زهرا آقاجانی:
به چه زایمان‌هایی زودرس اطلاق می‌شود؟
دوران بارداری در حدود 280 روز یا 40 هفته طول می‌کشد و زایمان زودرس به زایمانی اطلاق می‌شود که جنین پیش از 37 هفتگی متولد شود. آمار زایمان‌های زودرس در نژادهای مختلف نسبت‌های گوناگونی دارد، با این حال به طور میانگین در کل نژادها 6/11 درصد زایمان‌ها زودتر از موعد مقرر اتفاق می‌افتد. این در حالی است که این آمار در سیاهپوستان 19 درصد و در زنان آسیایی 10 درصد است. متاسفانه در ایران آمار دقیقی از این نوع زایمان‌ها در دسترس نیست.
عوامل بروز زایمان‌های زودرس چیست؟
عوامل متعددی موجب بروز زایمان‌های زودرس در میان خانم‌ها می‌شود که از جمله آنها عوارض پزشکی و مامایی است. گاهی اوقات به دلیل خطراتی که طول مدت بارداری برای جنین و مادر دارد پزشکان باید برای نجات جان آنها دوران بارداری را پیش از موعد ختم کنند و گاه ممکن است این مداخله از زمان طبیعی زایمان فاصله زیادی داشته باشد. به عنوان مثال در مواردی که مادر دچار فشار خون بالا (مسمومیت بارداری) باشد یا خونریزی شدید جان مادر و جنین را تهدید کند یا زمانی که با جدا شدن جفت مواجه باشیم، پزشک با دخالت خود دوران حاملگی را پایان و جان مادر را از مرگ نجات می‌دهد. دومین عامل زایمان زودرس تهدید به سقط جنین یا خونریزی پیش از هفته 20 بارداری بویژه در هفته 12 حاملگی است که خطرات عدیده‌ای در پی دارد. سابقه ژنتیکی در مادر نیز عامل دیگری است که در بروز زایمان زودرس موثر است. در صورتی که اقوام نزدیک فرد اعم از خواهر یا مادر وی سابقه زایمان پیش از موعد داشته باشند احتمال بروز آن در این افراد بیشتر است اما در خانم‌هایی که نخستین زایمان آنها زودتر اتفاق افتاده باشد این امر 3 برابر دیگران است. بازشدن بی‌موقع رحم را می‌توان از عوامل دیگری نام برد که در زایمان زودرس دخیل است و معمولا بدون درد، پارگی بی‌موقع پرده‌ها، بی‌هیچ خونریزی و عفونت رخ می‌دهد. ایجاد عفونت در مایع محافظت کننده می‌تواند عاملی باشد که به دلیل وجود خطراتی خود پزشک بارداری را خاتمه دهد. در صورتی که پرده‌های اطراف جنین دچار پارگی شوند دوران حاملگی ختم می‌شود که اگر این اتفاق پس از هفته 37 بارداری روی دهد کمکی به انجام زایمان نیز می‌شود.
آیا عوامل محیطی نیز در این زمینه موثر است؟
بله، نقش سیگار و مواد مخدر را در بروز زایمان پیش از موعد نباید نادیده گرفت چرا که مصرف مواد افیونی نه‌تنها در بروز زایمان‌های زودرس دخالت دارند بلکه به دیگر اعضای بدن افراد صدمات جبران‌ناپذیری وارد می‌کنند. افزایش وزن، سن، کمبود ویتامین C، راه رفتن و ایستادن طولانی‌مدت و شرایط استرس‌زا نیز در این زمینه موثر است.
آیا زایمان‌های پیش از موعد علائم و نشانه‌هایی مبنی بر ختم دوران بارداری نیز دارند؟
بله، در این نوع زایمان‌ها علاوه بر انقباضات رحمی که گاهی با درد و در بعضی موارد نیز بدون درد هستند، علائم دیگری مانند احساس فشار در ناحیه لگن و کمر درد دیده می‌شود که در صورت بروز چنین عواملی توصیه می‌شود بیمار به پزشک و مراکز درمانی مراجعه کند.
