ملاقات با بانوي سالخورده

زندگی و آثار تا وقتی لسینگ جایزه نوبل ادبی را دریافت نکرده بود، کسی بدرستی در ایران او را نمی‌شناخت اما جایزه نوبل توانست در شناسایی او و آثارش کمک زیادی به خوانندگان طیف ادبیات داستانی جهان و منتقدان ادبی کند. هرچند ناگفته نماند هنوز هم در ایران برخی مترجمان با کارهای او به آن شکلی که باید آشنا نیستند و تنها از او به عنوان برنده جایزه نوبل یاد می‌کنند اما داستان گرفتن جایزه نوبل خانم نویسنده تنها به جایزه گرفتن او ختم نشد. صحبت از آنجایی شروع شد که با انتشار اخباری از لسینگ، رسانه‌های گروهی خبر از ایرانی بودن نویسنده دادند. نویسنده‌ای زاده ایران نکته جالب درباره لسینگ اینکه این نویسنده انگلیسی در کرمانشاه زاده شده است. پدرش، آلفرد تیلور که در جنگ جهانی اول معلول شده بود، کارمند بانک ایران و مادرش امیلی ماد تیلور پرستار بود. آنها در سال ۱۹۲۵ به مستعمره بریتانیایی رودزیای جنوبی که اکنون زیمبابوه نامیده می‌شود مهاجرت کردند و پدر او یک زمین بوته‎زار 4 کیلومتر مربعی خرید و در آنجا با دشواری به کاشت ذرت پرداختند. اگرچه خانواده دوریس کاتولیک نبود ولی او به یک مدرسه دخترانه کاتولیکی رفت. او در ۱۳ سالگی مدرسه را ترک کرد و از آن پس تحصیل را به صورت شخصی ادامه داد. در ۱۵ سالگی لسینگ خانه را ترک کرد و به عنوان یک پرستار بچه مشغول به کار شد. در این زمان بود که به خواندن متون سیاسی و جامعه‎شناسی‎ای پرداخت که کارفرمایش در اختیار او می‎گذاشت. تقریباً در همین زمان بود که نوشتن را آغاز کرد. او در دهه 30 در شهری در جنوب انگلستان به شغل اپراتوری تلفن مشغول شد و طی سال‌ها فعالیت و امتحان مشاغل متعدد 2 بار ازدواج کرد. اما می‌توان سکوی پرتاب او را در عرصه نویسندگی، شهر لندن قلمداد کرد، زیرا لسینگ در سال 1949 دراین شهر نخستین رمان خود یعنی «علف‌ها آواز می‌خوانند» را نوشت و توانست در سال 1962 نیز «دفترچه طلایی» را بنویسد؛ اثری که موجب شهرت او شد. هرچند لسینگ در اوایل فعالیت نویسندگی خود سعی کرد این دو رمان را با نام مستعار جین سامرز به چاپ برساند. متأثر از 3 دوره تاریخی برخی بر این باورند که اساسا نثر لسینگ متاثر از 3 دوره تاریخی است و این مساله در انتخاب درونمایه آثارش نقش مهمی ایفا کرده است. به عنوان مثال در فاصله سال‌های 1944 تا 1956 او به واسطه فضای سیاسی که بر جامعه‌اش حاکم بود، تم کمونیستی را انتخاب کرد در حالی که بعد از سرکوب قیام مردم مجارستان به وسیله ارتش سرخ مبدل به نویسنده‌ای ضدکمونیست شد. انتشار کتاب «تروریست خوب» موجب شد او در محافل ادبی به نویسنده‌ای با در نظر گرفتن موضوعات روانشناسانه مطرح شود. اگرچه بعضی براین باورند که او برای مدتی کوتاه در حیطه نویسندگی خود به نوشتن آثار علمی- تخیلی و صوفیانه نیز روی آورد اما به طور کلی، آثار او درباره آفریقای زیر سلطه بریتانیا و در جهت زندگی سترون استعمارگران بوده است. وقتی در