سیامک احمدی:
یک: تلویزیون، عامه پسندترین سرگرمی و جلوه فرهنگی در عصر جدید است که از بیشترین ظرفیت و پتانسیل رسانه‌ای برای پاسخ به نیاز اوقات فراغت برخوردار بوده و همچون جعبه جادویی، آدمی را به پای خویش میخکوب می‌کند. این رسانه تنها یک امکان که فناوری برای ما مهیا کرده، نیست، چرا که طی سال‌ها دیده‌ایم تلویزیون به نهادی اجتماعی تبدیل شده که تاثیرگذار و شاید تاثیرپذیر است. این رسانه هم می‌تواند موجب گسترش ارتباطات بین انسان‌ها و هم قطع آن شود. در جوامعی که شرایط اقتصادی بهتری دارند یا سال‌های بیشتری به تلویزیون دسترسی داشته‌اند، تاثیر این رسانه در برخی زمینه‌ها بر آنها کاهش یافته است ولی در کشورهایی مثل ایران که گزینه‌های کمتری برای ایجاد ارتباط بین انسان‌ها وجود دارد، تلویزیون نقش بیشتری دارد. با توجه به گستره فراگیر و عمومی مخاطبان تلویزیون در ایران، ماهیت این برنامه‌ها باید از نظر محتوا و ساختار بسیار متنوع و متعدد باشد تا بتواند سلایق جمعی را در توده‌های میلیونی و غیرانتخابی تلویزیون اقناع کند. از این رو صداوسیما با تجهیز و استخدام گروه‌های فنی، تشکیل اتاق‌های فکر و استفاده از نیروهای کارآمد و با تجربه در عرصه طراحی و تولید سرگرمی تلویزیونی سعی می‌کند برنامه‌های متنوعی برای طیف گسترده مخاطبانش تدارک ببیند؛ برنامه‌هایی که شامل سریال‌های تلویزیونی، تله فیلم ها، برنامه‌های ترکیبی و البته فیلم‌ها و سریال‌های خارجی می‌شود. در این میان یکی از پرطرفدارترین برنامه‌های تلویزیون، سریال‌های خانوادگی ایرانی هستند که همواره پای ثابت تلویزیون بوده‌اند و در هر شرایطی علاقه‌مندان پیگیر خود را دارند. صدا و سیما با تولید و پخش سالانه ده‌ها سریال داخلی مناسبتی و غیرمناسبتی یکی از رکوردداران سرگرمی‌سازی در جهان محسوب می‌شود و از لحاظ کمیت و اندازه‌های آماری در وضعیت قابل قبولی قرار دارد، اما از لحاظ استانداردهای کیفی و میزان بازدهی تولیدات داخلی نقایصی وجود دارد که باعث خدشه دار شدن برتری‌های این آمار می‌شود.
دو: از عوامل مهمی که در شکست یک مجموعه تلویزیونی در کشورمان تاثیرگذار است، عدم خلاقیت و نوآوری در داستان‌پردازی، کاراکترسازی و خلق موقعیت‌های جدید است که در نهایت ساختار داستانی و روایی مجموعه را دچار یکنواختی و تکرار می‌کند. این موضوع بویژه در مولفه شخصیت‌پردازی بیش از عناصر دیگر به چشم می‌خورد. به عنوان مثال در خلق شخصیتی کمیک در یک مجموعه طنز تلویزیونی که گاه بیش از داستان و روایت‌پردازی مورد استقبال مخاطبان قرار می‌گیرد و همین نکته نیزعوامل مجموعه را به تداوم و ساخت مجدد آن ترغیب می‌کند، تکیه کارگردان به موفقیت کاراکتر مجازی که خلق کرده است، موجب می‌شود وی بدون هیچ نوآوری و تغییر ساختاری در اثر و تنها با بسط تصویری و فیزیکی آن شخصیت به تکرار موفقیتش در جذب مخاطب دل بسپارد، اما این تا نیمه راه بسنده می‌کند و در نیمه دیگر راه دچار کمبودهایی می‌شود