زایمان‌های زودرس چه عوارضی در پی دارد؟
در زایمان‌های پیش از موعد نوزاد بیشترین آسیب‌ها را متحمل می‌شود که مهم‌ترین آنها ایجاد اختلال در سندروم تنفسی کودک است که به دلیل نارس بودن سلول‌های ریوی و عدم ترشح ماده‌ای به نام سورفاکتانت، واحدهای هوایی در ریه نوزاد بدرستی باز یا جمع نمی‌شود و در نتیجه اکسیژن‌رسانی با مشکل انجام می‌شود که در این زمان کودک نیازمند تهویه با غلظت بالای اکسیژن دارد که البته استفاده از این ماده حیاتی نیز عوارض و خطراتی را در پی دارد و ممکن است بر اثر استفاده از اکسیژن به سلول‌های پوشاننده دیواره ریه آسیب وارد شود. البته اکسیژن‌رسانی زیاده از حد ممکن است لطماتی را نیز به عروق شبکیه چشم نوزاد نارس وارد کند. خونریزی داخل بطن‌های مغزی از دیگر آسیب‌های زایمان‌های زودرس است که به دلیل پارگی عروق کوچک رخ می‌دهد و ممکن است باعث معلولیت یا مرگ نوزاد نارس شود. البته آسیب‌های زایمان‌های زودرس به اینجا ختم نمی‌شود و به دلیل اختلال در اکسیژن‌رسانی به روده‌ها بیماری آنتروکولیت نکروزان یا صدمه به روده کوچک جنین نیز ممکن است ایجاد شود.
چگونه می‌توان از زایمان‌های زودرس پیشگیری کرد؟
در صورتی که خطری مادر و جنین را تهدید نکند، ما پزشکان تمایل به ادامه دوران بارداری داریم زیرا هر چه سن بارداری به 40 هفته نزدیک‌تر باشد عوارض کمتری کودک و مادر را تهدید می‌کند، بنابراین مادرانی که علائم زایمان زودرس داشته باشند و خطری آنها را تهدید نکند در بیمارستان بستری می‌شوند، تحت‌نظر دقیق پزشک قرار می‌گیرند و از همان لحظه، سرم‌تراپی و تجویز داروهایی که صدمات جنینی را کاهش می‌دهند آغاز می‌شود. در این زمان اگر سیر زایمان پیشرفت نکرد به هدف خود دست یافته‌ایم، در غیر این صورت مداخله کرده و بارداری را پیش از موعد خاتمه می‌دهیم.
علاوه بر تولد زودرس، سقط جنین از دیگر مواردی است که سلامت فرد را در دوران بارداری به خطر می‌اندازد، این مورد چه زمانی مادر و فرزند را بیشتر تهدید می‌کند؟
خاتمه بارداری پیش از هفته بیستم حاملگی یا تولد کودکی با وزن کمتر از 500 گرم را سقط جنین می‌گویند. البته بیش از 80درصد سقط‌های جنین در 12هفته اول بارداری اتفاق می‌افتد و نیمی از آنها بر اثر ناهنجاری‌های کروموزومی است اما با افزایش سن بارداری احتمال ایجاد سقط نیز کاهش پیدا می‌کند. البته احتمال خطر سقط با افزایش زایمان‌ها و سن پدر و مادر نیز خود به خود بیشتر می‌شود.
چه عواملی منجر به سقط جنین می‌شود؟
به طور کلی علل سقط جنین را می‌توانیم به 3 دسته پدری، جنینی و مادری تقسیم کنیم. درباره عوامل پدری اطلاعات کمی وجود دارد اما یکسری نابهنجاری‌های کروموزومی در اسپرم پدر وجود دارد که با سقط جنین مرتبط است. به غیر از علل پدری، جنین نیز در سقط شدن دخیل است به طوری که گاهی اوقات جنین تشکیل شده دچار نابهنجاری‌های کروموزومی است و این اختلال در جنین با ادامه حیات او منافات دارد، بنابراین خود به خود دفع می‌شود. این نوع سقط‌ها معمولا در مراحل اولیه بارداری رخ می‌دهند و آمارها نشان می‌دهد نابهنجاری‌های کروموزومی 50 تا 60 درصد سقط‌ها را به خود اختصاص داده‌اند، گاهی نیز ممکن است اختلالی در رشد جنین روی داده باشد که منجر به سقط شود.
