سالی دیگر هم گذشت سالی که اگرچه برای تئاترمان پربار بود اما به هر حال تحت تاثیر شرایط مختلف به شرایط مطلوب نرسید. مهم‌ترین اتفاقات تئاتری88 با حوادث گوناگونی همراه شد مثل جشنواره تئاتر آیینی- سنتی که با برگزاری انتخابات عجین شده بود یا مهم‌ترین اجراهای سال که زیر سایه منازعات سیاسی دیده نشد. یا اینکه اغلب بازیگران شناخته شده و حرفه‌ای تئاتر (افشین هاشمی، سیامک صفری، هدایت هاشمی و...) بیشتر وقتشان را در تلویزیون و سینما گذراندند و اینکه باز هم جشنواره تئاتر فجر به‌عنوان مهم‌ترین رویداد سال تئاتر، زیر سایه جشنواره فیلم فجر قرار گرفت. اما با همه این اتفاقات (البته غیرمترقبه) تئاتر با قوت به کار خود ادامه داد. مروری داریم بر تئاتر 88، سالی که به زعم نگارنده خوب پیش رفت، اواسطش کمی افت داشت و اواخرش پربار بود اما به هر صورت امیدواریم که سال جدید سالی نکو برای تئاتر باشد و سرسبزترین بهار تقدیم تئاتر بشود.
سینمایی‌ها روی صحنه
چند سالی بود که داشت یک فرضیه تبدیل به اپیدمی در ذهن هنرمندان می‌شد؛ اینکه صحنه تئاتر فقط ویژه تئاتری‌هاست و سینما ویژه بازیگران ستاره و سینمایی‌ها. اما در سال اخیر و بویژه امسال اتفاق مبارکی برای تئاتر ایران افتاد و آن این بود که سینمایی‌ها به سمت تئاتر آمدند، اگرچه هنوز عده‌ای درباره حضور سینماگران روی صحنه گارد دارند اما تجربه امسال و نیز کشورهای پیشرفته دیگر نشان داده که این تعامل می‌تواند به رونق بیشتر تئاترمان کمک کند. در ابتدای امسال در «مادرمانده» حمیدرضا آذرنگ شاهد حضور شهرام حقیقت‌دوست بودیم. در «بهرام چوبینه» شکرخدا گودرزی شاهد هنرنمایی فریبرز عرب‌نیا پس از سال‌ها روی صحنه قشقایی مجموعه تئاتر شهر بودیم. در «سگ سکوت» حامد بهداد برای نخستین‌‌بار و باران کوثری در تماشاخانه ایرانشهر مقابل دیدگان علاقه‌مندانشان روی صحنه رفتند. فاطمه معتمدآریا به همراه شبنم مقدمی در تالار مولوی در نمایش «ترمینال» بازی کردند. ترانه علیدوستی در سومین همکاری‌اش با محمد رحمانیان در «روز حسین» قرار بود روی صحنه برود. همچنین نگار جواهریان، هنگامه قاضیانی و بابک حمیدیان در تئاترهای «17 دی کجا بودی»، «خنکای ختم خاطره» و «سگ سکوت» ایفای نقش کردند اما در آخرین اجراهای سال 88 در 3 نمایش « گالیله»، « داستان یک پلکان» و«مکاشفه در باب یک میهمانی خاموش» امین تارخ، مسعود کرامتی، داریوش فرهنگ، بهنوش طباطبایی، صابر ابر، سیامک انصاری، برزو ارجمند و روناک یونسی روی صحنه رفتند.
جیب خالی، پز عالی!
یکی از بحث‌های پررنگ و البته نخ‌نما شده تئاتر در سال88، موضوع اجرایی شدن قرارداد تیپ بود؛ موضوعی که با گذشت 3 سال هنوز اجرایی نشده است. در یکی از واکنش‌ها ایرج راد، مدیرعامل خانه تئاتر گفت: قرارداد تیپ خاص هنرمندان تئاتر تهران و اهالی خانه تئاتر نیست، بلکه برای ضابطه‌مند شدن تئاتر سراسر ایران است اما همچنان پس از گذشت 3 سال از بیان این موضوع هیچ فکری درباره آن نشده و سلسله نشست‌هایی که خانه تئاتر با حسین پارسایی و اداره هنرهای نمایش برای اجرایی کردن این موضوع برگزار می‌كند به جایی نرسیده است. قرارداد تیپ ضوابطی برای قراردادهای بازیگران و عوامل نمایش ایجاد میکند تا روابط و همچنین بی‌قانونی در این زمینه موجب نشود بازیگر یا عاملی از مجموعه نمایش مبلغ هنگفتی دریافت کند و فردی در گروه حتی دستمزدش را پس از ماه‌ها دریافت نکند. در پی انتقادات رئیس انجمن طراحان صحنه و لباس خانه تئاتر درباره عدم اجرای قرارداد تیپ در برخی ازموارد، تعدادی از طراحان صحنه و لباس تئاتر نیز نقطه‌نظراتشان را مطرح کردند. منوچهر شجاع که از فعال‌ترین طراحان صحنه است در این زمینه گفت: