محمد سیدعلی: با برگزاری شصتمین جشنواره بین‌المللی فیلم برلین موسوم به «برلیناله» که از فردا به مدت 10 روز برپا خواهد شد، نخستین رویداد مهم سینمایی اروپا در سال جدید میلادی کلید خواهد خورد. در زیر مروری خواهیم داشت به تاریخچه این رویداد.
دهه 1950؛ تولد یک خرس
در روز نهم اکتبر 1950 و با پیشگامی اسکار مارتای آمریکایی، برای اولین‌بار کمیته‌ای تشکیل شد تا به بررسی ایجاد یک جشنواره بین‌المللی فیلم در برلین بپردازد. علاوه‌بر مارتای از ایالات متحده و جرج ترنر همکار بریتانیایی وی، 2 نماینده از اداره کل سنای برلین، 4 نماینده از صنعت فیلم آلمان و یک خبرنگار در این کمیته حضور داشتند. در این جلسه زمان جشنواره 6 تا 18ژوئن 1951 و نام جشنواره «جشنواره بین‌المللی فیلم برلین» مشخص شد. در روز تعیین‌شده فیلم ربکا (از آلفرد هیچکاک) گشاینده اولین جشنواره برلین بود. خرس طلایی به‌عنوان نمادی از شهر برلین برای جایزه این جشنواره در نظر گرفته شد تا به فیلم‌هایی در ژانرهای درام، کمدی، جنایی و حادثه‌ای و مستند اهدا شود. در آن سال فیلم «سیندرلا» محصول کمپانی دیزنی به‌عنوان بهترین فیلم از سوی مخاطبان انتخاب شد چراکه حق انتخاب بهترین فیلم توسط یک هیات داوران متخصص برای فستیوال‌های ممتاز کنار گذاشته شده بود و برلین هنوز باید سعی می‌کرد تا این عنوان را کسب کند. به‌عبارت دیگر حق برپایی یک رقابت برای کن و ونیز محفوظ مانده بود اما این مساله که مخاطبان بهترین فیلم را انتخاب کنند موجب شد تا فیلم‌هایی همچون «رودخانه» (ژان رنوآر) و «راشومون» (کوروساوا) از نظرها دور بماند.
در سال 1954 دیگر ستاره‌ها همچون سوفیا لورن، یون‌دو کارلو و جینا لولوبریجیدا نیز در برلین به چشم می‌خوردند اما هنوز انتخاب فیلم توسط مخاطبان موجب نادیده ماندن فیلم‌هایی از کوروساوا و داگلاس سیرک بود. همچنین یکی از مسائلی که در سال‌های آغازین جشنواره مورد بحث فراوان قرار می‌گرفت، حضور یا عدم حضور فیلم‌هایی از کشورهای بلوک شرق و شوروی در جشنواره بود که ریشه در شرایط سیاسی شهر برلین داشت. در واقع ممکن بود که چنین دیده شود که مدیریت و سازماندهی جشنواره توسط دولت فدرال آلمان باعث آسیب دیدن «بی‌طرفی» جشنواره شود.
از سوی دیگر دولت‌هایی مانند شوروی بشدت مراقب بودند که آیا می‌شود (و چگونه) از این جشنواره به‌عنوان ابزاری سیاسی استفاده کرد؟ در واقع هر دو سو مسوول غیبت چندین دهه‌ای فیلم‌های اروپای شرقی در برلیناله بودند. به عبارت دیگر سنای برلین تصمیمی اساسی گرفته بود تا فیلم‌هایی از بلوک شرق به جشنواره دعوت نشوند و اگر تلاشی هم برخلاف آن از سوی غرب روی می‌داد کشورهای شرقی آنها را ناکام می‌گذاشتند. اما یکی از مهم‌ترین اتفاقات در سال 1956 افتاد و برلین موفق شد تا درجه ممتاز را به‌عنوان یک جشنواره دریافت کند. به این ترتیب بخش رقابتی جشنواره به راه افتاد تا علاوه بر جذاب‌تر شدن برلین، حق تعیین فیلم برتر از مخاطبان گرفته و به هیات داوران واگذار شود. در سال 1957 هم ساختمان‌های تازه در برلین به چشم می‌خورد اما جنبه بین‌المللی جشنواره بشدت زیر فشار بود. در واقع مردود شدن فیلم‌های بلوک شرق در برلیناله در شرایطی که جشنواره‌ای مانند کن با فیلم‌های بلوک شرق افتتاح می‌شد آن را در تنگنا قرار می‌داد. اما در سال 1958 بیش از هر زمان دیگر برلین «بین‌المللی» شد. این امر در فهرست میهمانان نیز به چشم می‌خورد و برنامه‌های بسیار متنوع از نکات مثبت آن به شمار می‌رفت. در این دوره هیات داوران به ریاست فرانک کاپرا، خرس طلا را به «توت‌فرنگی‌های وحشی» (اینگمار برگمان) اهدا کرد، سیدنی پوآتیه عنوان بهترین هنرپیشه را دریافت کرد و والت دیزنی به برلین آمد. در سال 1959 مدیر جشنواره یعنی آلفرد باوئر در پی آن بود تا با فرستادن نماینده به کشورهای مختلف، برلین این توان را داشته باشد تا هم در انتخاب فیلم‌های شرکت‌کننده در برلیناله تاثیر بگذارد و هم جلوتر از جشنواره آنها را دیده باشد اما هزینه بسیار بالای سفر در آن دوران این امر را با مشکل روبه‌رو کرد. در این سال موج نوي فرانسه در برلیناله خودی نشان داد و مخاطبان حرفه‌ای بیشتری قدم به این جشنواره گذاشتند.