نقش مادر در این‌باره تا چه حد است؟
مادر یکی از عوامل موثر در بروز سقط جنین است، ایجاد عفونت در بدن مادر می‌تواند منجر به سقط شود. اگر مادر دارای بیماری‌های ناتوان‌کننده‌ای مانند سل، دیابت، کمبود ید و... باشد این احتمال در او بالا می‌رود. نقایص رحمی که به صورت تکاملی یا اکتسابی ایجاد می‌شود شرایط سقط را فراهم مي كند. از نقایص اکتسابی می‌توان به وجود فیبرم‌هایی در اندازه‌های بزرگ و متعدد نام برد که در صورتی که نزدیک به جفت باشند احتمال سقط را افزایش می‌دهند. اما نقایص تکاملی به نقایصی گفته می‌شود که رحم مادرزادی به طور نرمال رشد نمی‌کند و فرد باردار می‌شود با این وجود جفت او سقط می‌شود یا با ایجاد شدن دیواره‌ای در رحم جنین جایگزین می‌شود با این وجود به سبب عدم خون‌رسانی امکان ادامه بارداری میسر نیست. نارسایی دهانه رحم یا سرویکس از جمله دلایل سقط شدن جفت است که در این موقع دهانه رحم مادر بی‌موقع و بدون درد باز می‌شود که متعاقبا منجر به دفع جنین می‌شود. البته از عوامل محیطی مانند مصرف سیگار و الکل نمی‌شود براحتی عبور کرد، این مواد تاثیر سوئی بر ادامه روند حاملگی دارند. احتمال سقط جنین در مادرانی که هنگام بارداری در معرض اشعه با دوز بالا، گازهای بیهوشی و سموم محیطی مانند سرب، بنزین و... قرار گرفته‌اند بیشتر است.
آیا بروز هر نوع خونریزی در مادر می‌تواند خطری برای سقط جنین باشد؟
بله، اصولا هر نوع خونریزی حتی به شکل لکه‌بینی باید تهدیدی جهت سقط جنین محسوب شود اما اگر این خونریزی‌ها با درد همراه باشد، می‌توان گفت پیامد و پیش‌آگاهی بارداری ضعیف است، با این وجود این نکته بسیار مورد توجه است که در مواقع بروز خونریزی حتی اگر به سقط منجر نشود، باید به مادرانی که خود گروه خونی منفی و همسران آنها گروه خونی مثبت دارند آمپولی به نام «ورگام» تزریق شود، چرا که در زمان ایجاد خونریزی ممکن است مقداری از خون جنین به بدن مادر وارد شود و در بارداری‌های بعدی به جفت آسیب وارد شود.
خانم‌ها پس از چه مدت از سقط می‌توانند دوباره باردار شوند؟
اصولا تخمک‌گذاری در هفته بعد از سقط صورت می‌گیرد و از نظر علمی اجازه بارداری مجدد تا 3 ماه پس از سقط جنین داده نمی‌شود چرا که احتمال سقط افزایش می‌یابد. سقط جنین معمولا اگر به شکل قانونی انجام شود عوارضی به دنبال ندارد اما بیشتر مشکلات در سقط‌های غیرقانونی و بدون رعایت اصول علمی و بهداشتی رخ می‌دهد.
آیا استراحت می‌تواند از بروز سقط جنین پیشگیری کند؟
ما استراحت را به بیمارانی که در معرض خطر سقط جنین هستند توصیه می‌کنیم اما نمی‌توانیم آن را صد‌درصد تاثیرگذار بدانیم. استراحت گاهی اوقات در ادامه بارداری اثری ندارد و حتی با رعایت این نکات باز هم سقط اتفاق می‌افتد. ژانت مهجوری، متخصص زنان و زایمان در گفت‌وگو با «وطن امروز»:
احتمال تولد زودرس نوزاد در نخستین زایمان 3 برابر بیشتر است
گاهی اوقات خانم‌های باردار پیش از زمان مورد نظری که پزشک به آنها اعلام کرده است حاملگی‌شان ختم می‌شود و نوزادان زودتر از موعد مقرر متولد می‌شوند، در برخی موارد نیز جنین سقط می‌شود، اما سقط جنین و تولد نوزادان نارس به عواملی وابسته است؛ چگونه می‌توان از آنها پیشگیری کرد؟ برای پاسخگویی به این سوالات گفت‌وگویی انجام داديم با دكتر ژانت مهجوری، متخصص زنان، زایمان و نازایی.
