«ما در زمینه مصرف، در زمینه هزینه کردن منابع مالى کشور که به وسیله خود ما و توسط همه برادران هممیهن ما و به وسیله مسؤولان کشور با زحمت زیاد به وجود مىآید، دچار نوعى بىتوجهى هستیم که باید این را تبدیل کنیم به یک توجه و اهتمام خاص. ما دچار اسراف هستیم، ما دچار ولخرجى و ولنگارى در مصرف هستیم.... بسیارى از منابع کشور، شاید بشود گفت بخش مهمى از منابع کشور در همه زمینهها - چه در زمینه مسائل شخصى و چه تا حدودى در زمینههاى عمومى - صرف اسراف‌ها و زیادهروىهاى ما در مصرف می‌شود. ما باید مصرف کردن را مدبرانه و عاقلانه مدیریت کنیم. مصرف نه فقط از نظر اسلام، بلکه از نظر همه عقلاى عالم، چیزى است که باید تحت کنترل عقل قرار بگیرد. با هوى و هوس، با خواهش دل و آنچه که نفس انسان از انسان مطالبه می‌کند، نمی‌شود مصرف را مدیریت کرد. کار به جایى می‌رسد که منابع کشور به هدر می‌رود، شکاف بین فقرا و اغنیا زیاد می‌شود، عدهاى در حسرت مايحتاج اوليه زندگى می‌مانند و عدهاى با ولخرجى و ولنگارى در مصرف، منابع را هرز و به هدر می‌دهند». این خلاصه داستانی بود که باید ما - یعنی مطبوعات و دیگر رسانهها - به شرح و بسط آن می‌پرداختیم تا جامعه ما که از درد مصرف زدگی رنج می‌برد، دست‌کم متوجه درد خود شود تا برای درمان آمادگی پیدا کند. اما تفهیم بیماری و این درد، کار استادانه‌ای بود که باید مطبوعات با توانمندی‌های خود آن را به زبان مردم کوچه و بازار قابل لمس و درک می‌کردند. براستی اگر منصف باشیم و کلاه خود را قاضی کنیم بعد از گذشت 11 ماه خودمان عملکرد خودمان را در عرصه فرهنگسازی برای درست مصرف کردن چگونه ارزیابی می‌کنیم؟
دیگران هم پاسخ دهند
محمد کاظم انبارلویی، سردبیر روزنامه رسالت انتشار چند مقاله و گزارش را وظیفه مطبوعات می‌داند و در این‌باره به فارس می‌گوید: «مطبوعات به فراخور بضاعتشان گزارش‌ها و مقالاتی در این باره به چاپ رسانده‌ا‌ند و سعی کردند که مساله اصلاح الگوی مصرف را به صورت یک فرهنگ در جامعه تبلیغ و ترویج کنند. اما آنچه باید به عنوان یک واقعیت در نظر گرفت این است که باید ببینیم دستگاه‌های دولتی، وزارتخانه‌ها و مردم در این باره چه اقداماتی انجام داده‌اند. در پایان سال 88 لازم است وزارتخانه‌ها، دستگاه‌های دولتی و حتی بخش خصوصی گزارش کار خود را در اجرای اصلاح الگوی مصرف بیان کنند. طبیعی است که رسانه ملی و دیگر رسانهها از جمله مطبوعات در جهت اطلاع‌رسانی این موضوع دستگاه‌های مختلف را یاری خواهند کرد». او دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی را از عوامل کمرنگ شدن موضوع می‌داند و می‌افزاید: «به هر حال امسال، سال برگزاری انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری بود و تمام هم و غم رسانهها به این مهم اختصاص داشت بویژه که با ناآرامی‌هایی نیز همراه بود. بنابراین وقت مطبوعات بیشتر به موضوعات سیاسی گذشت. اما رسانه ما از موضوع اصلاح الگوی مصرف غفلت نداشت و مقاله‌ها و گزارش‌های متفاوتی درباره این موضوع در کارنامه خود ثبت کرده‌ایم».
