دکتر صبری انوشه:
چاد این کشور کویری در یازدهم اوت 1960 مستقل شد اما استعمار نوین فرانسه هنوز در این کشور حکمفرماست. درگیری‌ها و تنش‌ها میان ادریس دیبی، رئیس‌جمهوری و مخالفان مسلح او و جنگ سرد میان خارطوم و انجامینا (پایتخت چاد) هنوز ادامه دارد و تبعات منفی آن هنوز روی روند تحولات داخلی این کشور تاثیرگذار است. این سرزمین بحران‌زا و توسعه نیافته از شمال با کشور لیبی، از مشرق با جمهوری سودان، از جنوب با جمهوری آفریقای مرکزی، از جنوب غربی (از طریق دریاچه چاد) با کامرون و نیجریه و از غرب با کشور کویری نیجر همجوار است. این کشور به دریای آزاد راه ندارد و نزدیک‌ترین بندر دریایی به چاد، بندر «دوئالا» (در کشور کامرون) در یکهزار و 600 کیلومتری این کشور قرار داد.
بر اساس شاخص‌ها و اطلاعات صندوق پول جهانی و بانک جهانی، این سرزمین یکی از کشورهای فقیر جهان است، اما این سرزمین بیابانی دارای چند رودخانه بزرگ است که مهم‌ترین آنها رود شاری ولوگون است. رودخانه شاری به طول یکهزار و200 کیلومتر از جمهوری آفریقای مرکزی سرچشمه می‌گیرد و در دریاچه چاد می‌ریزد. این کشور بیشتر از جمهوری اسلامی ایران زمین حاصلخیز دارد و از حیث منابع طبیعی، معادن، کشاورزی و دامداری از غنی‌ترین کشورهای آفریقایی است. اورانیوم، آهن، مس و فلزات گرانبها مهم‌ترین منابع زیرزمینی آن است. کشف و استخراج نفت، اقتصاد این کشور را دگرگون کرده. این کشور از لحاظ زیرساختاری ضعیف ولی دارای ظرفیت‌های اقتصادی فوق‌العاده است که با سرمایه‌گذاری در این کشور می‌توان این توانمندی‌ها را به منصه ظهور درآورد. اخیرا منابع کلان آبی در منطقه مرزی با سودان کشف شده که می‌تواند در ارتقای سطح اقتصادی این کشور نقش‌آفرین باشد.
ریشه‌ها و عوامل تنش‌ها و بحران‌ها
5 دهه بی‌ثباتی در این کشور ریشه تاریخی و اجتماعی داشته و عوامل بحران و تنش در این کشور اغلب به دوران معاصر و استعمار فرانسوی در این سرزمین بازمی‌گردد. تنش و ناامنی در چاد ابعاد و اشکال مختلفی داشته و منازعات در این کشور ابتدا به صورت درگیری‌های داخلی و تنش چادی – چادی پدید آمده سپس اپیدمی این جنگ‌ها و منازعه به همسایگان این کشور سرایت کرده و به صورت تنش چاد- لیبی و منازعه چاد – سودان در 7 سال اخیر درآمده است.
