رضا شکیبایی
1- یک باور قدیمی در میان ایرانیان هست که در برخورد با برخی پیچیدگی‌های حوادث سیاسی می‌گویند «کار، کار انگلیسی‌هاست»؛ این تلقی در ذهن پیرمردهای سرزمین ما نقشی پر رنگ دارد، چه پدران ما سلطنت پهلوی‌ها را دیده‌اند و از پدرانشان حکایات دربار قاجار را شنیده‌اند، دورانی که از «کار، کار انگلیسی‌هاست» شروع شد و به «کار، کار آمریکایی‌ها هم هست» خاتمه یافت.
1- یک باور قدیمی در میان ایرانیان هست که در برخورد با برخی پیچیدگی‌های حوادث سیاسی می‌گویند «کار، کار انگلیسی‌هاست»؛ این تلقی در ذهن پیرمردهای سرزمین ما نقشی پر رنگ دارد، چه پدران ما سلطنت پهلوی‌ها را دیده‌اند و از پدرانشان حکایات دربار قاجار را شنیده‌اند، دورانی که از «کار، کار انگلیسی‌هاست» شروع شد و به «کار، کار آمریکایی‌ها هم هست» خاتمه یافت.اینکه روزگاری در این کشور، کار، کار انگلیسی‌ها بود یک افسانه نیست و هر چند ممکن است در مواقعی پیاز داغ آن توسط عامه سرخ شود اما چه بسیار گوشه‌هایی از هزار توی سیاست ایران معاصر هم بوده‌اند و هستند که «کار انگلیسی‌ها» بوده و هست، اما همچنان مخفی مانده‌اند.
تصور بر این بود که پس از انقلاب اسلامی و سقوط سلطنتی که از دل نقشه‌های بریتانیا ظهور کرد، دست انگلیسی‌ها هم از عرصه سیاست در ایران قطع شود، اما شواهدی می‌گوید که نشد؛ دستشان «کوتاه» شد، اما «قطع» نشد!آنهایی که دچار «شب‌کوری* سیاسی» هستند می‌توانند منتظر بمانند و اگر عمرشان کفاف داد ده‌ها سال دیگر اسناد طبقه‌بندی شده وزارت خارجه انگلیس را مطالعه کنند تا رد پای روباه پیر را به عنوان مثال در حوادث پس از انتخابات 22 خرداد 1388 شمسی ببینند. ما مرده، آنها زنده، انصاف داشته باشند و آنچه را که در روز روشن خواهند دید، تحريف نکنند.
2- نشریه «ایران‌دخت» به مدیر مسؤولی فرزند مهدی کروبی، کاندیدای شکست‌خورده انتخابات که رفتارهایش اکنون به طنز محافل سیاسی و نقل خنده شب‌نشینی‌ها و میهمانی‌ها تبدیل شده است، در شماره آخر خود کودتای 1299 را دستمایه پرونده‌ای برای تطهیر رضاخان کرده است.ذیل پرونده، محمدعلی همایون کاتوزیان – ایرانی لندن‌نشین- در گفت‌وگو با این نشریه سخنان جالبی به زبان رانده که خود در پاراگراف‌های بعدی ناقض آنها می‌شود.کاتوزیان می‌گوید: آن زمان (سال 1356) نه تنها عموم مردم بلکه روشنفکران و حتی شخص محمدرضا پهلوی هم گمان می‌کرد که رضاخان را انگلیسی‌ها سر کار آورده‌اند. در یکی از اسناد وزارت خارجه انگلستان آمده است که محمدرضا شاه به سفیر آمریکا در سال 1953 که مصادف است با 1332 می‌گوید: «هر اتفاقی که در این مملکت می‌افتد زیر سر انگلیسی‌هاست. همچنانکه پدر من را آوردند و بعد هم پدر مرا بردند.» حتی خود رضاخان هم وقتی که رئیس‌الوزرا بود در مجلسی که میرزا یحیی دولت‌آبادی و دکتر مصدق حضور داشتند، گفته بود من را انگلیسی‌ها روی کار آورده‌اند. من اما این تلقی را قبول ندارم و در 1356 در کتاب اقتصاد سیاسی ایران هم این ایده را رد کردم.»طنز روزگار را ببین که عامل کودتا یعنی
رضا میرپنج خود می‌گوید انگلیسی‌ها من را سر کار آوردند اما نشریه آقای کروبی تلاش دارد بگوید این طور نبوده، یعنی خود رضاخان هم حالی‌اش نیست چه می‌گوید!