دهه 1960: تکاپو برای حیات
در سال‌های آغازین این دهه برلیناله با مشکلاتی روبه‌رو شد. به‌عنوان مثال در سال 1962 برنامه‌های جشنواره ضعیف بود و تعداد مخاطبان به‌خاطر ساخت دیوار برلین و غیبت بازدیدکنندگان برلین شرقی بشدت کاهش یافت. سال بعد نیز اوضاع بحرانی بود و محتوای جشنواره وضع مناسبی نداشت. هیچ فیلمی الهام‌بخش نبود و حتی فکرهایی اینچنین هم به ذهن برخی خطور می‌کرد که جشنواره به یک دوسالانه تبدیل شود و تعداد برنامه‌هایش کاهش یابد. در نظر گرفتن منافع سیاسی و اقتصادی، درخواست‌های هنری و رقابت روبه رشد میان جشنواره‌های مختلف نیز شرایط را سخت‌تر می‌کرد. اوضاع در سال 1964 به بدترین وضع خود رسید و حتی یک فیلم هم مخاطبان را راضی نکرد. باوئر حتی به این فکر افتاد تا با تغییر در مقررات، فیلم‌هایی را که در جشنواره‌های دیگر به‌نمایش درآمده بودند وارد برلیناله کند. پیشنهاد برگزاری دوره‌ای جشنواره در شهرهای دیگر نیز مطرح شد. حامیان این مساله افرادی بودند که موقعیت دیپلماتیک برلین را موجب این می‌دانستند که سیاست، جشنواره را در تنگنا قرار دهد. حتی پیشنهاد شد که جشنواره برلین به صورت مستقل اداره شود که البته تمام این پیشنهادات با بازخوردهای مختلفی همراه شد.
اما سال بعد وضع رو به بهبود گذاشت و از نظر سینمایی برلیناله با موفقیت روبه‌رو شد. همچنین این دوره شاهد تولد «بخش‌ها» در جشنواره بود. به این ترتیب فستیوال دارای بخش‌‌هایی همچون «اینفرمیشن شو»، «ریپرزنتیشن شو» و «رقابت» شد. بخش اول به دنبال نمایش فیلم‌هایی بود که «کمیته انتخاب» آنها را برای شرکت در بخش رقابت بیش از حد جنجال‌برانگیز می‌دانست یا به‌خاطر مقررات نمی‌توانستند در رقابت شرکت کنند. بخش دوم هم مانند سکویی برای هیات‌ها و تهیه‌کنندگان کشورهای شرکت‌کننده بود تا خودشان هم دست به انتخاب و نمایش فیلم بزنند.
از سوی دیگر منتقدانی همچون «انو پاتالاس» این مساله را مطرح می‌کردند که برلیناله باید خود را از الگوهایی همچون ونیز و کن جدا کند. بر این اساس برلین باید به‌عنوان «جشنواره‌ای برای مخاطبان» می‌بود نه محرکی برای مصرف‌کننده‌ها، برای خالق‌ها باشد تا ستاره‌ها، برای بحث و بررسی باشد تا نمایش و «جایی برای تقابل باشد نه تعارفات متقابل» اما در سال 1968 چیزی که تصور آن دشوار بود روی داد. جشنواره فیلم کن که به نظر برخی الگویی برای برلین بود در اعتصاب دانشجویان لغو شد. در برلین هم انتظار وضعیتی مشابه بود اما برلیناله بنا به دلایل مختلفی به چالش کشیده نشد.