مرحله تنش‌های داخلی
در کشور چاد تا قبل از تسلط استعمار فرانسوی، ممالک اسلامی حاکمیت داشته از جمله:
1- مملکت اسلامی کانم – برنو (1894/ 1085)
2- مملکت اسلامی دارفور (1916/ 1445)
3- مملکت اسلامی سنار (1821 / 1505)
4- مملکت اسلامی باقرمی (1920/ 1561)
5- مملکت اسلامی ودای (1917/ 1635)
مردم این سرزمین در قلمروی حاکمیت این ممالک تحت تاثیر فرهنگ اسلامی پادشاهان این ممالک اسلامی بوده و علمای این سرزمین در نشر ترویج تعالیم اسلام در کویرهای آفریقا نقش‌آفرین بودند. با آغاز عصر استعمار اروپایی در آفریقا، مردم این سرزمین قربانی آماج حملات وحشیانه ارتش استعمارگر فرانسه بوده است. ارتش فرانسه جهت انهدام کانون‌های مقاومت اقدام به قتل‌عام روحانیون چاد کرد. استعمارگران در 15 نوامبر 1917 حدود 500 فقیه، عالم و حافظ قرآن را با شمشیر و قمه (نوع قمه معروف به کبکب) قتل عام کرده، لذا این حادثه به کشتار «کبکب» معروف است. در 1920 دولت استعمارگر فرانسه، چاد را به عنوان مستعمره‌ای جداگانه در فدراسیون آفریقای استوایی فرانسه ارتقا داد و نهادهای سیاسی استعماری بیشتر در جنوب چاد مستقر و اغلب نخبگان چادی تربیت یافته از سوی فرانسه از منطقه جنوب چاد و مسیحی بودند. پاریس تحت شرایط منطقه‌ای و جهانی بویژه تحت تاثیرات تحولات جنگ آزادیبخش الجزایر به مستعمرات خود در آفریقا استقلال ظاهری داد و چاد رسما در 11 اوت 1960 مستقل شد و قدرت به نخبگان مسیحی چاد که از منطقه جنوب بودند، سپرده شد. نخستین حزب سیاسی در چاد به نام حزب پیشرو شعبه‌ای محلی از حزب سوسیالیست فرانسه بود و در اوایل دهه 50 در جنوب کشور تاسیس شد.
حزب پیشرو به رهبری گابریل لیزیت در انتخابات پارلمانی چاد توانست 47 کرسی از مجموعه 65 کرسی پارلمان را کسب کرده و لیزیت به نخست‌وزیری دولت خودگردان چاد منصوب شد. در 24 اوت 1959 زمانی که لیزیت از فلسطین اشغالی دیدار و با رژیم صهیونیستی در حال مذاکره بوده، فرانسوا تمبلبای، معاون وی علیه نخست‌وزیر (لیزیت) کودتا کرد و به نخست‌وزیری رسید. با استقلال چاد، تمبلبای به عنوان نخستین رئیس‌جمهوری این کشور فعالیت سیاسی خود را ادامه داد. سیاست محلی‌گرایی و مذهبی (ضداسلامی) تمبلبای، باعث بیداری و افزایش سطح آگاهی سیاسی مسلمانان چاد شد. مسلمانان شمال چاد جهت افزایش قدرت خود در احزاب معارض رژیم تمبلبای سازمان يافتند كه عبارت بودند از: 1- حزب اتحادیه دموکراتیک چاد به رهبری عربی گونی 2- حزب جنبش سوسیالیستی آفریقا به رهبری احمد غلام‌الله 3- حزب اتحاد ملی چاد به رهبری دکتر محمد اباسعید. سیاست سرکوبگرایانه نظام اقلیت مسیحی جنوب چاد، عرصه زندگی را بر اکثریت جمعیت کشور یعنی مسلمانان تنگ کرده و افزایش گستره مخالفت قبایل مسلمانان شمال در قبال سیاست‌های ضداسلامی اقلیت مسیحی یکی از تبعات سیاست غلط تمبلبای بوده است. نخستین گروه مسلح مسلمان ضد حاکمیت مسیحی جنوب به نام جبهه آزادیبخش چاد به رهبری حسن احمد موسی که مقیم سودان بوده در 1965 تاسیس شد. پس از اندک مدتی ابراهیم اباشا، ابوبکر جلابو و محمد باقلانی رهبران اتحادیه ملی چاد در سودان توانستند، شخصیت‌ها و احزاب مسلمان چادی را در ژوئن 1966 در شهر نیالا پایتخت دارفور متحد سازند و سازمانی به نام «جبهه آزادیبخش ملی چاد» (فرولینات) تشکیل دادند. عملیات «فرولینات» علیه رژیم استبدادی تمبلبای مناسبات خارطوم – انجامینا را تیره کرده و نیروهای فرانسه به حمایت از اقلیت مسیحی چاد وارد جنگ علیه فرولینات شد. در 18 فوریه 1968 ارتش تمبلبای، ابراهیم اباشا، رهبر و موسس فرولینات را کشته و زمینه‌ها را برای انشعابات گروه فرولینات فراهم کرد. افزایش منازعه میان فرولینات و رژیم مسیحی چاد زمینه را برای سقوط رژیم تمبلبای آماده و ژنرال فلیکس مالوم با یک کودتای نظامی قدرت را به دست آورد و تلاش‌های او برای مهار مخالفان مسلمان و عادی‌سازی روابط با دولت سودان شکست خورد، ولی فرانسه و سودان محیط را برای آشتی میان فرولینات به رهبری حسین هابره و مالوم فراهم کرده و زمینه‌ها را جهت یک آتش‌بس موقت مهیا کردند.