که مهم‌ترین بازتاب آن بیننده‌گریزی و کم شدن مخاطب است. در این باره می‌توان گفت که شاید نوعی کنش قهرمان سازی در فرهنگ جامعه ایرانی موجب شده قهرمان‌های سینمایی و چهره‌های مطلوب آنها نزد مخاطبان جایگاه ویژه‌ای پیدا کنند و اتوریته و جذابیت شخصیتی آنها بیش از کلیت اثر و عناصر سازنده دیگر آن در جذب مخاطب موثر افتد. از این منظر شخصیت‌های اصلی داستان و جایگاهی که نزد مخاطبان پیدا می‌کنند، نقش مهمی در ساخت سریالی یک مجموعه تلویزیونی یا سینمایی دارند و همین ریسک‌پذیری گاه به ضرر دست‌اندرکاران آن است و به شکست مجموعه‌ها منتهی می‌شود. بخشی از شکست و مخاطب‌گریزی مجموعه‌های سریالی در تلویزیون را باید در عوامل خارج از متن جست‌وجو کرد. از منظر جامعه‌شناسی هنری، صرفا ماهیت خود اثر هنری نیست که در درخشش یا شکست آن تاثیر می‌گذارد بلکه در این ارزیابی باید به بستر تاریخی و اجتماعی یک اثر هنری نیز التفات داشت، چه‌بسا خلق یک اثر هنری- فرهنگی متناسب با شرایط و مقتضیات تاریخی خود می‌تواند موفق باشد و تولید و پخش آن در زمانه‌ای دیگر چندان با استقبال مخاطبان همراه نشود. از سوی دیگر وقوع برخی اتفاقات پیرامون یک اثر هنری نیز می‌تواند به عنوان یک عامل فرامتنی در مخاطب‌گستری یا مخاطب‌گریزی آن نقش داشته باشد.
سه: اگر تا دیروز فقط تعدادی انگشت‌شمار و حتی کمتر از تعداد انگشتان یک دست سریال و مجموعه تلویزیونی از طریق این جعبه جادویی میهمان خانه‌های ما می‌شد و ساعاتی را با آن خوش بودیم آن هم به دلیل نبود برنامه‌های متنوع در سطح سیما و امروز هر کدام از شبکه‌ها به طور مجزا در طول هفته چند سریال را در معرض دیدگان ما قرار می‌دهند، هیچ کدام دلیل بر خوب بودن یا بد بودن نیست چرا که در این باره مساله‌ای قابل طرح است که آیا در تولید انبوه آن هم در این گستره، می‌توان به کیفیت ساخته‌ها امیدوار بود که صد البته نه. آنچه در این انبوه‌سازی مشخص است، صرف بودجه‌های کلان است که حتی جنبه سرگرم‌کنندگی مخاطب را در نظر نمی‌گیرد، چه برسد به اینکه بخواهد مفاهیمی فرهنگی، انسانی، قومی و ملیتی را برای مخاطب بازگو کند. در این راستا و در این حجم ساخت و ساز مجموعه‌های سریالی در تلویزیون عاملی که در نظر گرفته نشده ساعت پخش و تداخل این مجموعه‌هاست که به دلیل کمبود وقت و انبوه برنامه‌هایی که ضرورت پخش دارند، ساعت پخش به نامناسب‌ترین ساعت می‌رسد. بر این اساس اگر در میان این انبوه‌سازی تعدادی اندک هم از بافت و ساختار خوبی برخوردار باشند به در‌های بسته و لامپ‌های خاموش برخورد می‌کنند و مخاطبی نیست تا به تماشای آنها بنشیند. ای کاش همان یکی، دو شبکه را داشتیم و همان یکی، دو سریال که در طول هفته پخش می‌شد که هم خاطرمان آسوده بود و هم با لذت و اشتیاق فراوان تمام هفته را منتظر می‌ماندیم تا قسمت بعدی آن را ببینیم و حتی گاهی پخش مجدد قسمتی از آن نیز بسیار برایمان خوشایند بود. نگاهی به ماهیت سریال‌های تلویزیونی