دهه 1970: شوک‌های پی‌درپی
در سال 1970 اتفاقی تاریخی برای برلین افتاد. فیلمی به نام«o.k. » برای شرکت در جشنواره دعوت شد. پس از نخستین نمایش، این بحث مطرح شد که آیا این فیلم موجب «ترویج تفاهم میان ملت‌ها» که از اصول جشنواره بود، می‌شد؟ هیات داوران درخواست بی‌سابقه بازنگری پیرامون فیلم را ارائه کرد. صلاحیت هیات داوران برای چنین درخواستی زیر سوال بود. در واقع داستان فیلم پیرامون تجاوز و قتل یک دختر توسط گروهی سرباز بود. گرچه صحنه‌های فیلم در منظره‌های اروپای مرکزی بود اما این باور وجود داشت که مفهوم فیلم با جریانی که در سال 1966 و در جنگ ویتنام برای یک دختر ویتنامی روی داد و رسانه‌های جهانی هم به آن پرداختند بی‌ارتباط نباشد. این جریان باعث شد تا فیلم جنجال‌آفرین شود. ریاست هیات داوران برعهده کارگردان و فیلمبردار آمریکایی جورج استیونز بود. وی از سوی دوشان ماکاویجف، عضو یوگوسلاو هیات داوران با مخالفت روبه‌رو شد چراکه ماکاویجف ادعا کرد که هیات داوران مسیر سانسور را در پیش گرفت و به همین علت او از موقعیت خود کناره‌گیری کرد. جنجالی بی‌سابقه روی داد و بخش مسابقه لغو شد و به‌عنوان تنها دوره خرس طلا به هیچ فیلمی اهدا نشد. این رویداد سال بعد را نیز تحت تاثیر سایه خود قرار داد اما در سال 1974 اتفاق مهم دیگری روی داد؛ برای نخستین بار فیلمی از شوروی به صورت رسمی در جشنواره به نمایش درآمد. 2 فیلم از سهراب شهیدثالث با نام «طبیعت بی‌جان» و «یک اتفاق ساده» هم به نمایندگی از سینمای ایران در این سال به نمایش درآمد و مورد توجه بسیاری قرار گرفت تا جایی که حتی در تاریخچه جشنواره نیز به این رویداد اشاره شده است. در سال‌های پایانی بویژه 1976 با حضور روسیه و کشورهایی از بلوک شرق، جشنواره بیش از پیش بین‌المللی شد. در نتیجه، حضور قدرتمند سینمای آمریکا دارای تعبیری متفاوت از گذشته می‌شد. فیلم‌های آمریکایی این دوره پیچیده‌تر بودند چراکه در چند سال گذشته این سینما به صورت مشخصی عقب کشیده بود و مردم بی‌صبرانه منتظر بودند تا ببینند آمریکا در حضور بلوک شرق چه خواهد کرد. در سال 1978 نیز زمان جشنواره از ژوئن به فوریه تغییر کرد تا این جشنواره بتواند فیلم‌هایش را با استقلال بیشتری نسبت به رقیبانی چون جشنواره کن (که در ماه مه برگزار می‌شد) انتخاب کند. در همین سال بخش سینمای کودکان بالای 6 سال نیز معرفی شد چراکه این گروه سنی مخاطبانی قابل توجه بودند اما پایان این دهه با جنجال بر سر یک فیلم با نام «شکارچی گوزن» (درامی درباره جنگ ویتنام) همراه بود. این فیلم در نظر منتقدانش، ویتنامی‌ها را مورد اهانت قرار می‌داد. کشورهای سوسیالیست به حمایت از ویتنامی‌ها پرداختند و خواهان حذف آن از جشنواره شدند چراکه بر این باور بودند که شکارچی گوزن به «بهبود درک متقابل میان مردم دنیا» کمک نمی‌کند اما کمیته انتخابی اعلام می‌کند که با هر دخالتی در طرح‌ریزی برنامه‌ها مخالف است. در نهایت کشورهای سوسیالیست فیلم‌های خود را از جشنواره بیرون کشیدند که ضربه‌ای محکم اما قابل انتظار بر برلیناله بود.