تنها شعار
مهدی فضائلی، عضو انجمن روزنامه نگاران مسلمان، درباره نقش رسانهها در زمینه اصلاح الگوی مصرف می‌گوید: «یکی از وظایف مهم رسانهها آموزش و آگاهی بخشی در حوزه‌های مختلف است. رسانهها با بهره‌گیری از ابزارها و تکنیک‌ها می‌توانند با اطلاع‌رسانی پیامدهای عدم رعایت اصلاح الگوی مصرف و اسراف در مصرف کالاها و مواد مختلف و نیز با آموزش نحوه درست مصرف کردن در این راستای تحقق حرکت به سوی اصلاح الگوی مصرف نقش آفرین باشند. صدا و سیما هم با توجه به فراگیری و میزان قابل توجه مخاطبانش نقش بسیار مهمی را می‌تواند در اصلاح الگوی مصرف داشته باشد. فیلم‌هایی که در صدا و سیما ساخته می‌شود، فضایی که در این برنامه‌ها به نمایش در می‌آید و نیز رفتاری که بازیگران ایفا می‌کنند به طور غیرمستقیم بر الگوی مصرف مخاطبان تاثیر قابل توجهی دارد». فضائلی معتقد است، در سال جاری که در حال سپری کردن روزهای پایانی آن هستیم، تنها از نام سال که توسط رهبر انقلاب مطرح شد استقبال شد و توجه به بُعد عملی آن چندان قابل ملاحظه نبود: «متاسفانه به طور کلی در ازریابی عملکرد یک ساله رسانهها، هیچ اقدام ویژه و چشمگیری مشاهده نشد. البته می‌توان گفت حوادث بعد از انتخابات یکی از عواملی بود که رسیدگی به پیام نوروزی رهبر انقلاب را تحت الشعاع قرار داد و اجازه نداد رسانهها بدرستی به این مساله بپردازند. این نکته را هم باید مد نظر داشت که در همان ابتدای سال رهبر انقلاب تاکید کردند که بحث اصلاح الگوی مصرف شعار امسال نیست یعنی این‌طور نیست که فقط در سال 88 باید به این مساله توجه شود. این عنوان موضوع مهمی است که همواره باید در دستور کار مجموعه‌های مختلف، دولت، رسانهها و همه اقشار قرار بگیرد تا بتوانیم به شرایط مطلوبی برسیم. با یک برنامه‌ریزی و در یک دوره زمانی مشخصی می‌توانیم به نقطه‌ای برسیم که بحث اسراف به حداقل رسیده است».
جام جم
بیژن مقدم، مدیر مسؤول روزنامه جام‌جم وظیفه رسانهها را در تحقق اصلاح الگوی مصرف، تبیین، اطلاع‌رسانی و پرسشگری می‌داند و در این باره می‌گوید: «وقتی رهبر انقلاب در پیام نوروزی سال 88 فرمودند اصلاح الگوی مصرف، رسانهها موظفند برای مردم معنای درست آن را که درست و بهینه مصرف کردن منابع فردی و ملی است جا بیندازند تا مردم بر اثر بی‌اطلاعی از این طرف بام خود را پرت نکنند. وظیفه دیگر اطلاع‌رسانی است، یعنی اگر کاری در این راستا صورت گرفته است رسانهها موظفند آن را برای اذهان عمومی انعکاس دهند تا آنها هم الگوبرداری کنند. پرسشگری وظیفه‌ای است که بسیار حائز اهمیت است. رسانهها باید پیگیری کنند و ببینند دستگاه‌هایی که موظف بوده‌اند آیا کار قابل توجهی انجام داده‌اند یا خیر. آیا به شعارهای خود جامه عمل پوشانده‌اند یا که در حد حرف فقط آنها را مطرح کرده اند».
قبول نشدیم
روزنامه همشهری، پرتیراژترین روزنامه کشور است با چندین ضمیمه و نشریه مجزا برای همه افراد خانواده، گروه‌های سنی، اجتماعی و سلیقه‌ها ویژه‌هایی منتشر می‌کند. همشهری يك برند در مطبوعات کشور است و به همین نسبت می‌تواند در زمینه فرهنگسازی پایتخت نشینان موثر باشد. علی‌اصغر محکی، مدیر مسؤوول روزنامه همشهری هم در زمینه اصلاح الگوی مصرف به مطبوعات نمره خوبی نمی‌دهد. محکی به فارس می‌گوید: «مطبوعات در این‌باره نمره قابل قبولی ندارند. این موضوع به 2 دلیل است؛ سهم و نقشی که مطبوعات