طرفین در پنجم فوریه 1978 در انجامینا موافقتنامه آشتی ملی را امضا و هابره به نخست‌وزیری چاد منصوب کردند. لیبی با روند مصالحه میان چاد مخالف كرد لذا طرابلس در سازماندهی و تشکیل جبهه فرولینات که با این مصالحه مخالف بود، تلاش زیادی کرد. سرهنگ قذافی از جبهه فرولینات – گروه گوگونی عویدی (مسیحی اصل شمال چاد) حمایت کرده و در مقابل چون سرهنگ جعفر غیری، رئیس‌جمهوری سودان (1985-1968) با طرابلس مخالف بوده لذا سودان از رژیم حسین هابره در مقابل نیروهای گوگونی عویدی حمایت سیاسی و نظامی کرد. جنگ داخلی میان عویدی و هابره از مارس 1980 تا دسامبر 1980 ادامه داشت. نیروهای عویدی که از سوی سرهنگ قذافی مورد حمایت نظامی و لجستیکی بوده در مقابل نیروهای هابره كه مورد حمایت آفریقا و فرانسه بودند شکست خورد و هابره با حمایت منطقه‌ای سودان و مصر و حمایت‌های بین‌المللی فرانسه و آمریکا توانست در هفتم ژوئن 1982 سلطه خود را بر تمام چاد بگستراند. ارتش غیری نقش مهمی در بازسازی و تقویت نیروهای هابره داشته ولی با سقوط سرهنگ جعفر غیری (در پی کودتای ژنرال سوار الذهب در 1985)، هابره یکی از حامیان منطقه‌ای خود را از دست دهد. قبیله غوران (قبیله هابره) تلاش داشته تمام قدرت را در انحصار افراد خود قرار دهد لذا با متحدان خود همچون قبیله زغاوه درگیر شد. موطن اصلی قبیله زغاوه بیشتر در منطقه دارفور است (70 درصد کل جمعیت این قبیله در دارفور سودان مستقر است) لذا اختلافات میان حسین هابره، رئیس‌جمهوری با افراد قبیله زغاوه با قتل سرهنگ حسین جاموس (از رهبران و فرمانده ارتش چاد و شیوخ زغاوه) در اوایل 1989 شدت گرفت و ادریس دیبی، وزیر دفاع چاد (از سران قبیله زغاوه) با هابره اعلام جنگ و به بسیج نیروهای نظامی زغاوه در دارفور پرداخت. لیبی و دولت اسلام‌گرای سودان به رهبری ژنرال البشیر از ادریس دیبی در قبال هابره حمایت کرده و جنگ داخلی میان قبایل شمال چاد از اکتبر 1989 تا مارس 1990 استمرار داشت و هابره از دایره قدرت در این کشور به سود دیبی كنار رفت.