زهرا آقاجانی:
به چه زایمان‌هایی زودرس اطلاق می‌شود؟
دوران بارداری در حدود 280 روز یا 40 هفته طول می‌کشد و زایمان زودرس به زایمانی اطلاق می‌شود که جنین پیش از 37 هفتگی متولد شود. آمار زایمان‌های زودرس در نژادهای مختلف نسبت‌های گوناگونی دارد، با این حال به طور میانگین در کل نژادها 6/11 درصد زایمان‌ها زودتر از موعد مقرر اتفاق می‌افتد. این در حالی است که این آمار در سیاهپوستان 19 درصد و در زنان آسیایی 10 درصد است. متاسفانه در ایران آمار دقیقی از این نوع زایمان‌ها در دسترس نیست.
عوامل بروز زایمان‌های زودرس چیست؟
عوامل متعددی موجب بروز زایمان‌های زودرس در میان خانم‌ها می‌شود که از جمله آنها عوارض پزشکی و مامایی است. گاهی اوقات به دلیل خطراتی که طول مدت بارداری برای جنین و مادر دارد پزشکان باید برای نجات جان آنها دوران بارداری را پیش از موعد ختم کنند و گاه ممکن است این مداخله از زمان طبیعی زایمان فاصله زیادی داشته باشد. به عنوان مثال در مواردی که مادر دچار فشار خون بالا (مسمومیت بارداری) باشد یا خونریزی شدید جان مادر و جنین را تهدید کند یا زمانی که با جدا شدن جفت مواجه باشیم، پزشک با دخالت خود دوران حاملگی را پایان و جان مادر را از مرگ نجات می‌دهد. دومین عامل زایمان زودرس تهدید به سقط جنین یا خونریزی پیش از هفته 20 بارداری بویژه در هفته 12 حاملگی است که خطرات عدیده‌ای در پی دارد. سابقه ژنتیکی در مادر نیز عامل دیگری است که در بروز زایمان زودرس موثر است. در صورتی که اقوام نزدیک فرد اعم از خواهر یا مادر وی سابقه زایمان پیش از موعد داشته باشند احتمال بروز آن در این افراد بیشتر است اما در خانم‌هایی که نخستین زایمان آنها زودتر اتفاق افتاده باشد این امر 3 برابر دیگران است. بازشدن بی‌موقع رحم را می‌توان از عوامل دیگری نام برد که در زایمان زودرس دخیل است و معمولا بدون درد، پارگی بی‌موقع پرده‌ها، بی‌هیچ خونریزی و عفونت رخ می‌دهد. ایجاد عفونت در مایع محافظت کننده می‌تواند عاملی باشد که به دلیل وجود خطراتی خود پزشک بارداری را خاتمه دهد. در صورتی که پرده‌های اطراف جنین دچار پارگی شوند دوران حاملگی ختم می‌شود که اگر این اتفاق پس از هفته 37 بارداری روی دهد کمکی به انجام زایمان نیز می‌شود.
آیا عوامل محیطی نیز در این زمینه موثر است؟
بله، نقش سیگار و مواد مخدر را در بروز زایمان پیش از موعد نباید نادیده گرفت چرا که مصرف مواد افیونی نه‌تنها در بروز زایمان‌های زودرس دخالت دارند بلکه به دیگر اعضای بدن افراد صدمات جبران‌ناپذیری وارد می‌کنند. افزایش وزن، سن، کمبود ویتامین C، راه رفتن و ایستادن طولانی‌مدت و شرایط استرس‌زا نیز در این زمینه موثر است.
