انفاق خالصانه در راه خدا

آیت الله جعفر سبحانی: «وَ مَثَلُ الّذینَ ینْفِقُونَ اَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّه‏ِ وَ تَثْبیتاً مِنْ اَنْفُسِهِمْ کمَثَلِ جَنَّه بِرَبْوَةٍ اَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُکلَها ضِعْفَینِ فَإِنْ لَمْ یصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللّه‏ُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ». البقره / 265 «و کار کسانی که اموال خود را برای خوشنودی خدا و تثبیت ملکات انسانی در روح خود انفاق می‏کنند، همچون باغی است که در نقطه بلندی باشد و باران‌های درشت به آن برسد (و از هوای آزاد و نور آفتاب به حد کافی بهره گیرد) و میوه خود را دوچندان دهد (که همیشه شاداب و باطراوت است) و اگر باران درشت به آن نرسد، بارانی نرم به آن می‏رسد و خداوند به آنچه انجام می‏دهید، بیناست». اخلاص در عمل یا انقلاب ارزش‌ها اخلاص در عمل یا کار برای خدا از اصولی است که اسلام به آن دعوت کرده و مایه انقلاب ارزش‌ها شده و اگر این اصل در جامعه پیاده شود، فضای زندگی جامعه را شفاف و خندان خواهد گردانید و بسیاری از کشمکش‌ها و خودخواهی‏ها پایان می‏پذیرد. مسلما کار، بدون انگیزه صورت نمی‏پذیرد و کار بدون انگیزه نوعی خطا و غفلت به‌شمار می‏رود. چیزی که هست محرک و انگیزه در امور فردی، نوعاً سود شخصی ‏است. مثلاً آنجا که انسان احساس نیاز می‏کند، برای رفع نیاز خود دست به تلاش می‏زند، یک چنین کار در چارچوب کارهای فردی بسیار مستحسن و ستوده است. ولی آنجا که کار، آهنگ اجتماعی پیدا می‏کند، انگیزه باید دگرگون شود و رضای الهی یا علاقه به انسان‌ها محرک انسان باشد، اگر انگیزه کار انحراف پیدا کرد، خودخواهی و «غیر خود نخواهی» محرک انسان شده، کار تظاهری بیش نبوده و دیری نخواهد پایید. قرآن در تبیین عقیم ماندن کارهای ریایی و در مقابل، ثمربخش بودن کارهای توأم با اخلاص از 2 تمثیل بهره می‏گیرد که با تمثیل نخست در شماره قبل آشنا شدیم، اکنون به تبیین تمثیل دوم درباره کارهای همراه با اخلاص می‏پردازیم. کشاورزی، زمین مناسبی را در یک نقطه بلندی برای احداث باغ اختصاص می‏دهد، نقطه‏ای که هم از تابش آفتاب بهره می‏گیرد و هم از باران‌های فصلی؛ اعم از درشت و ریز. او نهال‌ها را در دل زمین کاشته و هماهنگ با شرایط جوی به پرورش آنها همت می‏گمارد، چیزی نمی‏گذرد که نهال‌ها به صورت درخت برومند درآمده و دوچندان میوه می‏دهد. شگفت آنجاست که باران درشت گاهی مایه تباهی زراعت می‏شود چنانکه در مثل قبلی بیان شد، در حالی که در این تمثیل باران درشت مایه پرورش نهال‌ها و درختان می‏شود، چطور شد که یک عامل در شرایطی ویرانگر و در شرایطی دیگر نعمت پرور است؟ علت آن این است که در تمثیل نخست کشاورز بدون آگاهی از شرایط زمین، دانه بر خاک ضعیفی که روی سنگ را پوشانیده بود، افشانده بود. طبعاً در چنین شرایطی بوته در دل زمین ریشه نمی‏دواند و باران درشت خاک و بوته را می‏شوید و به رودخانه می‏ریزد. در حالی‌که در تمثیل دوم، نهال‌های کشاورز پنجه در دل زمین افکنده و در قشری از زمین پنهان شده، باران نه‌تنها درخت را از جای برنمی‏کند، بلکه در دل زمین نفوذ کرده و ریشه‏ها را آبیاری می‏کند. با توجه به این امر، موقعیت مرد ریاکار با انسان مخلص کاملاً روشن می‏شود، مَثل ریاکار مثل آن کشاورز بذرافشان است که بر خاک ضعیفی که روی سنگ قرار گرفته بذر می‏افشاند، اگر دانه در این حالت در دل زمین ریشه نمی‏دواند، عمل ریاکار نیز بر روح و روان انسان ریشه ندوانیده و جز ظاهرسازی چیزی نیست. از این بیان روشن می‏شود که چرا اعمال