سال‌های 1980 تا 2009: فروپاشی انزوا
اولین سال این دهه با چاره‌اندیشی برای بازگرداندن کشورهای سوسیالیست به برلین بود اما این مشکلات کم‌کم برطرف شد تا اینکه در سال 1983 استقبالی بی‌سابقه از برلیناله صورت گرفت. در سال 1987
در پی سیاست‌های گورباچف، آزادی بیشتر شد و اصطکاک بین غرب و شرق کاهش یافت. در این سال تمام بخش‌ها شاهد حضور فیلم‌هایی از شوروی بودند و تنها یک سال بعد برلین تبدیل به مهم‌ترین فستیوال برای فیلم‌های اروپای شرقی شد که زمانی با دشواری در آن حضور می‌یافتند. با فروپاشی دیوار برلین اولین برلیناله در 2 سوی شهر برگزار شد اما دهه 1990 افت و خیزهایی را هم شاهد بود چراکه فشار رقابت میان جشنواره‌ها مساله‌ساز شد. در واقع هرچه پول بیشتری در یک جشنواره در کار بود، فیلم‌های بیشتری تمایل داشتند تا نخستین نمایش خود را در آن جشنواره برپا کنند. دعوت به برلین برای یک فیلم باعث تحریک جشنواره‌های دیگر برای دعوت آن فیلم می‌شد و در نتیجه برلین دست خالی می‌ماند. در واقع در سال 98 صحبت از فیلم‌هایی که برلین آنها را از دست داده بود، بیشتر از ستاره‌ها و فیلم‌های درخشان حضور یافته در آن بود اما در دهه بعد هر سال برلین با افزایش مخاطب همراه بود به طوری که در فاصله میان سال‌های 2007 تا 2009 با در نظر گرفتن بحران اقتصادی تعداد تماشاگران از 220 هزار نفر به بیش از 274 هزار نفر رسید.
حضور ایران در برلیناله
اولین حضور عمده ایران در جشنواره فیلم برلین به سال 1974 بازمی‌گردد که در آن سهراب شهید ثالث با 2 فیلم «طبیعت بی‌جان» و «یک اتفاق ساده» حضور یافت. طبیعت بی‌جان موفق شد تا برای اولین بار جایزه خرس نقره‌ای را در دستان یک کارگردان ایرانی قرار دهد. در سال 1976 نیز این اتفاق برای بار دوم و توسط فیلم «باغ سنگی» پرویز کیمیاوی روی داد اما دهه‌های 1980 و 1990تقریبا بدون اتفاق عمده‌ای برای ایران در برلیناله همراه بود و تنها در سال 1991 مسعود کیمیایی با فیلم «دندان مار» توانست تقدیر ویژه این جشنواره را از آن خود کند. اما در دهه گذشته ایران حضوری موفق در این جشنواره را شاهد بود چراکه فیلم‌های «آفساید» جعفر پناهی (سال 2006) و «درباره الی...» اصغر فرهادی (2009) جوایز خرس نقره‌ای را دریافت کردند. همچنین برای اولین بار در سال 2008 جایزه خرس نقره‌ای بهترین بازیگر مرد به هنرپیشه‌ای از ایران رسید. رضا ناجی با بازی تحسین شده خود در فیلم «آواز گنجشک‌ها» (به کارگردانی مجید مجیدی) نام خود را در کنار بزرگانی همچون برت لنکستر، سیدنی پوآتیه، جیمز استیوارت، دنزل واشنگتن، تام هنکس، پل نیومن، شان پن و لئوناردو دی کاپریو قرار داد. امسال و در شصتمین دوره از جشنواره فیلم برلین نیز جمعی از سینماگران ایرانی راهی آلمان می‌شوند. در راستای مجموعه سفرهای سینماگران به مجامع بین‌المللی که از سوی خانه سینما تدارک دیده شده است، دکتر محمد‌سریر عضو هیأت‌مدیره خانه سینما، مریلا زارعی نایب‌رئیس انجمن بازیگران سینما، سعید مستغاثی رئیس انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران و مسعود میمی رئیس کانون برنامه‌ریزان و دستیاران کارگردان، راهی جشنواره برلین می‌شوند. این گروه از سینماگران در راستای فعالیت‌ها و حضور بین‌المللی سینمای ایران به برلین سفر می‌کنند تا با آخرین دستاوردهای تولیدات سینمای جهان آشنا شوند. این سفر در راستای مجموعه سفرهای حضور سینماگران ایرانی در مجامع بین‌المللی است که پیش از این در جشنواره کن 9 نفر، آکادمی اسکار 9 نفر و پاریس (دیدار از سازمان‌های سینمایی) 4 نفر از سوی خانه سینما اعزام شدند. شصتمین دوره جشنواره فیلم برلین، 22 بهمن تا دوم اسفندماه برگزار می‌شود و از سینمای ایران فیلم «شکارچی» رفیع پیتز در بخش مسابقه، فیلم مستند «قرمز، سفید، سبز» به کارگردانی نادر داوودی در بخش پانوراما، مستند «دستور آشپزی» محمد شیروانی، «موش و گربه» بیژن زمان‌پیرا و ناهید قبادی و «از باد بپرسید» ساخته بتین قبادی به نمایش درخواهند آمد. رفیع پیتز همچنین قرار است در کمپ استعدادهای جوان به انتقال تجربیات خودش به فیلمسازان جوان بپردازد.