می‌توانستند ایفا کنند و نشد و دوم اهمیت فراوانی که موضوع اصلاح الگوی مصرف در جامعه فعلی ما دارد، اما ابعاد متنوع آن چنانکه باید تبیین نشده است. اما درباره اینکه مطبوعات نتوانستند نمره قابل قبولی بگیرند باید به این موضوع توجه داشته باشیم که به هر حال سطحی از تأثیر باید در سطح دانش و آگاهی‌های مردم و رفتار آنها ملاحظه و مشاهده شود. اگر می‌بینیم اتفاقی که باید در این باره بیفتد چندان رخ نداده است همه از جمله مطبوعات باید سهم تقصیر خود را به گردن بگیریم». این استاد دانشگاه موارد مورد توجه مطبوعات را مواردی سطحی و ابتدایی می‌داند: «در مطبوعات ما به ندرت به صورت مبنایی و اساسی ابعاد مختلف اصلاح الگوی مصرف مطرح شده است و عمدتاً این اصلاح را ناظر بر مصرف سوخت و انرژی دیده‌اند یا حداکثر به آب و برق و گاز توجه کرده‌اند حال آنکه به طور ریشه‌ای از نظر سبک زندگی دشواری‌های زیادی در جامعه کنونی ما وجود دارد اما به این موضوع پرداخته نشده است، به نحوی که حتی اروپايیانی که برای سفر به ایران می‌آیند متعجب می‌شوند که چرا در ایران اینگونه منابع مهم اسراف می‌شود. ما به مناسبت‌های مختلف دور هم جمع می‌شویم و بیش از آنکه این دور هم جمع شدن منتهی به آثار مثبتی شود، بریز و بپاش و بد مصرف کردن آنچه در اختیارمان بوده تکرار می‌شود زیرا سبک تفریح کردن، خورد و خوراک، آیین‌های رسمی، اداری و سازمانی و شیوه‌های رفت و آمد و زندگیمان تعریف شده و معقول نيست. ساعات بسیار زیادی را کار می‌کنیم برای اینکه درآمدی کسب کنیم اما از درآمدی که با زحمت به دست آورده‌ایم استفاده درستی نمی‌کنیم». محکی اقدامات صورت گرفته از سوی رسانهها در سال اصلاح الگوی مصرف را اقداماتی شعارگونه می‌داند: «رسانهها در بعد اطلاع‌رسانی در حد تکرار شعار به اندازه کافی فعالیت کردند اما در بعد تبیینی و آموزشی کار کافی انجام نشد؛ همچنین از نظر حساس‌سازی جامعه و ایجاد دغدغه برای مردم و مسؤولان نیز کارنامه مطبوعات ناموفق بوده است. جا داشت به شیوه‌های غیرمستقیم و روایی و استفاده از نمونه‌های عینی مصادیق اسراف و تبذیر به طور مستمر در معرض دید مردم و مسؤولان قرار گیرد اما توسل بیش از اندازه به کارکرد تبلیغی، اغواگری و بلندگوی مدیران برای کارهای نکرده شدن، نتیجه‌ای غیر از این نخواهد داشت. البته باید در نظر داشت اتفاقاتی که بعد از انتخابات در کشور رخ داد سهم و نقش مهمی در این عدم توفیق مطبوعات داشتند. صرفنظر از اینکه سال 88 به پایان رسیده است حتماً مطبوعات و رسانه‌های ما اصلاح الگوی مصرف را به عنوان شعار همیشگی در سال‌های بعد نیز مورد توجه قرار دهند و درباره آن علاوه بر اطلاع‌رسانی، کارهای آموزشی، تبیینی و ایجاد حساسیت عمومی را نیز دنبال کنند». او عملی شدن اصلاح الگوی مصرف را منوط به توجه سازمان‌ها و نهادها می‌داند و می‌گوید: «جنبه دیگر به سازمان‌ها و دستگاه‌های رسمی ارتباط پیدا می‌کند، به طور مثال در موضوع توسعه حمل و نقل شهری همه واقفیم که عدم توسعه کافی سیستم‌های حمل و نقل عمومی باعث رواج استفاده از خودروهای شخصی برای رفت و آمد می‌شود اما در عمل بودجه کافی برای توسعه حمل و نقل عمومی اختصاص نمی‌دهیم و به این ترتیب مردم را ترغیب به استفاده از خودرو شخصی می‌کنیم آن هم در شرایطی که تأمین سوخت برای مردم و دولت با دشوارهای فراوان و هزینه زیادی روبه‌رو است».