قهر و آشتی با مخاطب
سیامک احمدی:
یک: تلویزیون، عامه پسندترین سرگرمی و جلوه فرهنگی در عصر جدید است که از بیشترین ظرفیت و پتانسیل رسانه‌ای برای پاسخ به نیاز اوقات فراغت برخوردار بوده و همچون جعبه جادویی، آدمی را به پای خویش میخکوب می‌کند. این رسانه تنها یک امکان که فناوری برای ما مهیا کرده، نیست، چرا که طی سال‌ها دیده‌ایم تلویزیون به نهادی اجتماعی تبدیل شده که تاثیرگذار و شاید تاثیرپذیر است. این رسانه هم می‌تواند موجب گسترش ارتباطات بین انسان‌ها و هم قطع آن شود. در جوامعی که شرایط اقتصادی بهتری دارند یا سال‌های بیشتری به تلویزیون دسترسی داشته‌اند، تاثیر این رسانه در برخی زمینه‌ها بر آنها کاهش یافته است ولی در کشورهایی مثل ایران که گزینه‌های کمتری برای ایجاد ارتباط بین انسان‌ها وجود دارد، تلویزیون نقش بیشتری دارد. با توجه به گستره فراگیر و عمومی مخاطبان تلویزیون در ایران، ماهیت این برنامه‌ها باید از نظر محتوا و ساختار بسیار متنوع و متعدد باشد تا بتواند سلایق جمعی را در توده‌های میلیونی و غیرانتخابی تلویزیون اقناع کند. از این رو صداوسیما با تجهیز و استخدام گروه‌های فنی، تشکیل اتاق‌های فکر و استفاده از نیروهای کارآمد و با تجربه در عرصه طراحی و تولید سرگرمی تلویزیونی سعی می‌کند برنامه‌های متنوعی برای طیف گسترده مخاطبانش تدارک ببیند؛ برنامه‌هایی که شامل سریال‌های تلویزیونی، تله فیلم ها، برنامه‌های ترکیبی و البته فیلم‌ها و سریال‌های خارجی می‌شود. در این میان یکی از پرطرفدارترین برنامه‌های تلویزیون، سریال‌های خانوادگی ایرانی هستند که همواره پای ثابت تلویزیون بوده‌اند و در هر شرایطی علاقه‌مندان پیگیر خود را دارند. صدا و سیما با تولید و پخش سالانه ده‌ها سریال داخلی مناسبتی و غیرمناسبتی یکی از رکوردداران سرگرمی‌سازی در جهان محسوب می‌شود و از لحاظ کمیت و اندازه‌های آماری در وضعیت قابل قبولی قرار دارد، اما از لحاظ استانداردهای کیفی و میزان بازدهی تولیدات داخلی نقایصی وجود دارد که باعث خدشه دار شدن برتری‌های این آمار می‌شود.
دو: از عوامل مهمی که در شکست یک مجموعه تلویزیونی در کشورمان تاثیرگذار است، عدم خلاقیت و نوآوری در داستان‌پردازی، کاراکترسازی و خلق موقعیت‌های جدید است که در نهایت ساختار داستانی و روایی مجموعه را دچار یکنواختی و تکرار می‌کند. این موضوع بویژه در مولفه شخصیت‌پردازی بیش از عناصر دیگر به چشم می‌خورد. به عنوان مثال در خلق شخصیتی کمیک در یک مجموعه طنز تلویزیونی که گاه بیش از داستان و روایت‌پردازی مورد استقبال مخاطبان قرار می‌گیرد و همین نکته نیزعوامل مجموعه را به تداوم و ساخت مجدد آن ترغیب می‌کند، تکیه کارگردان به موفقیت کاراکتر مجازی که خلق کرده است، موجب می‌شود وی بدون هیچ نوآوری و تغییر ساختاری در اثر و تنها با بسط تصویری و فیزیکی آن شخصیت به تکرار موفقیتش در جذب مخاطب دل بسپارد، اما این تا نیمه راه بسنده می‌کند و در نیمه دیگر راه دچار