کاتوزیان در ادامه اظهاراتش می‌افزاید: «نقش ماموران محلی انگلستان در اتفاقات ایران کمابیش پررنگ بود. اما مسلم این است که دولت انگلستان از این قضیه خبر نداشت و نه دخالتی در آن داشته است و نه حتی کوچک‌ترین نقشی در شاه شدن رضاخان 5 سال بعد از کودتا داشته است.»
آقای کاتوزیان در این فراز، حساب ماموران محلی دولت انگلستان را از دولت انگلستان جدا می‌کند بی آنکه سندی برای آن ارائه کند. تاریخدان نشریه «ایران‌دخت» پا را فراتر می‌گذارد وضمن رد ادعاهای آیرونساید درباره این برهه از تاریخ ایران می‌گوید: «حقیقتا اقدامات آیرونساید [در کودتای سال 1299] تماما تصمیم‌گیری شخصی او بوده است».ژنرال آیرونساید در سال 1920 به فرماندهی نیروهای انگلیسی مستقر در قزوین انتخاب شد و توانست فرمانده روس نیروهای قزاق را با پشتیبانی احمدشاه برکنار کند. بعد از خلع فرمانده روس، فرماندهی قزاق‌ها به یک ژنرال انگلیسی به نام «اسمایس» سپرده شد. پس از مدتی، آیرونساید در میان قزاق‌ها با رضاخان آشنا می‌شود و انگلیسی‌ها تصمیم می‌گیرند فرماندهی نیروهای قزاق را به رضاخان بسپارند. آیا می‌توان پذیرفت که تمام این اتفاقات بدون هماهنگی با دولت انگلیس صورت گرفته باشد؟ آیا رضاخان در این کودتا تنها با آیرونساید در ارتباط بوده است؟ جواب قطعا منفی است. حتی اگر بپذیریم که ماموران محلی دولت انگلستان بدون هماهنگی دولت مرکزی، کودتای رضاخان را طراحی و پشتیبانی کرده‌اند، کجای این ادعا، نافی انگلیسی بودن رضاخان است؟ در هر صورت باید از آقای مورخ پرسید: مقصود از تفکیک سیاست‌های ماموران محلی دولت انگلیس از سیاست‌های دولت انگلیس چیست؟
جناب کاتوزیان در ادامه همین گفت‌وگو پاسخ ما را می‌دهد و خود این ادعا را نقض می‌کند: «در همان زمان چرچیل، وزیر مستعمرات شده بود و من حدس می‌زنم آیرونساید در گزارش شخصی به چرچیل خواستار حمایت از دولت کودتا در ایران شده بود و به همین جهت هم چرچیل اظهار نظر کرده بود که باید به ایران کمک شود. اینکه چرچیل از سید ضیاء با عنوان کرنسکی نام برده شاید به این دلیل بوده که ... باید از سیدضیاء حمایت کنیم تا بلایی که سر کرنسکی [ در روسیه] آمد بر سر سیدضیاء و دولتش نیاید» و همچنین می‌گوید: «مساله ارتباط سیدضیاءالدین طباطبایی با انگلیسی‌ها چه در زمان کودتا و چه بعد از شهریور 1320 که رضاشاه از ایران خارج شد و سیدضیاء به ایران بازگشت بدین ترتیب بود که او همیشه صریحا می‌گفت که برای پیشرفت ایران چاره‌ای جز همراهی با انگلیسی‌ها برای نخبگان ایرانی وجود ندارد. سیدضیاء نه نوکر انگلستان بود و نه جاسوس(!)».
3- این گفته مورخین که روشنفکری در ایران بیمار و وابسته متولد شد، کلام پرمغزی است و کسانی چون سیدضیاءالدین طباطبایی مصداق تمام و کمال این روشنفکری هستند.
از روزگاری که جلال آل احمد در مرثیه معروفش بر شیخ فضل‌الله نوری چنین گفت «من نعش آن بزرگوار را بر سر
دار همچون پرچمی می‌دانم که به علامت استیلای غربزدگی پس از 200 سال کشمکش بر بام سرای این مملکت افراشته شد» زمان زیادی نگذشته است و هنوز هستند کسانی که به دلیل خودباختگی و عدم باور به اسلام در چنبره غربزدگی گرفتارند و خانه آمال و آرزوهایشان آمریکا و انگلیس است؛ وزیر «روشنفکر» دولت اصلاحات، جناب آقای مهاجرانی را ببینید و قبول کنید هنوز دست انگلیسی‌ها از این مملکت «قطع» نشده بلکه فقط «کوتاه» شده است.
پی‌نوشت
* شب‌کوری یک مرض چشمی است که در آن بیمار تمام یا قسمتی از دید خود را در تاریکی یا نور کم از دست می‌دهد.