شعر سهم زیادی در مانایی فرهنگ انقلاب دارد

آزاده صالحی اگر موافق باشید گفت‌وگو را درباره ماهیت شعر انقلاب شروع کنیم. من همیشه معتقدم که انقلاب 57 انقلابی دارای ماهیت فرهنگی بوده است. در واقع، آغاز پیروزی انقلاب اسلامی به مثابه نه گفتن به یک فرهنگ و پاسخ مثبت دادن به فرهنگی دیگر بوده است. فرهنگی که مد نظر ما بود، فرهنگی با زیرساخت‌ها و آموزه‌های دینی و مردم‌سالاری بود و وقتی چنین ویژگی‌هایی با یکدیگر تلفیق شوند، بی‌تردید برای ملت یک کشور تازگی خواهد داشت. ابعاد فرهنگی انقلاب ما تا اندازه‌ای گسترده بود که از سویی قصد داشت به حکومت بپردازد و از سوی دیگر در لایه‌های مختلف اجتماعی رسوخ کند. بنابراین شعر در آن سال‌ها بهترین راهی بود که می‌توانست مجرای این فرهنگ‌رسانی به جامعه باشد. می‌توان گفت در آن دهه تصور بر این بود که شعر سهم زیادی در مانایی فرهنگ انقلاب دارد. اوضاع شعر در دهه اول پیروزی انقلاب به چه شکل بود؟ خب همان‌طور که می‌دانید مضامین اشعار مهیج بودند و مخاطبان را به واسطه فضا و حال و هوای انقلاب که در آن سال‌ها حاکم بود به شور می‌آوردند. اما با وقوع جنگ 8 ساله روند شکل‌گیری شعر نیز دستخوش تغییراتی شد و در واقع شعر انقلاب تحت‌الشعاع جنگ قرار گرفت. بله. طبيعي هم بود زیرا ملت ما تا آن زمان جنگی را به این شدت و حدت تجربه نکرده بود، اما جنگ توانست تاثیر فراوانی در شعر ما داشته باشد و آن را به سمت و سوی دیگری هدایت کند. به این ترتیب، روند شعر انقلاب به سوی شعر دفاع مقدسی رفت. هرچند این نوع شعر، در 3 -2 سال اول نوپا بود اما با تاسیس حوزه هنری مسیر جدی‌تری گرفت. شاید به این خاطر که حوزه هنری وظیفه تربیت شاعران این عرصه را پدید آورد و به هرحال حرکت نویی را در زمینه شعر پایه‌گذاری کرد، ضمن اینکه مهم‌ترین فعالیت حوزه در سال‌های گذشته، معرفی ادبیات انقلاب بوده است. من دامنه این تاثیرگذاری را به اندازه‌ای گسترده می‌دانم که تصور می‌کنم اصلا خاستگاه شعر انقلاب، حوزه هنری بود. با این وجود، شعر انقلاب با شروع جنگ، 8 سال درگیر مسائل دیگری شد و از وادی اصلی خود فاصله گرفت. بعد از اتمام جنگ تحمیلی نیز ما شاهد بروز آثاری بوده‌ایم که می‌کوشیدند به انعکاس تبعات جنگ بپردازند. به این ترتیب، نزدیک به یک دهه شعر انقلاب به جنگ و پیرامون آن پرداخت. آقای بیابانکی! برخی بر این باورند که آثار تولیدی در زمینه ادبیات انقلاب چه در حوزه شعر و چه داستان مبدل به آثار تاریخ مصرف‌دار شده‌اند. نظر شما در این‌باره چیست؟ من هم با این امر موافقم. دلیلش هم این است که متاسفانه 2 حیطه شعر و داستان انقلاب طی سال‌های گذشته با وجود رشد انبوهی که از 2 منظر کیفی و کمی داشته، خروجی مطلوبی در آن سوی مرزها نداشته است. به بیان ساده‌تر، ادبیات انقلاب نتوانست پایش را از کشور خود فراتر بگذارد. برآیند این امر هم این است که کشورهای دیگر به عمق و ژرفای انقلاب ما از این رهگذر پی نبردند، ضمن اینکه ما هم تجربه کلانی در زمینه ارسال آثار ادبی به خارج از مرزها نداشته‌ایم. در عین حال آثاری که خلق کرده‌ایم دارای ضعف‌های زیادی بوده است. همه این عوامل دست به دست هم داده تا نتوانیم به آن شکلی که باید به استانداردهای جهانی شدن دست یابیم. اگر ممکن است درباه مضامین شعرهای انقلاب هم صحبت کنید. شعر در 30 سال گذشته به افق‌هایی دست یافت و توانست جهش‌های مطلوبی داشته باشد. در این ارتباط من می‌خواهم شعر 3 دهه 60، 70 و 80 را به لحاظ مضمونی و ساختاری تقسیم‌بندی کنم. شعر دهه 60 همان‌طور که پیش‌تر هم اشاره کردم بیشتر متکی به مقوله دفاع مقدس بود. بعد از اتمام جنگ وضع شعر در دهه 70 تغییر