محمد صابری:
متن و حاشیه سینمای ایران در سالی که گذشت چنان بود که برای بازخوانی آن کفه نیمه دوم سال به نسبت نیمه نخست بشدت سنگینی می‌کند و پربیراه نخواهد بود اگر خلاصه اصلی‌ترین حوادث رقم‌خورده در این سال برای سینما را در 6 ماهه پایانی رصد کنیم. این البته اتفاقی چندان دور از ذهن هم نبود که از همان روزهای پایانی سال 87 و با اوج‌گیری وزن طرح مباحث سیاسی در فضای اجتماع، بالطبع کمتر می‌باید منتظر حوادث شاخص و جریان‌ساز در حوزه فرهنگ و بویژه سینما می‌بودیم. اتفاقی که البته با توجه به حجم حوادث و تحولات نیمه دوم سال، در مرور کارنامه سال چندان نمود ندارد.
1- سال 88 سال حاشیه‌ها بود و متن سینما چندان فرصت خودنمایی در میان حاشیه‌ها را نیافت و این طبیعت سال تغییر مدیران سینمایی در هر دولت است، چراکه مدیران گذشته در واپسین روزهای مدیریت ترجیح می‌دهند در اعلام و اجرای برنامه‌های خبرساز کمتر ریسک کنند و بیشتر وقت خود را صرف مرتفع کردن سوءتفاهمات و پاسخ به اتهامات احتمالی کنند. در مقابل مدیران تازه‌نفس نیز فرصت را برای اثبات خود مغتنم شمرده و تا زمان شکل‌گیری کامل برنامه‌های تخصصی با اظهارنظرهای خبرساز و موضع‌گیری‌های تأثیرگذار، مثمرثمر بودن خود را به اثبات رسانند. طبیعتاً در چنین فضایی غلبه با حاشیه است نه متن!
2- اکران در سال 88 چند برگ برنده داشت و این جدا از کیفیت فیلم‌ها برآمده از برخی تمهیدات مدیران بود. در بررسی اکران 88 البته نمی‌توان ثبت بالاترین رکورد فروش در گیشه سینماهای کشور را نادیده گرفت، اما افزایش فیلم‌های وارد شده به باشگاه میلیاردی‌های سینمای ایران که تا همین چند سال گذشته آرزويی دور می‌نمود، اتفاقی فراتر از تأثیرگذاری یک فیلم است. سالن‌سازی و تبلیغات مهم‌ترین ابزار مدیران در ثبت رکورد موفق در این میدان بوده است. در کنار این امر رساندن آمار فیلم‌های اکران شده در سال به مرز 60 فیلم (چیزی حدود 10 فیلم بالاتر از متوسط اکران در سینماهای کشور) هم دیگر اتفاقی است که در کارنامه مدیران اکران88 بویژه شورای صنفی اکران خوش می‌درخشد.
3- در بحث اکران در سال 88 اما اتفاق موفق دیگری رقم خورد که به واسطه تأثیرگذاری در فروش امسال و پتانسیل تبدیل به یک برنامه دنباله‌دار در سینما، سرفصل مجزایی را می‌توان در بازخوانی سینمای 88 به آن اختصاص داد. اکران فیلم‌های سینمایی در طرح اکران «افطار تا سحر» در بازه زمانی ماه مبارک رمضان که این فصل مرده اکران را به یکی از پررونق‌ترین ایام اکران 88 تبدیل کرد، یکی از میمون‌ترین اتفاقات سینمایی سال گذشته بود که با تدبیر و برنامه‌ریزی صحیح می‌تواند در سال‌های پیش رو با رفع نواقص، این ماه را به شب‌های رویایی سینمادوستان و سینماگران بدل کند. فروش فیلم‌های سینمایی در این بازه به نسبت بازه مشابه سال‌های قبل با صعودی چندبرابری همراه بود.
