی کلیدی بوده است. در این زمینه تسلیحاتی و خریدهای کلان این سوال نیز مطرح است که چرا سعودی‌ها اقدام به خریدهای کلان می‌کنند؟ پاسخ‌های این سوال به طور خلاصه چنین است:
1- هراس رژیم سعودی پیرامون ثبات و امنیت و حفظ تاج و تخت. این هراس‌ها اغلب جنبه داخلی دارد و خاندان سلطنتی جهت تقویت هیبت دولت سعودی و خاندان سلطنتی در افکار عمومی مردم عربستان اقدام به این خریدها می‌کند.
2- تامین سلاح و تجهیزات نظامی و انبار کردن این سلاح‌ها جهت استفاده ارتش آمریکا در زمان ضروری و لازم. آمریکا در جنگ‌های دوم و سوم خلیج فارس از ظرفیت‌های تسلیحاتی عربستان سعودی استفاده کرد.
3- این خریدها در حقیقت نقش مهمی در رفع کسری بودجه نظامی ارتش و کارخانجات سلاح‌سازی آمریکا دارد. نداف سافران در پژوهش خود درباره روابط نهفته ریاض – واشنگتن اذعان کرد معامله خرید سلاح‌های آمریکا از سوی ریاض در مه 1973 فشار قوی روی نرخ و ارزش دلار آمریکا را کاهش داده و به نظام پرداختی‌های آمریکا کمک فراوانی کرد.
4- خریدهای تسلیحاتی منبع درآمد شاهزادگان سعودی بویژه شاهزادگان وابسته به جناح سدیری‌هاست، زیرا اغلب نهادهای نظامی و امنیتی در دستان شاهزادگان سدیری است (وزارت دفاع در دست شاهزاده سلطان، برادر تنی شاهزاده نایف، وزیر کشور است).
5- خرید سلاح‌ها عامل مهمی در تقویت مناسبات ریاض و واشنگتن است و عامل روابط آمریکا و عربستان سعودی نقش مهمی در استمرار نظام پادشاهی سعودی و امنیت ملی آن دارد. ارسال نظر
پربیننده