کمبودهایی می‌شود که مهم‌ترین بازتاب آن بیننده‌گریزی و کم شدن مخاطب است. در این باره می‌توان گفت که شاید نوعی کنش قهرمان سازی در فرهنگ جامعه ایرانی موجب شده قهرمان‌های سینمایی و چهره‌های مطلوب آنها نزد مخاطبان جایگاه ویژه‌ای پیدا کنند و اتوریته و جذابیت شخصیتی آنها بیش از کلیت اثر و عناصر سازنده دیگر آن در جذب مخاطب موثر افتد. از این منظر شخصیت‌های اصلی داستان و جایگاهی که نزد مخاطبان پیدا می‌کنند، نقش مهمی در ساخت سریالی یک مجموعه تلویزیونی یا سینمایی دارند و همین ریسک‌پذیری گاه به ضرر دست‌اندرکاران آن است و به شکست مجموعه‌ها منتهی می‌شود. بخشی از شکست و مخاطب‌گریزی مجموعه‌های سریالی در تلویزیون را باید در عوامل خارج از متن جست‌وجو کرد. از منظر جامعه‌شناسی هنری، صرفا ماهیت خود اثر هنری نیست که در درخشش یا شکست آن تاثیر می‌گذارد بلکه در این ارزیابی باید به بستر تاریخی و اجتماعی یک اثر هنری نیز التفات داشت، چه‌بسا خلق یک اثر هنری- فرهنگی متناسب با شرایط و مقتضیات تاریخی خود می‌تواند موفق باشد و تولید و پخش آن در زمانه‌ای دیگر چندان با استقبال مخاطبان همراه نشود. از سوی دیگر وقوع برخی اتفاقات پیرامون یک اثر هنری نیز می‌تواند به عنوان یک عامل فرامتنی در مخاطب‌گستری یا مخاطب‌گریزی آن نقش داشته باشد.
سه: اگر تا دیروز فقط تعدادی انگشت‌شمار و حتی کمتر از تعداد انگشتان یک دست سریال و مجموعه تلویزیونی از طریق این جعبه جادویی میهمان خانه‌های ما می‌شد و ساعاتی را با آن خوش بودیم آن هم به دلیل نبود برنامه‌های متنوع در سطح سیما و امروز هر کدام از شبکه‌ها به طور مجزا در طول هفته چند سریال را در معرض دیدگان ما قرار می‌دهند، هیچ کدام دلیل بر خوب بودن یا بد بودن نیست چرا که در این باره مساله‌ای قابل طرح است که آیا در تولید انبوه آن هم در این گستره، می‌توان به کیفیت ساخته‌ها امیدوار بود که صد البته نه. آنچه در این انبوه‌سازی مشخص است، صرف بودجه‌های کلان است که حتی جنبه سرگرم‌کنندگی مخاطب را در نظر نمی‌گیرد، چه برسد به اینکه بخواهد مفاهیمی فرهنگی، انسانی، قومی و ملیتی را برای مخاطب بازگو کند. در این راستا و در این حجم ساخت و ساز مجموعه‌های سریالی در تلویزیون عاملی که در نظر گرفته نشده ساعت پخش و تداخل این مجموعه‌هاست که به دلیل کمبود وقت و انبوه برنامه‌هایی که ضرورت پخش دارند، ساعت پخش به نامناسب‌ترین ساعت می‌رسد. بر این اساس اگر در میان این انبوه‌سازی تعدادی اندک هم از بافت و ساختار خوبی برخوردار باشند به در‌های بسته و لامپ‌های خاموش برخورد می‌کنند و مخاطبی نیست تا به تماشای آنها بنشیند. ای کاش همان یکی، دو شبکه را داشتیم و همان یکی، دو سریال که در طول هفته پخش می‌شد که هم خاطرمان آسوده بود و هم با لذت و اشتیاق فراوان تمام هفته را منتظر می‌ماندیم تا قسمت بعدی آن را ببینیم و حتی گاهی پخش مجدد قسمتی از آن نیز بسیار برایمان خوشایند بود. ارسال نظر
پربیننده