درباره خلیج‌فارس و نام آن، تاكنون آثار بسیاری چون كتاب و مقاله از دیدگاه‌های گوناگون نگاشته شده است و بیشتر كسانی كه درباره خلیج‌فارس سخن گفته و نوشته‌اند از بیگانگان، بویژه انگلیسی‌ها بوده‌اند، زیرا به لحاظ جایگاه ویژه‌ای كه در این منطقه داشته‌اند، بیشتر كوشیده‌اند تا حقیقت پنهان ماند و نام ساختگی و نادرست را به جای نام اصیل و درست خلیج‌فارس به كار برند. بیشتر مأموران انگلیسی نیز در گزارش‌ها و سخنرانی‌های خود از واژه ساختگی و نادرست خلیج به جای خلیج‌فارس كه نام درست، باستانی، مستند و نگهداری شده در تاریخ است، استفاده كرده‌اند. به علاوه داستان تغییر نام خلیج‌فارس در سال‌های اخیر نیز از همان ترفندها و بازی‌های پنهانی سیاست بود كه خوشبختانه مورد پذیرش جهانیان قرار نگرفت. سر چارلز بلگریو كه از سال 1926 تا 1957میلادی، كارگزار انگلستان در خلیج‌فارس بود، كتابی نوشت كه در سال 1966میلادی/1345هجری شمسی، چاپ و منتشر شد. وی در نوشته‌ها و پژوهش‌های خود، بیشتر از یادداشت‌های «سر فرانسیس ارسكین لاخ» كه یكی دیگر از كارگزاران و پیروان مكتب سیاست شناخته شده بیگانگان در خلیج‌فارس بود، بهره برده است. لرد بلگریو كه بیش از 30 سال، سیاست استعماری انگلستان را در خلیج‌فارس رهبری كرد و با ایران و ایرانی نیز چندان خوب نبود، نخستین كسی بود كه آشكارا واژه خلیج عربی را به جای نام درست و اصیل خلیج‌فارس جعل كرد و آن را با زیركی ویژه‌ای به كار برد.وی در كتاب خود، می‌نویسد: «خلیج‌فارس كه تازیان اینك آن را خلیج عربی گویند...» و بدین ترتیب می‌خواهد واژه ساخته شده «خلیج عربی» را بین مردم و كشورهای منطقه خلیج‌فارس، بویژه عرب‌ها، زبانزد سازد. پیش از استفاده او از این نام نادرست، واژه خلیج العربی، هرگز در نوشته‌های معتبر به چشم نمی‌خورد، مگر در موارد اندكی كه برخی از تاریخ و جغرافیانگاران از دریای سرخ به نام خلیج‌العربی یاد كرده‌اند.لرد بلگریو در اواخر فرمانروایی خویش بر كرانه‌های باختری خلیج‌فارس، برای نخستین بار در مجله صوت‌البحرین، از خلیج‌فارس به نام خلیج العربی یاد كرده، سپس با تلاش بسیار آن را گسترش داد. بلگریو، در دومین كتاب خود، به نام «به بحرین خوش آمدید» (1955م) از خلیج‌فارس به نام درست و اصیلش یاد كرده است. لازم به توضیح است كه موضع تغییر نام خلیج‌فارس پیشینه درازتری داشته است، زیرا پیش از اقدام آشكار بلگریو، در جریان سیاسی در ابعاد گوناگون در شرف تكوین بوده است كه چگونگی آن، در پرونده‌ای زیر عنوان تغییر نام خلیج‌فارس، مربوط به سال 1937میلادی/1346هجری شمسی، در وزارت امور خارجه انگلستان وجود دارد. با این حال، بعضی از تاریخ‌نگاران، جغرافیانگاران، سیاستمداران و مأموران كشورهای بیگانه در كتاب‌ها، مقاله‌ها و سخنرانی‌های خود، از این دریا بارها به نام خلیج‌فارس