منازعه چاد – لیبی (1990-1980)
لیبی در طول تاریخ معاصر چاد در ابعاد مختلف نفوذ داشته است. در دوران حاکمیت دولت عثمانی بر لیبی طریقت سنوسیهًْ در چاد و سودان پیروان و مریدانی داشته و پس از استقلال لیبی اقطاب طریقت سنوسیهًْ در چاد، پیرو ادریس سنوسی، پادشاه لیبی شدند. در دوران حکومت سرهنگ قذافی (در سپتامبر 1969 به قدرت رسید) چاد بسان حیاط خلوت لیبی بوده و در ابعاد سیاسی و امنیتی طرابلس در انجامینا صاحب نفوذ بوده است. در دهه 80 چاد به عرصه رقابت و نبرد میان بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شد. لیبی از نیروی گوگونی عویدی حمایت کرده و حسین هابره از سوی سودان، مصر، فرانسه و آمریکا در قبال لیبی مورد حمایت قرار گرفت حمایت آمریکا و فرانسه از ارتش چاد باعث شکست تلخ ارتش لیبی شد و در 29 اکتبر 1981 نظامیان لیبی با تحمل تلفات فراوان خاک چاد را ترک گفته و هابره با حمایت سودان و فرانسه توانست در هفتم ژوئن 1982 سلطه خود را بر تمام چاد بسط دهد. لیبی گرچه در برابر نیروی هابره شکست خورده ولی به دلیل اهمیت راهبردی منطقه اوزو این منطقه را در اوت 1987 تسخیر کرد. لیبی و چاد در اوایل 1990 در راه عادی‌سازی روابط فیما‌بین تلاش کرده و به‌رغم ملاقات سرهنگ قذافی و هابره در مراکش در اوت 1990، دوطرف درباره حل ادعای ارضی لیبی نسبت به نوار اوزو به توافق نرسیدند و آن را به دیوان بین‌المللی دادگستری ارجاع دادند و این منطقه در فوریه 1994 با حکمیت دیوان بین‌المللی دادگستری به چاد بازگشت. طرابلس طی سال‌های 2010-1990 در تحولات داخلی چاد نقش موثری داشته و در موازنه منطقه‌ای سرهنگ قذافی با اقدامات و سیاست‌های گوناگون از بقای ادریس دیبی در مسند قدرت حمایت کرده است. دیپلماسی طرابلس برای وساطت میان ادریس دیبی و نیروهای مخالف وی و میانجیگری میان خارطوم و انجامینا بسیار فعال بوده و در تامین امنیت دیبی در قبال مخالفان نقش برجسته‌ای داشت.
تنش‌ها میان انجامینا و خارطوم (2010-2003)
طولانی‌ترین مرز چاد با سودان است و طول خط مرزی 2 کشور یکهزار و 360 کیلومتر است و منطقه دارفور مرزهای سیاسی و طبیعی سودان را با چاد و جمهوری آفریقای مرکزی تشکیل می‌دهد که طی سال‌های متمادی منبع تهدیدزای جدی برای ثبات و امنیت منطقه ساحل و صحرا شده است. 18 قبیله در طول مرزهای مشترک سودان و چاد زندگی می‌کنند و با هم پیوندهای قومی و خانوادگی دارند. طی 50 سال اخیر سودان نقش موثری در تحولات چاد داشته و کانون حمایت از مسلمانان چاد در قبال اقلیت مسیحی بوده است. سودان در دوران حکومت البشیر نقش مهمی در سقوط رژیم هابره در دوم دسامبر 1990 و به قدرت رسیدن دیبی داشته است. روابط میان 2 کشور از 1990 تا 2003 در حال گسترش بوده چنانچه طی سال‌های 1996-1991 بیش از 20 توافقنامه و قرارداد سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی میان 2 کشور امضا شده است. بحران دارفور و نقش قبیله زغاوه (قبیله ادریس دیبی، رئیس‌جمهور چاد) در این بحران عامل مهمی در سردی روابط میان انجامینا و سودان بوده و طی سال‌های 2010-2003 روابط میان 2 کشور شاهد فراز و نشیب‌‌های زيادي بوده و میان البشیر و دیبی توافقات زیادی جهت برقراری صلح و عادی‌سازی روابط امضا شده ولی عوامل داخلی و خارجی باعث شکست تمام این توافق‌ها بوده است. سفر دیبی در اوایل فوریه 2010 به خارطوم و مذاکره با البشیر ممکن است در عادی‌سازی روابط و کاهش تنش میان 2 کشور موثر باشد.