فارسی‌ها و يك كتاب
خبرگزاری فارس از نگاه تولد، سومین خبرگزاری ایران است که در سومین جشنواره رسانه‌های دیجیتالی به عنوان رسانه برتر در زمینه سرعت در اطلاع‌رسانی مورد تقدیر قرار گرفت و همه اینها توقع جامعه از این رسانه را بالا می‌برد. حمیدرضا مقدم‌فر، مدیرعامل این خبرگزاری، نقش رسانهها در فرهنگسازی برای اصلاح الگوی مصرف را این‌طور توضیح می‌دهد: «رسانهها نقش آگاهی‌بخشی، اطلاع‌رسانی و ایجاد حساسیت‌های لازم در جامعه را برعهده دارند. رسانهها مي‌توانند همین نقش را درباره موضوعی که موضوع سال از سوی رهبر تعیین شد و به عنوان مصلحت و منفعت ملی برای مردم بیان شده و بناست با اجماعی عمومی مردم و مسؤولان به آن بپردازند، در این محور و در این موضوعات ایفا کنند. از زمانی که رهبر انقلاب این مساله را مطرح کردند رسانهها آنگونه که باید و شاید به این موضوع نپرداختند و تلاشی که شایسته این موضوع بود، از سوی دستگاه‌های فرهنگی که مستقیما متولی این موضوع هستند و این وظیفه ذاتی‌شان است به عنوان مساله‌ای که تعیین شده کمکاری شده است». او رسالت مطبوعات و مراکز فرهنگی را اینگونه تشریح می‌کند: «مراکز فرهنگی و مطبوعات باید دائما به مردم متذکر می‌شدند، راهکار ارائه می‌دادند، جریان‌سازی خبری و الگوسازی می‌کردند و در حوزه‌های مختلف به این موضوع می‌پرداختند که چگونه می‌شود در حوزه‌های مختلف اصلاح الگوی مصرف را حاکم کرد. معمولا به فرمایش‌های رهبر جفا می‌شود، مدتی بعد از اینکه ایشان چنین موضوعاتی را مطرح می‌کنند، چند همایش و چند سخنرانی برگزار می‌شود و موضوع به فراموشی سپرده می‌شود. در حالی که این موضوع هم منافع ملی و هم به عنوان یک ارزش اخلاقی تلقی می‌شد و جنبه فرهنگی قوی علاوه بر منافع اقتصادی و رفاهی مردم و هم نگاهی به آینده داشت، در این موضوع مهم مسائل بسیاری نهفته بود اما رسانهها همانگونه که وظیفه ذاتی‌شان تبیین این موضوع بود، به آن نپرداختند». مقدم‌فر درباره اینکه شاید دلیل این نپرداختن، درک نکردن موضوع باشد، می‌افزاید: «بعضی از رسانهها و محیط‌های فرهنگی که معمولا دچار کج‌فهمی و دیر‌فهمی هستند، چه در زمینه موضوعات سیاسی و چه فرهنگی و... اما رسانه‌های معتقدی که معمولا این موضوعات را فهم می‌کنند، منظورم این افراد است از گروه اول که توقعی نداشته و نداریم اما افرادی که دغدغه مطالبات رهبری، ارزش‌ها و منافع ملی را دارند، کمکاری کردند». البته مدیرعامل خبرگزاری فارس غفلت از پرداختن به شعار امسال را تحت‌تاثیر بحران‌های اجتماعی و سیاسی امسال می‌داند و می‌گوید: «بخشی از این غفلت به دلیل فتنه‌های اخیر بود البته این شرایط موضوعات زیادی را تحت‌تاثیر قرار داد که یکی از آنها هم همین بود و شاید یکی از خواسته‌های دشمن هم همین باشد که این موضوعات غالب باشد تا ما از موضوعات اساسی غافل باشیم. در حال حاضر که فتنه‌ها تا حد زیادی خنثی شده است باید تا حدی به این موضوعات بپردازیم. بسیاری از محیط‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی به دلیل فتنه‌های بعد از انتخابات بیش از 8 ماه تحت‌تاثیر بودند. این حوادث تنها آسیب سیاسی و اجتماعی نزدیکی از آسیب‌های این شرایط، غفلت از موضوعات اساسی بود». در خبرگزاری فارس چه اقدامی صورت گرفت؟ مقدم‌فر گرچه معتقد است هم رسانهها کمکاری کردند و هم آنها اما به خبرگزاری فارس نسبت به دیگران نمره بهتری می‌دهد. او حاصل تمرکز چند ماهه خبرگزاری بر این موضوع را انتشار کتابی از سوی معاونت پژوهشی خبرگزاری می‌داند که در آستانه چاپ دوم قرار دارد و می‌افزاید: «بعد از فرمایش رهبر انقلاب موضوع اصلاح الگوی مصرف به‌طور جدی در دستور کار 3 سرویس فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی قرار گرفت اما حوادث بعد از انتخابات قدری سرعت ما را در این زمینه کند کرد، اما در چند ماهه نخست سال به طور جدی این موضوع را دنبال می‌کردیم». اهالی مطبوعات و رسانه‌های سایبر کشور در سالی که رو به پایان است، برای اصلاح یک فرهنگ غلط برنامه خاصی نداشته‌اند و خود به این مساله اذعان دارند. براستی اهالی مطبوعات به عنوان دیده‌بان فرهنگی جامعه با اهمیت این موضوع آشنا نشده‌اند یا در میان دیگر موضوعات روز جامعه چنین موضوعی که از سوی رهبر کشور به عنوان خط‌مشی کلی کشور ترسیم شده واجد اهمیت نبوده است؟ شایدهم با طرح موضوع اصلاح الگوی مصرف، ابتدا بخشی از گویندگان آن مجبور به تغییر رفتار خود باشند!