یاد كرده‌اند كه در زیر به برخی از آنها اشاره می‌شود: «بارون تاورنیه» معروف به ژان باپتیس، جهانگرد فرانسوی كه در سده 17میلادی، چندین بار به ایران سفر كرده است، درباره دریانوردی در خلیج‌فارس می‌نویسد:«دریانوردی در خلیج‌ها خطرناك‌تر از دریاهای بزرگ است، به جهت اینكه در موقع انقلاب و تلاطم، امواج كوتاه‌ترند و سریع‌تر رفت و آمد می‌كنند، از این رو كشتی نمی‌تواند عرض آب را بپیماید و در خلیج‌فارس خطر از دیگر خلیج‌ها بیشتر است، زیرا كه در چندین نقطه عمق دریا خیلی كم است و كشتی‌هایی كه داخل این خلیج می‌شوند باید از هرموز[هرمز] یا بندرلنگه ملاحان بومی استخدام كنند تا بصره و همچنین از بصره تا هرموز[هرمز]...». در كتاب تاریخ اقتصادی ایران (1960 – 1780میلادی) كه توسط چارلز عیسوی لبنانی‌الاصل، ویراستاری شده است، نام درست خلیج‌فارس ده‌ها بار تكرار شده و در صفحه 25 آن آمده است: «راه‌های ارتباطی ایران با دنیای خارج، با برقراری خطوط تلگرافی به اروپا و راه افتادن كشتی‌های تجاری در دریای مازندران و خلیج‌فارس رو به بهبود گذاشت». لرد كرزن، وزیر امور خارجه انگلستان، به سال 1892میلادی/1271هجری شمسی در كتاب «ایران و قضیه ایران»، به خلیج‌فارس اشاره كرده، می‌نویسد: «از لحاظ من تفویض بندری به دولت روس در خلیج‌فارس از ناحیه هر دولتی كه باشد لطمه و اهانت ارادی نسبت به انگلستان و سبب اختلاف بی‌جهت وضع موجود و انگیزه‌ای غرض‌آلود در پیدایش جنگ و جدال خواهد بود». لرد لانس دان، وزیر امور خارجه انگلستان در 5 مه 1903میلادی/1282 هجری شمسی، در مجلس اعیان آن كشور، ضمن سخنانی به نام درست و اصیل خلیج‌فارس اشاره كرده است: «بدون هیچ‌گونه تردید می‌گویم، به وجود آمدن یك پایگاه دریایی یا یك بندر نظامی در خلیج‌فارس به وسیله قدرت دیگر، از نظر من خطری بزرگ برای منافع بریتانیاست و اگر چنین وضعی پیش آید، با تمام قوا و امكاناتی كه داریم با آن مقابله خواهيم کرد». سرآرتور هاردینگ، وزیرمختار بریتانیا در ایران كه روزگار مظفرالدین شاه قاجار از سال 1900 تا 1905میلادی/1284-1279هجری شمسی، در ایران می‌زیسته، در كتاب خاطرات خود، از دریای جنوب ایران به نام خلیج‌فارس یاد كرده، می‌نویسد«مبلغی معادل 2 میلیون و 400 هزار لیره انگلیسی (با بهره 5 درصد) به دولت ایران وام داده و عایدات تمام بنادر ایران غیر از بندرهای فارس و خلیج‌فارس را به عنوان محل استهلاك وام، گرو برداشته بود».