کرد. به‌طوری که ما در شعر این دوره نوعی تغزل‌گونگی و عاشقانگی را مشاهده می‌کنیم. یا حتی قرابت بیشتر شعر با جامعه، یعنی ما اساسا به مجموعه اشعاری برمی‌خوریم که بار اجتماعی بیشتری را در این دهه به دوش می‌کشند. دقیقا. علاوه بر این، شعر دهه 70 صرف نظر از داشتن دغدغه‌های اجتماعی، فضای مذهبی- آیینی نویی را نیز تجربه کرد. در دهه فعلی نیز احساس می‌کنم شعر رفته‌رفته به سمت انتقادی شدن می‌رود، در عین حال که با چاشنی طنز هم آمیخته شده است، یعنی شاعران به سمت و سوی اشعار طنزآمیز تمایل بیشتری دارند. این هم به دلیل ظهور و بروز دنیای مدرن و رواج وبلاگ‌نویسی و اینترنت است که در برجسته‌سازی فضای انتقادی شعر دهه 80 تاثیرات بسزایی داشته است. البته انتقادی که اشاره می‌کنم منظورم دولت نیست. مردم هم می‌توانند در معرض انتقاد قرار گیرند. به هرحال اشعار این دوره تماما از رنگ و بوی طنز برخوردار است و بخشی از این مساله را مدیون اینترنت است؛ ابزاری که در دهه‌های پیش نبود. شما در لابه‌لای گفت‌وگو به این نکته اشاره کردید که اشعار انقلابی ما بنا به دلایل مختلف نتوانست به دروازه‌های جهانی نزدیک شود. سوال من این است که این مقوله جهانی شدن درباره اشعار انقلابی کشورهای دیگر به چه شکل است؟ من واقعا شناخت کاملی در این زمینه از شعر کشورهای دیگر ندارم، اما درباره شعر عرب می‌دانم آنها تا اندازه زیادی توانسته‌اند به این امر دست یابند. نمونه‌های آن را هم می‌توانیم در شعر لبنان یا فلسطین يا عراق و سوريه مشاهده کنیم. خود من به شخصه در مواجهه با این آثار با شعرهای ارزنده و شاخصی روبه‌رو شدم. به‌طور کلی بر این باورم که شعرهای متعهد به انسان ماندگارتر است. روند شعر انقلاب را امروز چطور می‌بینید؟ به نظرم وضع مساعدی ندارد. دلیلش هم این است که تیراژ کتاب‌ها واقعا اسفبار و اندک است. به خاطر دارم نخستین مجموعه شعر من که در سال 70 منتشر شد، 5هزار جلد تیراژ داشت اما جدید‌ترین کتابم با عنوان«سنگ‌چین» در شمارگان 2 هزار جلد منتشر شده است. تصور می‌کنم این نقص تا حدودی به ناشر بازمی‌گردد که تمایلی به انتشار کتاب‌های شعر ندارد. ببینید به هرحال ذهنیت ناشر به نوعی متاثر از وضع اقتصادی و بازار نشر است. او هم فکر می‌کند با انتشار این کتاب چقدر می‌تواند مخاطب را جذب کند. متاسفانه فکر می‌کنم یکی از مشکلات عمده ما درحال حاضر همین تیراژ اندک کتاب‌هاست. آقای بیابانکی! برخی اعتقاد دارند اقبال مخاطبان بیشتر به سمت رمان و داستان است تا شعر، از این جهت که داستان بیش از هر چیز به روایت متکی است و شعر باید خیلی هنرمندانه سروده شود تا بتواند به عنوان مثال مضامین انقلاب را به مخاطب منتقل كند، در حالی که داستان خاصیت این بسط و گسترش را دارد. به همین خاطر است که مضامین انقلاب در حیطه رمان و داستان عملکردهای موفق‌تری داشته ‌است تا شعر. بله. من هم در این ارتباط حرف شما را می‌پذیرم زیرا مخاطبان همان‌طور که خودتان هم اشاره کردید، با داستان ارتباط بیشتری برقرار می‌کنند. دلیلش هم این است که داستان بیشتر از شعر با زندگی آدم‌ها در گیر و ارتباط است و به کنش و واکنش آدم‌ها و وقایع می‌پردازد. البته یک نکته را هم بگویم، آن هم اینکه مردم در روزگار ما فقط شعر حافظ و سعدی را از حفظ هستند اما آن را متوجه نمی‌شوند. در عین حال یک نفر حرف خوبی می‌زد و آن اینکه زبان شعر مثل زبانی بیگانه است که فهمیدن و درک آن نیاز به آموزش دارد. وقتی می‌توانید با شعر ارتباط برقرار کنید که زبان آن را متوجه شوید. این‌طور از حرف شما برداشت می‌شود که شعر مخاطب خاص می‌طلبد. بله. به این خاطر که شعر امروز ما هم خاص‌تر شده است.