4- مهم‌ترین حادثه در جغرافیای سینمای ایران در سال 88 را اما «آمدگان و رفتگان» رقم زدند. مدیران تازه‌نفسی که منتقدان سرسخت دیروز بودند و امروز خود بر صندلی داغ مسؤولیت تکیه می‌زدند و مسؤولانی که دیگر فرصت برنامه‌ریزی را ازدست داده و خوشه‌چین دستاوردهای 4ساله خود بودند. محمدرضا جعفری‌جلوه و اصلی‌ترین مدیرکلش(محمود اربابی) البته درست از فردای روز وداع با کرسی هدایت سینمای ایران تا به امروز سکوت اختیار کرده‌اند، اما در مقابل جواد شمقدری و سید علیرضا سجاپور یکه‌تاز میدان خبرسازی و موضع‌گیری‌های جنجالی شده‌اند. این سکوت و خبرسازی البته در تقابلی معنادار در نیمه دوم سال میدان را برای رونمایی از بسیاری تولیدات در محاق توقیف مانده سینما گشود. در کنار این تحول در عرصه اکران در سیاست‌گذاری نیز سخن از «شورایعالی سینما» و حتی «وزارت سینما» تا به امروز رسانه‌ای شده است که انتظارها برای تحقق شعار تغییر ریل حرکت سینمای ایران را پررنگ‌تر کرده است.
5- اکران «کتاب قانون» شاید در سال 86 صرفا اکران یک فیلم کمدی تلقی می‌شد اما اکران همین فیلم در سال88 معنای دیگری نیز یافت و این ساخته مازیار میری را به سرآغاز رفع‌توقیف‌های دنباله‌دار در سینمای ایران تبدیل کرد. جواد شمقدری که در کسوت مشاورت رئیس‌جمهور به توفیق فیلم‌هایی چون «کتاب قانون» در دوره معاونت جعفری‌جلوه بارها انتقاد کرده بود این بار خود وارد میدان شده و در نخستین گام حکم اکران آن را صادر کرد. این اتفاق سینماگران دیگری را نیز به تکاپو انداخت تا گردوخاک از پرونده آثار در محاق مانده خود زدوده و آنها را دوباره در چرخه اکران سینماها وارد کنند؛
«به‌رنگ ارغوان»، «شوریده»، «ماه‌وش»، «تردست»، «شاعرزباله‌ها»، «پنجمین سوار سرنوشت»، «آتشکار» و... این دورنمایی از فیلم‌های توقیفی احتمالاً در اکران 89 نیز مصادیقی برای خود خواهد یافت. البته در این فصل رفع توقیف 2 فلیم «پاداش»(کمال تبریزی) و «زم‌هریر» (علی روئین‌تن) ناکام ماندند و اولی در توقیف ماند و دیگری به آن پیوست!
6- سیل رفع‌توقیف‌ها اما بیشترین نمود را در جشنواره متفاوت بیست و هشتم فیلم فجر داشت. از همان آغاز و زمانی که هنوز هیات انتخاب فیلم‌ها تشکیل نشده بود، انتشار این نقل قول از سوی مدیرکل اداره ارزشیابی و نظارت که «به‌رنگ ارغوان حتماً در جشنواره حاضر خواهد بود» انتقاداتی را برانگیخت. انتقاداتی که با اهدای جوایز اصلی به این فیلم قابل تحسین ابراهیم حاتمی‌کیا رنگ و بوی شدیدتری هم به خود گرفت. در ادامه نیز رونمایی از فیلم‌های «آتشکار»، «هیچ» و «صدسال به این سال‌ها» حاشیه‌هایی در پی‌داشت. اما رفع‌‌توقیف تنها نقطه تمایز جشنواره بیست و هشتم با دوره‌های گذشته نبود، که «دبیر غیرمدیرعامل فارابی» آن اصلی‌ترین امتیازش بود. مهدی مسعودشاهی به‌عنوان نخستین دبیر مستقل جشنواره فجر پس از دوره بیست و هشتم هم عنوان ریاست ستاد جشنواره‌ها را از آن خود کرد تا این استقلال از فارابی به یک روند تبدیل شود. استقرارجشنواره در برج میلاد به عنوان کاخ جشنواره هم از دیگر نکات متفاوت جشن بیست و هشتم سینمای ایران بود.