جشنواره بین‌المللی فیلم برلین 60 ساله شد
خاطرات برلیناله
محمد سیدعلی: با برگزاری شصتمین جشنواره بین‌المللی فیلم برلین موسوم به «برلیناله» که از فردا به مدت 10 روز برپا خواهد شد، نخستین رویداد مهم سینمایی اروپا در سال جدید میلادی کلید خواهد خورد. در زیر مروری خواهیم داشت به تاریخچه این رویداد.
دهه 1950؛ تولد یک خرس
در روز نهم اکتبر 1950 و با پیشگامی اسکار مارتای آمریکایی، برای اولین‌بار کمیته‌ای تشکیل شد تا به بررسی ایجاد یک جشنواره بین‌المللی فیلم در برلین بپردازد. علاوه‌بر مارتای از ایالات متحده و جرج ترنر همکار بریتانیایی وی، 2 نماینده از اداره کل سنای برلین، 4 نماینده از صنعت فیلم آلمان و یک خبرنگار در این کمیته حضور داشتند. در این جلسه زمان جشنواره 6 تا 18ژوئن 1951 و نام جشنواره «جشنواره بین‌المللی فیلم برلین» مشخص شد. در روز تعیین‌شده فیلم ربکا (از آلفرد هیچکاک) گشاینده اولین جشنواره برلین بود. خرس طلایی به‌عنوان نمادی از شهر برلین برای جایزه این جشنواره در نظر گرفته شد تا به فیلم‌هایی در ژانرهای درام، کمدی، جنایی و حادثه‌ای و مستند اهدا شود. در آن سال فیلم «سیندرلا» محصول کمپانی دیزنی به‌عنوان بهترین فیلم از سوی مخاطبان انتخاب شد چراکه حق انتخاب بهترین فیلم توسط یک هیات داوران متخصص برای فستیوال‌های ممتاز کنار گذاشته شده بود و برلین هنوز باید سعی می‌کرد تا این عنوان را کسب کند. به‌عبارت دیگر حق برپایی یک رقابت برای کن و ونیز محفوظ مانده بود اما این مساله که مخاطبان بهترین فیلم را انتخاب کنند موجب شد تا فیلم‌هایی همچون «رودخانه» (ژان رنوآر) و «راشومون» (کوروساوا) از نظرها دور بماند.
در سال 1954 دیگر ستاره‌ها همچون سوفیا لورن، یون‌دو کارلو و جینا لولوبریجیدا نیز در برلین به چشم می‌خوردند اما هنوز انتخاب فیلم توسط مخاطبان موجب نادیده ماندن فیلم‌هایی از کوروساوا و داگلاس سیرک بود. همچنین یکی از مسائلی که در سال‌های آغازین جشنواره مورد بحث فراوان قرار می‌گرفت، حضور یا عدم حضور فیلم‌هایی از کشورهای بلوک شرق و شوروی در جشنواره بود که ریشه در شرایط سیاسی شهر برلین داشت. در واقع ممکن بود که چنین دیده شود که مدیریت و سازماندهی جشنواره توسط دولت فدرال آلمان باعث آسیب دیدن «بی‌طرفی» جشنواره شود.
از سوی دیگر دولت‌هایی مانند شوروی بشدت مراقب بودند که آیا می‌شود (و چگونه) از این جشنواره به‌عنوان ابزاری سیاسی استفاده کرد؟ در واقع هر دو سو مسوول غیبت چندین دهه‌ای فیلم‌های اروپای شرقی در برلیناله بودند. به عبارت دیگر سنای برلین تصمیمی اساسی گرفته بود تا فیلم‌هایی از بلوک شرق به جشنواره دعوت نشوند و اگر تلاشی هم برخلاف آن از سوی غرب روی می‌داد کشورهای شرقی آنها را ناکام می‌گذاشتند. اما یکی از مهم‌ترین اتفاقات در سال 1956 افتاد و برلین موفق شد تا درجه ممتاز را به‌عنوان یک جشنواره دریافت کند. به این ترتیب بخش رقابتی جشنواره به راه افتاد تا علاوه بر جذاب‌تر شدن برلین، حق تعیین فیلم برتر از مخاطبان گرفته و به هیات داوران واگذار شود. در سال 1957 هم ساختمان‌های تازه در برلین به چشم می‌خورد اما جنبه بین‌المللی جشنواره بشدت زیر فشار بود. در واقع مردود شدن فیلم‌های بلوک شرق در برلیناله در شرایطی که جشنواره‌ای مانند کن با فیلم‌های بلوک شرق افتتاح می‌شد آن را در تنگنا قرار می‌داد. اما در سال 1958 بیش از هر زمان دیگر برلین «بین‌المللی» شد. این امر در فهرست میهمانان نیز به چشم می‌خورد و برنامه‌های بسیار متنوع از نکات مثبت آن به شمار می‌رفت. در این دوره هیات داوران به ریاست فرانک کاپرا، خرس طلا را به «توت‌فرنگی‌های وحشی» (اینگمار برگمان) اهدا کرد، سیدنی پوآتیه عنوان بهترین هنرپیشه را دریافت کرد و والت دیزنی به برلین آمد. در سال 1959 مدیر جشنواره یعنی آلفرد باوئر در پی آن بود تا با فرستادن نماینده به کشورهای مختلف، برلین این توان را داشته باشد تا هم در انتخاب فیلم‌های شرکت‌کننده در برلیناله تاثیر بگذارد و هم جلوتر از جشنواره آنها را دیده باشد اما هزینه بسیار بالای سفر در آن دوران این امر را با مشکل روبه‌رو کرد. در این سال موج نوي فرانسه در برلیناله خودی نشان داد و مخاطبان حرفه‌ای بیشتری قدم به این جشنواره گذاشتند.
