سیامک احمدی
یک
ژانر پلیسی در بسیاری از کشورهای دنیا دارای طرفداران عام و چه بسا خاصی است که همین امر یکی از عوامل اصلی ساخت اینگونه مجموعه‌ها در نزد سازندگان بزرگ دنیاست چرا که سریال‌های پلیسی چه از نظر بازگشت سرمایه و چه از نظر جذب مخاطب بسیار موفق بوده و هست. آنچه مسلم است، مضمون معمایی، رمزآلود، گره‌ها و تعلیق‌های به کار رفته در این ژانر از فیلمنامه‌ها به همراه فضایی اکشن و تعقیب‌وگریزی از عوامل بسیار مهم در میخکوب کردن تماشاچیان در پای تلویزیون است و همه اینها مستلزم یک فیلمنامه قوی و عواملی حرفه‌ای و کاربلد در ساخت این دست از سریال‌هاست. مجموعه تلویزیونی کلانتر3 پس از گذشت چند سال از زمان پخش سری اول و دوم این سریال روی آنتن رفته است. اقبال بالای مخاطبان از سریال‌های پلیسی و کمبود کارگردان‌های تخصصی در این حوزه 2 عاملی است که شاه‌محمدی را به ساختن دنباله‌های سریال‌های پلیسی تشویق کرده است. ژانر پلیسی که یکی از گونه‌های محبوب سینمای جهان است، اما در سینما و تلویزیون ما کارگردان‌های انگشت‌شماری سراغ این ژانر رفته‌اند و در نتیجه تعداد آثار ساخته شده در این حوزه به چند نام خاص محدود می‌شود که موضوع‌های پلیسی و جنایی را دستمایه کار قرار داده‌اند. در این مقال باید گفت که حادثه مهم‌ترین وجه ایجادکننده هیجان در یک اثر تصویری محسوب می‌شود. زمانی که یک حادثه به وقوع می‌پیوندد مسائل و موضوع‌های مختلفی را با خود به همراه می‌آورد که گاه پای دیگر بخش‌های اجتماع را نیز به موضوع باز می‌کند. برای نمونه، خودرویی که در حال فرار از دست پلیس با خودروهای دیگر تصادف می‌کند یا واژگون می‌شود پای آتش‌نشانی و اورژانس را نیز به موضوع باز می‌کند و شرایط را بیش از پیش حاد می‌کند. در این شرایط دست نویسنده و کارگردان یک اثر حادثه‌ای و پلیسی باز می‌شود تا به قصه‌پردازی و ایجاد هیجان بیشتر بپردازد. سریال‌هایی که بر اساس ژانر پلیسی شکل می‌گیرد از چنین گستره عظیم سوژه و ایجاد تحرک و تعلیق برخوردار است، به همین دلیل انتظار می‌رود سازندگان یک اثر پلیسی چنان شور و هیجانی در کار به وجود بیاورند که بیننده را مسحور کند. پخش آثار خارجی مشابه از تلویزیون این ظرفیت بالای وجود حادثه و تعلیق را به اثبات رسانده است.
دو
نکته مهم دیگری درباره سریال‌های خوب پلیسی وجود دارد که به نظر می‌رسد در سریال‌های ایرانی توجه چندانی به آن نمی‌شود و آن اینکه کارگردان سعی نمی‌کند یک کارآگاه پلیس را فردی در بطن اجتماع معرفی کند، بلکه تلاش می‌کند تصویری خارق‌العاده و بسیار متفاوت از وی ارائه دهد، طوری که انگار هیچ‌کس نمی‌تواند شبیه او باشد. شاید یکی از مهم‌ترین مشکلات را در ریتم کند و کشدار سریال باید جست‌وجو کرد که البته در بسیاری از سریال‌های ساخته شده این مساله به یک مهم که باید از آن اطاعت کرد بدل شده است، یعنی به‌طور قطع سریال در قسمت‌های تعقیب و گریز و مبارزه باید ریتم تندی داشته باشد و در قسمت‌های خانوادگی آرامش را با ریتمی کند القا کند، اما به دلیل دیالوگ‌های زیاد، سکوت و سکون‌های بی‌جا و خسته‌کننده و ریتم بسیار کند اتفاق‌ها، در عمل قصه، جان و حس خود را از دست می‌دهد و برای بیننده کسالت‌بار می‌شود. شاید بهتر باشد سریال‌سازان ایرانی به جای الگوبرداری از برنامه‌سازان خارجی سعی کنند یک الگوی مشخص را پیش روی خود قرار دهند و عیناً آن را اجرا کنند و به سنت‌ها و فرهنگ ایرانی توجهی نشان بدهند. در ادامه می‌توان به این نکته اشاره داشت که یکی دیگر از عوامل موفقیت سریال‌های پلیسی خارجی، بدون تردید استفاده از امکانات فنی و بودجه مناسب است. زمانی که یک اثر پلیسی بودجه لازم برای خلق صحنه‌های هیجان‌آور را داشته باشد، بدون تردید حاصل کار جذاب و قابل توجه از آب درمی‌آید و بیننده را نیز راضی خواهد کرد. امکانات فنی نیز شرایطی را فراهم می‌کند که بهترین تصویربرداری و صدابرداری صورت بگیرد و جذابیت اثر افزایش پیدا کند، ولی همه این مطالب بدین مفهوم نیست که کارگردان‌های ایرانی می‌توانند آثار ضعیف تولید کنند.
سه
در این بحث می‌توان نتیجه‌ای کوتاه و مختصر گرفت و دیدگاهی اینگونه ارائه کرد که مجموعه کلانتر را در عین پلیسی بودن باید سریالی خانوادگی دانست، چرا که طرح و بسط مسائل عاطفی و انسانی در آن بیشتر از عناصر و مشخصه‌های پلیسی و مؤلفه‌های این ژانر است و به لحاظ محتوایی نیز میان بیان دغدغه‌های اجتماعی و روایت‌های داستانی و قصه‌گو در نوسان است. این گوشه زدن‌ها از سری اول این مجموعه تا سری سوم آن رو به فزونی بوده و تماشاچی را به لحاظ روانی در یک وضع متضاد و دوگانه‌ای قرار می‌دهد. در این راستا باید گفت که فعالیت شاه‌محمدی برای ارائه تصویری از پلیس ایرانی به این مساله منجر شده و سریال‌سازها و تلویزیون ما نیازمند تجربه‌های بیشتری در ژانر پلیسی هستند تا به این تناقض برای همیشه پایان دهند و سیری همسو و متعادل در پیش گیرند؛ تناقضی که از یک سو به دلیل توجه انسان ایرانی و بالطبع پلیس ایرانی به مسائل عاطفی و خانوادگی دارد و از سوی دیگر نیز باید پایبندی خود را به عناصر و مولفه‌های این ژانر که موقعیت‌های هیجانی و اکشن است، حفظ کند.