سال 2007 جایزه نوبل به دوریس لسینگ رسید، خیلی‌ها از شنیدن این خبر شوکه شدند. شاید به این خاطر که همه تصور می‌کردند این جایزه به هاروکی موراکامی و فیلیپ راث اهدا می‌شود. لوموند بعد از اینکه جایزه نوبل به لسینگ اهدا شد، ادعا کرد او سال‌ها در فهرست جایزه نوبل ادبیات بوده است. البته جایزه نوبل نخستین‌ جایزه معتبر او نبود؛ لسینگ پیش از این یعنی در سال 2001 نیز جایزه پرنس استریاس اسپانیا را به خاطر دفاع از آزادی و جهان سوم از آن خود کرده و بر اعتبار خود افزوده بود، زیرا این جایزه را پیش از این نامدارانی چون گابریل گارسیا مارکز، ماریو بارگاس یوسا و پل استر دریافت کرده بودند. «یادمان تیت بلک» و «دیوید کوهن» نیز از دیگر جوایز ادبی بود که لسینگ به خاطر نوشتن کتاب «زیر پوست من» گرفت. یک یا 2 سال بعد از دریافت جایزه نوبل باز هم نام لسینگ در کنار نام نویسندگانی نظیر کارلوس فوئنتس و چینوئا آچه در فهرست نهایی جایزه بوکر قرار گرفت. اگرچه این جایزه در نهایت به آچه رسید که از او به عنوان پدر ادبیات مدرن آفریقا‌ نیز یاد می‌کنند. من فمینیست نیستم لسینگ به اعتقاد اطرافیانش و کسانی که او را از نزدیک می‌شناسند یک فمینیست تلقی می‌شود، هرچند خود او این اطلاق را رد می‌کند و در گفت و گویی با نیویورک‌تایمز می‌گوید: «فمینیست‌ها از من می‌خواهند که مثل شاهد برایشان عمل کنم. آنها انتظار دارند که من بیایم و بگویم، خواهرانم، من در این ستیز شانه به شانه‌ شما به سوی فجر پیروزی ایستاده‌ام تا جایی که این مردهای حیوان‌صفت نباشند. آیا واقعا آنها انتظار چنین عبارت‌های عوام‌فریبانه‌ای دارند؟ من با کمال تاسف باید بگویم که بله همین طور است». وقتی او دفترچه طلایی را نوشت، بسیاری به این کتاب لقب یکی از متون کلاسیک فمینیسم را دادند. لسینگ درباره‌ بازه‌ خاصی از زندگی‌ خود به لوموند ابراز کرده بود: «نمی‌توانم از سال‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ حرف بزنم، آدم‌هایی که من آن موقع می‌دیدم، همه هم‌عصران من هستند و هیچ وقت جرات نکردم آنها را وارد داستان‌هایم کنم. من سال‌های 60 را در کتاب‌هایم نیاورده‌ام». پروست، نویسنده محبوب لسینگ او از پروست به عنوان نویسنده محبوب خود یاد می‌کند و درباره او و آثارش بر این اعتقاد است: او سیمای خسته‌ جامعه‌ خودش را به تصویر کشید و این را توسط شخصیت‌ها و توجه به یک طبقه اجتماعی انجام داد. او نشان داد که یک طبقه اجتماعی چگونه می‌تواند گرفتار اشرافیت و تبعاتش شود. همین ماجرا در بودنبروک‌های توماس مان هم اتفاق می‌افتد. یا همان چیزی که در ادبیات روس قبل از شوروی و بدون در نظر گرفتن چخوف، تولستوی، داستایوفسکی و تورگنیف هم اتفاق می‌افتد. او صرفنظر از کتاب‌هایی که به آن اشاره شد، مجموعه آثاری با عنوان «کودکان خشونت» را نیز در کارنامه خود ثبت کرده است. جالب این است که همه این سلسله داستان‌ها حول یک شخصیت مرکزی به نام مارتا کوئست می‌گردد.