دهه 1960: تکاپو برای حیات
در سال‌های آغازین این دهه برلیناله با مشکلاتی روبه‌رو شد. به‌عنوان مثال در سال 1962 برنامه‌های جشنواره ضعیف بود و تعداد مخاطبان به‌خاطر ساخت دیوار برلین و غیبت بازدیدکنندگان برلین شرقی بشدت کاهش یافت. سال بعد نیز اوضاع بحرانی بود و محتوای جشنواره وضع مناسبی نداشت. هیچ فیلمی الهام‌بخش نبود و حتی فکرهایی اینچنین هم به ذهن برخی خطور می‌کرد که جشنواره به یک دوسالانه تبدیل شود و تعداد برنامه‌هایش کاهش یابد. در نظر گرفتن منافع سیاسی و اقتصادی، درخواست‌های هنری و رقابت روبه رشد میان جشنواره‌های مختلف نیز شرایط را سخت‌تر می‌کرد. اوضاع در سال 1964 به بدترین وضع خود رسید و حتی یک فیلم هم مخاطبان را راضی نکرد. باوئر حتی به این فکر افتاد تا با تغییر در مقررات، فیلم‌هایی را که در جشنواره‌های دیگر به‌نمایش درآمده بودند وارد برلیناله کند. پیشنهاد برگزاری دوره‌ای جشنواره در شهرهای دیگر نیز مطرح شد. حامیان این مساله افرادی بودند که موقعیت دیپلماتیک برلین را موجب این می‌دانستند که سیاست، جشنواره را در تنگنا قرار دهد. حتی پیشنهاد شد که جشنواره برلین به صورت مستقل اداره شود که البته تمام این پیشنهادات با بازخوردهای مختلفی همراه شد.
اما سال بعد وضع رو به بهبود گذاشت و از نظر سینمایی برلیناله با موفقیت روبه‌رو شد. همچنین این دوره شاهد تولد «بخش‌ها» در جشنواره بود. به این ترتیب فستیوال دارای بخش‌‌هایی همچون «اینفرمیشن شو»، «ریپرزنتیشن شو» و «رقابت» شد. بخش اول به دنبال نمایش فیلم‌هایی بود که «کمیته انتخاب» آنها را برای شرکت در بخش رقابت بیش از حد جنجال‌برانگیز می‌دانست یا به‌خاطر مقررات نمی‌توانستند در رقابت شرکت کنند. بخش دوم هم مانند سکویی برای هیات‌ها و تهیه‌کنندگان کشورهای شرکت‌کننده بود تا خودشان هم دست به انتخاب و نمایش فیلم بزنند.
از سوی دیگر منتقدانی همچون «انو پاتالاس» این مساله را مطرح می‌کردند که برلیناله باید خود را از الگوهایی همچون ونیز و کن جدا کند. بر این اساس برلین باید به‌عنوان «جشنواره‌ای برای مخاطبان» می‌بود نه محرکی برای مصرف‌کننده‌ها، برای خالق‌ها باشد تا ستاره‌ها، برای بحث و بررسی باشد تا نمایش و «جایی برای تقابل باشد نه تعارفات متقابل» اما در سال 1968 چیزی که تصور آن دشوار بود روی داد. جشنواره فیلم کن که به نظر برخی الگویی برای برلین بود در اعتصاب دانشجویان لغو شد. در برلین هم انتظار وضعیتی مشابه بود اما برلیناله بنا به دلایل مختلفی به چالش کشیده نشد.