ریاکاران پس از اندی می‏خشکد و از حرکت باز می‏ماند ولی کارهای مردان خدا دور از ریا صدها سال، نعمت و برکت می‏دهد. بی‏ریشه بودن کار ریایی، هم مورد تأیید وحی الهی است و هم مشاهدات اجتماعی، آن را تأیید می‏کند. جمله «وَ تَثْبیتاً مِنْ اَنْفُسِهِمْ» به این معنی است که انفاق‌کنندگان با اخلاص نه‏تنها در انفاق، خواهان تحصیل رضای خدا هستند، بلکه پیوسته خود را آماده می‏سازند که در آینده آن را با منت باطل نسازند. این جمله می‏تواند اشاره به مطلب دیگری باشد و آن اینکه افراد با ایمان با انفاق در راه خدا به نفس و روان خود ثبات و آرامش می‏بخشند و انفاق مایه آرامی روح آنان می‏شود زیرا (أَلا بِذِکرِ اللّه‏ِ تَطْمَئِنُّ القُلُوبُ): «دل ها با یاد خدا آرام می‏گیرد». کمال اخلاص اخلاص برای خود مراتب مختلفی دارد که مرحله اتم آن از آن اولیای خداست. در دوران نوجوانی از استادی شنیدم: بعد از درگذشت والد «شریف مرتضی» و «شریف رضی» قرار شد اثاث خانه تقسیم شود پس از تقسیم همه اثاث، قرآنی در وسط باقی ماند، مقسم تصمیم گرفت آن را به یکی از 2 برادر بدهد.مقسم گفت: قرآن را آن‏ کس بردارد که از زمان تکلیف تا به حال گناهی را مرتکب نشده است، ناگهان هر دو برادر دست روی قرآن نهادند. مقسم گفت: این قرآن را کسی بردارد که تاکنون مکروهی را مرتکب نشده، هر دو برادر دست روی قرآن نهادند. مقسم گفت: این قرآن را کسی بردارد که هیچوقت مباحی را مرتکب نشده باشد. در این موقع مرتضی دست روی قرآن نهاد و رضی از نهادن دست روی قرآن خودداری کرد. مقسم پرسید: چگونه هیچ مباحی را مرتکب نشدی؟ مرتضی گفت: من از دوران تکلیف به این طرف همه کارهای خود را از خواب و خوراک برای خدا انجام می‏دهم تا در سایه انجام امور مباح بتوانم در خدمت خدا و اطاعت او باشم. قرآن و دعوت به اخلاص قرآن به صورت‌های گوناگون به اخلاص در عمل دعوت می‏کند و تحت عناوین یادشده در زیر این حقیقت را بیان می‏کند: 1- مرضات‌اللّه‏: قرآن آن گروه را می‏ستاید که کار را برای تحصیل رضا و خشنودی خدا انجام دهند آنجا که می‏فرماید: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّه‏ِ و اللّه‏ُ رَؤُوفٌ بِالْعِبادِ». بقره / 207 «برخی از مردم با جان خود رضای الهی را می‏خرند، خدا به بندگان مهربان است». 2- وجه اللّه‏.: در بسیاری از آیات، انگیزه را وجه اللّه‏ معرفی می‏کند و می‏فرماید: «...وَ ما تُنْفِقُونَ إلا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللّه‏ِ...». بقره / 272 «انفاق نمی‏کنید مگر برای تحصیل رضای خدا». کلمه «وجه» در این موارد به معنی ذات خداست چنانکه می‏فرماید: «وَ یبْقی وَجْهُ رَبِّک ذُوالْجَلالِ وَ الإِکرامْ» رحمان/ 27 «گواه بر اینکه وجه به معنی ذات است اینکه در این آیه، ذوالجلال وصف «وجه» است، نه وصف «ربّ» زیرا اگر وصف «ربّ» بود، لازم بود بفرمایید: (ذی‌الجلال والإکرام) مسلماً آنچه که دارای جلالت و عظمت است، ذات حق تعالی است. 3- رضوان‌اللّه‏: سومین واژه‏ای که قرآن در دعوت به این اصل به کار می‏برد، واژه «رضوان» است که در نزد اهل معرفت جذبه و کشش خاصی دارد و برای اهل کمال لذتی بالاتر از تحصیل آن نیست و نهایت آرزوی هر عارف این است که اعمال بدنی و قلبی او مظهر رضای حق باشد. قرآن این لفظ را به صورت‌های «رضوان اللّه‏»، «رضوان من‏اللّه‏»، «رضوانه»، «رضوان» و «رضواناً» به کار می‏برد، از باب نمونه «تَراهُم رُکعاً سُجّداً یبْتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللّه‏ِ وَ رِضْواناً». (فتح / 29)، پیامبر و یاران او را در حال رکوع و سجود می‏بینی که خواهان کرم خدا و خشنودی او هستند.