سر آرنولد ویلسن، پژوهشگر و دیپلمات انگلیسی، در كتاب خلیج‌فارس (1928میلادی) خود، بارها از آب‌های جنوبی ایران به نام خلیج‌فارس یاد كرده، می‌گوید: «اهمیت موقعیت خلیج‌فارس از جهت دفاع و حفظ منافع هندوستان به خوبی از این نكته استنباط می‌شود كه تمام قونسول‌ها و مأموران سیاسی نواحی مختلف آن، از طرف حكومت هندوستان تعیین می‌شود و قسمتی از نیروی دریایی هند همیشه در آب‌های آن مستقر است». سردنیس رایت، سفیر پیشین انگلستان در ایران كه در سال 1953میلادی/1332هجری شمسی، برای بازگشایی سفارت بریتانیا، به ایران سفر كرده و در سال 1963میلادی/1342 هجری شمسی به عنوان سفیر كبیر به ایران آمده و تا 1971میلادی/1350هجری شمسی، در تهران بود، در كتاب ایرانیان در میان انگلیسی‌ها، بارها از دریای پارس به نام خلیج‌فارس نام برده، می‌نویسد:«برای خاطرجمع ساختن شیخ خزعل به سرپرسی كاكس، نماینده سیاسی مقیم بریتانیا در خلیج‌فارس اجازه داده شد به اطلاع شیخ برساند كه دولت بریتانیا متعهد شده است استقلال ایران را محترم بشمارد و توضیح می‌دهد كه تعهد موضوع قرارداد 1907میلادی/1325هجری قمری/ 1286هجری شمسی، به معنی حفظ وضع موجود در كشور است كه از آن جمله است ادامه حالت خودمختاری كه آن جناب در حال حاضر از آن برخوردار هستند».ویلیام راجرز، وزیر امور خارجه پیشین آمریكا در گزارش 26/3/1971میلادی خود درباره سیاست خارجی این كشور از نام درست و اصیل این دریا، یعنی خلیج‌فارس استفاده كرده، می‌گوید:«میزان سرمایه‌گذاری خصوصی آمریكا در نفت شبه جزیره عربستان و سواحل خلیج‌فارس، از یك میلیارد و نیم دلار تجاوز نمی‌كند». آلكسی واسیلف، در كتاب مشعل‌های خلیج‌فارس (1977-1971میلادی) بارها به نام درست این دریا، یعنی خلیج‌فارس اشاره كرده، می‌نویسد:«در آغاز سال‌های پنجاهم، نخستین توفانی كه پس از گذشت 20 سال نافذتر شده است، حوزه خلیج‌فارس را فراگرفت، در ماه مه 1951میلادی، حكومت دكتر مصدق شركت نفت انگلیس و ایران را ملی كرد. كار دكتر مصدق، اقدامی بود قاطع و مردانه كه حق حاكمیت ملت ایران را بر ثروت‌های طبیعی خویش به وی بازگردانید»فرد هالیدی، در كتاب مزدوران انگلیسی، نیروی ضداغتشاش در خلیج‌فارس (بین سال‌های 1979-1977میلادی) از نام درست خلیج‌فارس استفاده كرده، می‌گوید:«هدف نظام یا نظم نوینی كه در خلیج‌فارس شكل می‌گیرد، عملی ساختن تحولات و پایان دادن به تنش‌هایی است كه در اواخر سال‌های 1950میلادی، شروع شده است». سر آنتونی پارسونز، آخرین سفیر انگلستان در رژیم شاهنشاهی، در كتاب غرور و سقوط خود، بارها به نام خلیج‌فارس اشاره كرده، می‌نویسد: «با خروج نیروهای انگلیسی از منطقه خلیج‌فارس در 1971میلادی و سلب تعهدات انگلستان برای دفاع از این منطقه، نیكسون تصمیم گرفت این خلأ را با تقویت ایران و دیگر كشورهای منطقه پر كند...». برژینسكی، مشاور امنیتی كارتر، رئیس‌جمهور پیشین آمریكا كه همواره خواهان اعمال سیاست‌های خشونت‌آمیزی درباره ایران است، در كتاب Game Plan خود، از این دریا به نام درست آن، یعنی خلیج‌فارس یاد كرده است.
منبع: نام خلیج‌فارس بر پایه اسناد تاریخی و نقشه‌های جغرافیایی، ایرج افشار سیستانی- دفتر مطالعات
سیاسی و بین‌المللی