دهه 1970: شوک‌های پی‌درپی
در سال 1970 اتفاقی تاریخی برای برلین افتاد. فیلمی به نام«o.k. » برای شرکت در جشنواره دعوت شد. پس از نخستین نمایش، این بحث مطرح شد که آیا این فیلم موجب «ترویج تفاهم میان ملت‌ها» که از اصول جشنواره بود، می‌شد؟ هیات داوران درخواست بی‌سابقه بازنگری پیرامون فیلم را ارائه کرد. صلاحیت هیات داوران برای چنین درخواستی زیر سوال بود. در واقع داستان فیلم پیرامون تجاوز و قتل یک دختر توسط گروهی سرباز بود. گرچه صحنه‌های فیلم در منظره‌های اروپای مرکزی بود اما این باور وجود داشت که مفهوم فیلم با جریانی که در سال 1966 و در جنگ ویتنام برای یک دختر ویتنامی روی داد و رسانه‌های جهانی هم به آن پرداختند بی‌ارتباط نباشد. این جریان باعث شد تا فیلم جنجال‌آفرین شود. ریاست هیات داوران برعهده کارگردان و فیلمبردار آمریکایی جورج استیونز بود. وی از سوی دوشان ماکاویجف، عضو یوگوسلاو هیات داوران با مخالفت روبه‌رو شد چراکه ماکاویجف ادعا کرد که هیات داوران مسیر سانسور را در پیش گرفت و به همین علت او از موقعیت خود کناره‌گیری کرد. جنجالی بی‌سابقه روی داد و بخش مسابقه لغو شد و به‌عنوان تنها دوره خرس طلا به هیچ فیلمی اهدا نشد. این رویداد سال بعد را نیز تحت تاثیر سایه خود قرار داد اما در سال 1974 اتفاق مهم دیگری روی داد؛ برای نخستین بار فیلمی از شوروی به صورت رسمی در جشنواره به نمایش درآمد. 2 فیلم از سهراب شهیدثالث با نام «طبیعت بی‌جان» و «یک اتفاق ساده» هم به نمایندگی از سینمای ایران در این سال به نمایش درآمد و مورد توجه بسیاری قرار گرفت تا جایی که حتی در تاریخچه جشنواره نیز به این رویداد اشاره شده است. در سال‌های پایانی بویژه 1976 با حضور روسیه و کشورهایی از بلوک شرق، جشنواره بیش از پیش بین‌المللی شد. در نتیجه، حضور قدرتمند سینمای آمریکا دارای تعبیری متفاوت از گذشته می‌شد. فیلم‌های آمریکایی این دوره پیچیده‌تر بودند چراکه در چند سال گذشته این سینما به صورت مشخصی عقب کشیده بود و مردم بی‌صبرانه منتظر بودند تا ببینند آمریکا در حضور بلوک شرق چه خواهد کرد. در سال 1978 نیز زمان جشنواره از ژوئن به فوریه تغییر کرد تا این جشنواره بتواند فیلم‌هایش را با استقلال بیشتری نسبت به رقیبانی چون جشنواره کن (که در ماه مه برگزار می‌شد) انتخاب کند. در همین سال بخش سینمای کودکان بالای 6 سال نیز معرفی شد چراکه این گروه سنی مخاطبانی قابل توجه بودند اما پایان این دهه با جنجال بر سر یک فیلم با نام «شکارچی گوزن» (درامی درباره جنگ ویتنام) همراه بود. این فیلم در نظر منتقدانش، ویتنامی‌ها را مورد اهانت قرار می‌داد. کشورهای سوسیالیست به حمایت از ویتنامی‌ها پرداختند و خواهان حذف آن از جشنواره شدند چراکه بر این باور بودند که شکارچی گوزن به «بهبود درک متقابل میان مردم دنیا» کمک نمی‌کند اما کمیته انتخابی اعلام می‌کند که با هر دخالتی در طرح‌ریزی برنامه‌ها مخالف است. در نهایت کشورهای سوسیالیست فیلم‌های خود را از جشنواره بیرون کشیدند که ضربه‌ای محکم اما قابل انتظار بر برلیناله بود.