7- اما جدا از اتفاقات سینمایی مرتبط با سیاست‌گذاری‌ها و تغییرات دولتی، جشن اصناف سینمایی نیز امسال سرانجام تعجب‌برانگیزی داشت و به‌رغم پرباری دوره‌های گذشته در سال88 در حسرت «جشن» شدن ماند! اعلام تغییرات جشن خانه سینما در آستانه سیزدهمین دوره از همان روزهای ابتدایی مخابره، زمینه بروز بسیاری اظهارنظرات پیرامون این تنها جشن بزرگ صنفی سینمای ایران را فراهم آورد؛ تغییراتی که محور آن حذف داوری و برگزاری غیررقابتی جشن بود. البته جشنواره‌های غیررقابتی در دنیا، همواره به همراه نمایش فیلم‌های شرکت کننده برگزار می‌شود و جشن خانه سینما در ایران یکی از نمونه‌های نادری است که باوجود عدم نمایش آثار در قالبی غيررقابتی برگزار می‌شود و همين نكته سبب شد اعلام برگزاری غیررقابتی و حذف اهدای تندیس، تغییری غیرقابل انتظار در برگزاری این جشن صنفی تحلیل شود. اظهارات فرهاد توحیدی، دبیر جشن سیزدهم در توجیه دلیل این تغییر هم مزید بر علت شد تا واکنش‌ها به جشن خانه سینما امسال پیش از برگزاری به اوج خود برسد. توحیدی اعلام کرده بود: به دنبال اینکه زمان کافی برای داوری آثار در 2 مرحله وجود ندارد، امسال جشن به صورت غیررقابتی برگزار می‌شود، جز 2 بزرگداشت هیچ تندیس دیگری اهدا نمی‌شود و در بخش‌های فیلم‌های کوتاه، مستند و انیمیشن نیز داوری مستقل و اهدای جوایز نخواهیم داشت. توحیدی البته تأکید کرده بود: با این حال مراسم بزرگداشت جشن روز ملی سینما 27 شهریور در هتل استقلال برگزار می‌شود. دبیر جشن سیزدهم افزود: به دلیل غیررقابتی برگزار شدن جشن امسال فیلم‌های متقاضی می‌توانند در جشن چهاردهم شرکت کنند. با وجود این توضیحات اما بازهم جشن سیزدهم خانه سینما عملاً «جشن» نبود و در حد یک میهمانی صنفی متوقف ماند.
8- آخرین برداشتی که می‌توان از آنچه در سال گذشته بر سینمای ایران رفت داشت، دورنمایی از سینما در سال پیش‌روست و تکیه بر این نکته که فردای سینما تا چه اندازه بر پایه امروز آن رقم می‌خورد. طبق شواهد و قرائن سال 89 سال ادامه تغییرات تیم شمقدری در
ریل گذاری سینمای ایران خواهد بود. اکران 89 به‌واسطه ابلاغ آیین‌نامه جدید شاهد تحولاتی خواهد بود که سجادپور اینگونه بر آن تأکید دارد: «بايد در جريان اكران و توزيع يك تحول اساسي ايجاد كنيم.» اصلی‌ترین محور این تحول هم شورایعالی اکران خواهد بود:«با تشكيل شورايعالي اكران و با ورود بيشتر معاونت سينمايي به موضوع، بايد برنامه‌هاي تحولي اساسي‌تري را در بخش توزيع و اكران پيش‌بيني بكنيم. هدف نهايي معاونت سينمايي تشكيل شوراي اكران است كه تا آن زمان بايد با همين آيين‌نامه موجود وضع اكران را مديريت كرد. البته شورايعالي اكران براي رفع مشكلات كلي سينما تشكيل مي‌شود اما از آنجايي كه نمي‌توان بدون آيين‌نامه سينما را اداره كرد تا زمان تشكيل شوراي اكران با همين آيين‌نامه فعلي، شرايط را مديريت خواهيم كرد.» از طرف دیگر اکران 89 با توجه به جشنواره بیست و هشتم احتمالاً توانایی تکرار فروش‌های میلیاردی را نخواهد داشت و باید امید به تولیدات طول سال داشت. سال89 سال آرام ولی پرخبری برای سینمای ایران خواهد بود.