آیا زایمان‌های پیش از موعد علائم و نشانه‌هایی مبنی بر ختم دوران بارداری نیز دارند؟
بله، در این نوع زایمان‌ها علاوه بر انقباضات رحمی که گاهی با درد و در بعضی موارد نیز بدون درد هستند، علائم دیگری مانند احساس فشار در ناحیه لگن و کمر درد دیده می‌شود که در صورت بروز چنین عواملی توصیه می‌شود بیمار به پزشک و مراکز درمانی مراجعه کند.
زایمان‌های زودرس چه عوارضی در پی دارد؟
در زایمان‌های پیش از موعد نوزاد بیشترین آسیب‌ها را متحمل می‌شود که مهم‌ترین آنها ایجاد اختلال در سندروم تنفسی کودک است که به دلیل نارس بودن سلول‌های ریوی و عدم ترشح ماده‌ای به نام سورفاکتانت، واحدهای هوایی در ریه نوزاد بدرستی باز یا جمع نمی‌شود و در نتیجه اکسیژن‌رسانی با مشکل انجام می‌شود که در این زمان کودک نیازمند تهویه با غلظت بالای اکسیژن دارد که البته استفاده از این ماده حیاتی نیز عوارض و خطراتی را در پی دارد و ممکن است بر اثر استفاده از اکسیژن به سلول‌های پوشاننده دیواره ریه آسیب وارد شود. البته اکسیژن‌رسانی زیاده از حد ممکن است لطماتی را نیز به عروق شبکیه چشم نوزاد نارس وارد کند. خونریزی داخل بطن‌های مغزی از دیگر آسیب‌های زایمان‌های زودرس است که به دلیل پارگی عروق کوچک رخ می‌دهد و ممکن است باعث معلولیت یا مرگ نوزاد نارس شود. البته آسیب‌های زایمان‌های زودرس به اینجا ختم نمی‌شود و به دلیل اختلال در اکسیژن‌رسانی به روده‌ها بیماری آنتروکولیت نکروزان یا صدمه به روده کوچک جنین نیز ممکن است ایجاد شود.
چگونه می‌توان از زایمان‌های زودرس پیشگیری کرد؟
در صورتی که خطری مادر و جنین را تهدید نکند، ما پزشکان تمایل به ادامه دوران بارداری داریم زیرا هر چه سن بارداری به 40 هفته نزدیک‌تر باشد عوارض کمتری کودک و مادر را تهدید می‌کند، بنابراین مادرانی که علائم زایمان زودرس داشته باشند و خطری آنها را تهدید نکند در بیمارستان بستری می‌شوند، تحت‌نظر دقیق پزشک قرار می‌گیرند و از همان لحظه، سرم‌تراپی و تجویز داروهایی که صدمات جنینی را کاهش می‌دهند آغاز می‌شود. در این زمان اگر سیر زایمان پیشرفت نکرد به هدف خود دست یافته‌ایم، در غیر این صورت مداخله کرده و بارداری را پیش از موعد خاتمه می‌دهیم.
علاوه بر تولد زودرس، سقط جنین از دیگر مواردی است که سلامت فرد را در دوران بارداری به خطر می‌اندازد، این مورد چه زمانی مادر و فرزند را بیشتر تهدید می‌کند؟
خاتمه بارداری پیش از هفته بیستم حاملگی یا تولد کودکی با وزن کمتر از 500 گرم را سقط جنین می‌گویند. البته بیش از 80درصد سقط‌های جنین در 12هفته اول بارداری اتفاق می‌افتد و نیمی از آنها بر اثر ناهنجاری‌های کروموزومی است اما با افزایش سن بارداری احتمال ایجاد سقط نیز کاهش پیدا می‌کند. البته احتمال خطر سقط با افزایش زایمان‌ها و سن پدر و مادر نیز خود به خود بیشتر می‌شود.
چه عواملی منجر به سقط جنین می‌شود؟
به طور کلی علل سقط جنین را می‌توانیم به 3 دسته پدری، جنینی و مادری تقسیم کنیم. درباره عوامل پدری اطلاعات کمی وجود دارد اما یکسری نابهنجاری‌های کروموزومی در اسپرم پدر وجود دارد که با سقط جنین مرتبط است. به غیر از علل پدری، جنین نیز در سقط شدن دخیل است به طوری که گاهی اوقات جنین تشکیل شده دچار نابهنجاری‌های کروموزومی است و این اختلال در جنین با ادامه حیات او منافات دارد، بنابراین خود به خود دفع می‌شود. این نوع سقط‌ها معمولا در مراحل اولیه بارداری رخ می‌دهند و آمارها نشان می‌دهد نابهنجاری‌های کروموزومی 50 تا 60 درصد سقط‌ها را به خود اختصاص داده‌اند، گاهی نیز ممکن است اختلالی در رشد جنین روی داده باشد که منجر به سقط شود.