انگیزه‌ها و علل بحران چاد
مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی در تشکیل زمینه‌ها و بسترهای این بحران دخالت داشته است.
عوامل داخلی:
1- توسعه‌نیافتگی: گرچه چاد از لحاظ زمین‌های حاصلخیز و معادن گرانبها جزو کشورهای غنی است ولی به خاطر توسعه‌نیافتگی و نداشتن زیرساختارها به کشور عقب‌مانده و فقیری تبدیل شده است.
2- بقایای میراث استعماری: فرانسه به خاطر اهداف راهبردی به آباد کردن منطقه جنوب چاد و منطقه دریاچه چاد پرداخته و مسیحیان این منطقه را جهت تشکیل نخبگان آینده تربیت کرده. تشکیل حکومت‌های اقلیت مسیحی در 2 دهه پس از استقلال، محیط جنگ داخلی را در 3 دهه اخیر فراهم کرد.
3- سیاسی و مسلح شدن قبایل: هم‌اکنون بیش از 200 مجموعه اجتماعی و قبیله‌ای در این کشور در تداوم تنش‌ها و جنگ‌های داخلی نقش موثری داشته. قبیله زغاوه با برخی از قبایل شمال و جنوب متحد و با برخی از قبایل همچون غوران و قرعان در حال جنگ و رقابت است. زغاوه، اولاد سلامات، توبوها، قرعان، غوران و سارا (قدرتمند‌ترین قبیله جنوب چاد) طی 5 دهه بر سر قدرت و ثروت در حال تنازع و جنگ هستند.
4- عدم تکامل و پیشرفت نظام دولت: ناپایداری دولت در این کشور یکی از معضلات اساسی چاد است.
5- بحران‌های اقتصادی: ضعف زیرساختارهای اقتصادی نقش عمده‌ای در بحران‌های مالی و اقتصادی این سرزمین دارد.
6- فساد مالی و اداری: بی‌ثباتی سیاسی و ادامه تنش‌ها نقش موثری در روند گسترش فساد مالی و اداری در این کشور داشته است. کشف و استخراج نفت، نقش فزآینده‌ای در گستره فساد مالی و اداری چاد داشته است.
7- افزایش نقش ارتش در سیاست.
عوامل خارجی:
طی 5 دهه اخیر چاد عرصه مداخله عوامل خارجی بوده: در سطح منطقه‌ای سودان، لیبی، کامرون و نیجریه در ابعاد مختلف در این کشور نفوذ و دخالت داشته ولی سودان و لیبی نقش برجسته‌تری دارند. نیجریه از بی‌ثباتی چاد بهره‌ها می‌برد بویژه در زمینه تجارت. جنگ‌ها و تنش‌ها روی منظومه تجاری و جابه‌جایی کالاهای تجاری چاد تاثیر مستقیمی داشته و با افزایش گستره تنش در چاد، تجار شمال نیجریه در چاد فعال می‌شوند و سود کلانی می‌برند. کامرون خواهان چاد باثبات است زیرا هرگونه تنش روی انتقال نفت از چاد به بنادر کامرون تاثیر منفی خواهد داشت. لیبی و سودان از چاد باقدرت و باثبات ممکن است متاثر باشند ولی به هر صورت ناامنی چاد باعث بی‌ثباتی مناطق مرزی چاد با همسایگان خواهد شد. در سطح فرامنطقه‌ای، فرانسه و آمریکا نسبت به منابع اورانیوم و نفت چاد نظر داشته و اخیرا چین با سرمایه‌گذاری و دیپلماسی فعال وارد عرصه رقابت با آمریکا و فرانسه در این کشور شده است. انجامینا طی چند سال اخیر به‌خاطر نیازش به سرمایه‌گذاری توسط چین روابط دیرینه خود را با تایوان قطع کرده و تسهیلات زیادی در اختیار پکن قرار داده است.