سال‌های 1980 تا 2009: فروپاشی انزوا
اولین سال این دهه با چاره‌اندیشی برای بازگرداندن کشورهای سوسیالیست به برلین بود اما این مشکلات کم‌کم برطرف شد تا اینکه در سال 1983 استقبالی بی‌سابقه از برلیناله صورت گرفت. در سال 1987
در پی سیاست‌های گورباچف، آزادی بیشتر شد و اصطکاک بین غرب و شرق کاهش یافت. در این سال تمام بخش‌ها شاهد حضور فیلم‌هایی از شوروی بودند و تنها یک سال بعد برلین تبدیل به مهم‌ترین فستیوال برای فیلم‌های اروپای شرقی شد که زمانی با دشواری در آن حضور می‌یافتند. با فروپاشی دیوار برلین اولین برلیناله در 2 سوی شهر برگزار شد اما دهه 1990 افت و خیزهایی را هم شاهد بود چراکه فشار رقابت میان جشنواره‌ها مساله‌ساز شد. در واقع هرچه پول بیشتری در یک جشنواره در کار بود، فیلم‌های بیشتری تمایل داشتند تا نخستین نمایش خود را در آن جشنواره برپا کنند. دعوت به برلین برای یک فیلم باعث تحریک جشنواره‌های دیگر برای دعوت آن فیلم می‌شد و در نتیجه برلین دست خالی می‌ماند. در واقع در سال 98 صحبت از فیلم‌هایی که برلین آنها را از دست داده بود، بیشتر از ستاره‌ها و فیلم‌های درخشان حضور یافته در آن بود اما در دهه بعد هر سال برلین با افزایش مخاطب همراه بود به طوری که در فاصله میان سال‌های 2007 تا 2009 با در نظر گرفتن بحران اقتصادی تعداد تماشاگران از 220 هزار نفر به بیش از 274 هزار نفر رسید.
حضور ایران در برلیناله
اولین حضور عمده ایران در جشنواره فیلم برلین به سال 1974 بازمی‌گردد که در آن سهراب شهید ثالث با 2 فیلم «طبیعت بی‌جان» و «یک اتفاق ساده» حضور یافت. طبیعت بی‌جان موفق شد تا برای اولین بار جایزه خرس نقره‌ای را در دستان یک کارگردان ایرانی قرار دهد. در سال 1976 نیز این اتفاق برای بار دوم و توسط فیلم «باغ سنگی» پرویز کیمیاوی روی داد اما دهه‌های 1980 و 1990تقریبا بدون اتفاق عمده‌ای برای ایران در برلیناله همراه بود و تنها در سال 1991 مسعود کیمیایی با فیلم «دندان مار» توانست تقدیر ویژه این جشنواره را از آن خود کند. اما در دهه گذشته ایران حضوری موفق در این جشنواره را شاهد بود چراکه فیلم‌های «آفساید» جعفر پناهی (سال 2006) و «درباره الی...» اصغر فرهادی (2009) جوایز خرس نقره‌ای را دریافت کردند. همچنین برای اولین بار در سال 2008 جایزه خرس نقره‌ای بهترین بازیگر مرد به هنرپیشه‌ای از ایران رسید. رضا ناجی با بازی تحسین شده خود در فیلم «آواز گنجشک‌ها» (به کارگردانی مجید مجیدی) نام خود را در کنار بزرگانی همچون برت لنکستر، سیدنی پوآتیه، جیمز استیوارت، دنزل واشنگتن، تام هنکس، پل نیومن، شان پن و لئوناردو دی کاپریو قرار داد. امسال و در شصتمین دوره از جشنواره فیلم برلین نیز جمعی از سینماگران ایرانی راهی آلمان می‌شوند. در راستای مجموعه سفرهای سینماگران به مجامع بین‌المللی که از سوی خانه سینما تدارک دیده شده است، دکتر محمد‌سریر عضو هیأت‌مدیره خانه سینما، مریلا زارعی نایب‌رئیس انجمن بازیگران سینما، سعید مستغاثی رئیس انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران و مسعود میمی رئیس کانون برنامه‌ریزان و دستیاران کارگردان، راهی جشنواره برلین می‌شوند. این گروه از سینماگران در راستای فعالیت‌ها و حضور بین‌المللی سینمای ایران به برلین سفر می‌کنند تا با آخرین دستاوردهای تولیدات سینمای جهان آشنا شوند. این سفر در راستای مجموعه سفرهای حضور سینماگران ایرانی در مجامع بین‌المللی است که پیش از این در جشنواره کن 9 نفر، آکادمی اسکار 9 نفر و پاریس (دیدار از سازمان‌های سینمایی) 4 نفر از سوی خانه سینما اعزام شدند. شصتمین دوره جشنواره فیلم برلین، 22 بهمن تا دوم اسفندماه برگزار می‌شود و از سینمای ایران فیلم «شکارچی» رفیع پیتز در بخش مسابقه، فیلم مستند «قرمز، سفید، سبز» به کارگردانی نادر داوودی در بخش پانوراما، مستند «دستور آشپزی» محمد شیروانی، «موش و گربه» بیژن زمان‌پیرا و ناهید قبادی و «از باد بپرسید» ساخته بتین قبادی به نمایش درخواهند آمد. رفیع پیتز همچنین قرار است در کمپ استعدادهای جوان به انتقال تجربیات خودش به فیلمسازان جوان بپردازد.
ارسال نظر
پربیننده