نقش مادر در این‌باره تا چه حد است؟
مادر یکی از عوامل موثر در بروز سقط جنین است، ایجاد عفونت در بدن مادر می‌تواند منجر به سقط شود. اگر مادر دارای بیماری‌های ناتوان‌کننده‌ای مانند سل، دیابت، کمبود ید و... باشد این احتمال در او بالا می‌رود. نقایص رحمی که به صورت تکاملی یا اکتسابی ایجاد می‌شود شرایط سقط را فراهم مي كند. از نقایص اکتسابی می‌توان به وجود فیبرم‌هایی در اندازه‌های بزرگ و متعدد نام برد که در صورتی که نزدیک به جفت باشند احتمال سقط را افزایش می‌دهند. اما نقایص تکاملی به نقایصی گفته می‌شود که رحم مادرزادی به طور نرمال رشد نمی‌کند و فرد باردار می‌شود با این وجود جفت او سقط می‌شود یا با ایجاد شدن دیواره‌ای در رحم جنین جایگزین می‌شود با این وجود به سبب عدم خون‌رسانی امکان ادامه بارداری میسر نیست. نارسایی دهانه رحم یا سرویکس از جمله دلایل سقط شدن جفت است که در این موقع دهانه رحم مادر بی‌موقع و بدون درد باز می‌شود که متعاقبا منجر به دفع جنین می‌شود. البته از عوامل محیطی مانند مصرف سیگار و الکل نمی‌شود براحتی عبور کرد، این مواد تاثیر سوئی بر ادامه روند حاملگی دارند. احتمال سقط جنین در مادرانی که هنگام بارداری در معرض اشعه با دوز بالا، گازهای بیهوشی و سموم محیطی مانند سرب، بنزین و... قرار گرفته‌اند بیشتر است.
آیا بروز هر نوع خونریزی در مادر می‌تواند خطری برای سقط جنین باشد؟
بله، اصولا هر نوع خونریزی حتی به شکل لکه‌بینی باید تهدیدی جهت سقط جنین محسوب شود اما اگر این خونریزی‌ها با درد همراه باشد، می‌توان گفت پیامد و پیش‌آگاهی بارداری ضعیف است، با این وجود این نکته بسیار مورد توجه است که در مواقع بروز خونریزی حتی اگر به سقط منجر نشود، باید به مادرانی که خود گروه خونی منفی و همسران آنها گروه خونی مثبت دارند آمپولی به نام «ورگام» تزریق شود، چرا که در زمان ایجاد خونریزی ممکن است مقداری از خون جنین به بدن مادر وارد شود و در بارداری‌های بعدی به جفت آسیب وارد شود.
خانم‌ها پس از چه مدت از سقط می‌توانند دوباره باردار شوند؟
اصولا تخمک‌گذاری در هفته بعد از سقط صورت می‌گیرد و از نظر علمی اجازه بارداری مجدد تا 3 ماه پس از سقط جنین داده نمی‌شود چرا که احتمال سقط افزایش می‌یابد. سقط جنین معمولا اگر به شکل قانونی انجام شود عوارضی به دنبال ندارد اما بیشتر مشکلات در سقط‌های غیرقانونی و بدون رعایت اصول علمی و بهداشتی رخ می‌دهد.
آیا استراحت می‌تواند از بروز سقط جنین پیشگیری کند؟
ما استراحت را به بیمارانی که در معرض خطر سقط جنین هستند توصیه می‌کنیم اما نمی‌توانیم آن را صد‌درصد تاثیرگذار بدانیم. استراحت گاهی اوقات در ادامه بارداری اثری ندارد و حتی با رعایت این نکات باز هم سقط اتفاق می‌افتد. ارسال نظر
پربیننده