ظاهرا در برخی موارد دیده شده که به دلایل گوناگون از اجرای قرارداد تیپ سرپیچی می‌شود و برای این سرپیچی بهانه‌ها و مواردی عنوان می‌شود که مستند نیست. نوعی نگاه پلکانی در تولیدات تئاتر ما وجود دارد. در این میان تعدادی از بازیگران خود را در اولویت می‌دانند و عوامل دیگر را در سطح پایین‌تری به شمار می‌آورند، در حالی که همه اعضای تولید‌کننده یک اثر نمایشی با یکدیگر هم‌ارزش هستند و تا زمانی که این دیدگاه را اصلاح نکنیم، باید شاهد بروز چنین اتفاقاتی باشیم. پیام فروتن دیگر طراح صحنه گفت: قرارداد تیپ جزو طنز‌های بی‌سابقه ما است که اصلا قابلیت اجرایی ندارد. حتی اگر فرض کنیم در طول یک‌سال 40 نمایش حرفه‌ای به صحنه برود اگر بخواهیم قرارداد تیپ را درباره همه آنها اجرا کنیم، بودجه تولید این 40 اثر از کل بودجه تئاتر بیشتر می‌شود، بنابراین کلیت قرارداد تیپ با بودجه فعلی ما امکان اجرایی‌شدن ندارد. فروتن اضافه میکند: «مگر چند کارگردان حرفه‌ای داریم که واقعا برای کار خودشان دل بسوزانند. گاه دیده شده که یک کارگردان بخش طراحی را خودش انجام می‌دهد یا به همسرش واگذار میکند و اینچنین است که در برخی از نمایش‌ها نویسندگی، طراحی و کارگردانی یک نمایش برعهده یک نفر است و هنرمندان دیگری از جریان تولید حرفه‌ای تئاتر حذف می‌شوند. آنچه واضح است اینکه تا وقتی بودجه تئاتر ما افزایش مناسب نیابد قراردادی به نام قرارداد تیپ امکان ندارد که تحت هیچ شرایطی اجرایی شود چرا که در این حالت قرارداد تیپ فقط عاملی است که به وسیله آن پز عالی حرفه‌ای شدن داریم اما پول نداریم که قانونمند و حرفه‌ای شویم. همچنان بازیگران تئاتری ما دنبال افزایش دستمزدهایشان هستند. بازیگری 30 شب یا حتی 50شب روی صحنه می‌رود و سلامتی‌اش را همه جوره به خطر می‌اندازد اما در آخر به خاطر این همه تلاش دستمزد بسیار ناچیزی دریافت میکند که اگر بخواهیم مقایسه‌ای داشته باشیم با دستمزدهای سینمایی، انگار مورچه را با فیل مقایسه کرده‌ایم!»
بیست و هشتمین جشنواره تئاتر فجر
جشنواره تئاتر فجر امسال هرچند پذیرای آثار شاخصی بود اما یکی از عواملی که به رونق هرچه بیشتر آن کمک کرده بود، وجود آثار تجربی در آن بود که اغلب کارگردانان جوان نسبت به اجرای اینگونه تئاترها روی خوش نشان دادند. داستان یک پلکان، 17 دی کجا بودی، مکاشفه در باب یک میهمانی خاموش، خانه و خیلی آثار دیگر به صورت تجربی روی صحنه رفت. از دیگر نکات جالب این جشنواره این بود که در قسمت بازیگری بین‌الملل و در بخش بهترین بازیگر مرد و زن 2 نفر جایزه را بردند که همیشه شاکی هستند؛ بهزاد فراهانی و سیما تیرانداز. فراهانی با قبول این خصیصه در سخنانی درباره خود گفت: «همه مرا هنرمندی نق‌زن می‌شناسند، نق زدن من به خاطر تئاتر و جامعه تئاتری است. من بعد از 38 سال روی صحنه آمده‌ام تا جایزه‌ام را بگیرم، در حالی که من بیش از 60 بازیگر را در میدان شوش پرورده‌ام». «خنکای ختم خاطره» نوشته نیما دهقان و به کارگردانی حمیدرضا آذرنگ بیشترین تندیس‌ها را از آن خود کرد اما یکی از سخناني که بسیار به دل نشست سخنی بود که سیاوش تهمورث هنگام اهدای تندیس بیان کرد: «تئاتر هنری است که نیازمند عشق است نه حرف». البته فراموش نشود که مهم‌ترین جشنواره تئاتر ما تا رسیدن به سطح مطلوب هنوز راه زیادی در پیش دارد.
تئاتر خصوصی
با ساخت تماشاخانه ایرانشهر اجرای نمایش‌هایی که با حامی مالی و به صورت خصوصی روی صحنه می‌روند افزایش یافت. این رخداد از آن دست اتفاقاتی است که سال تئاتری 88 را پر بار کرده است. نمایش «سگ سکوت» به کارگردانی آروند دشت‌آرای و « مکاشفه در باب یک میهمانی خاموش» به کارگردانی رضا حداد از مهم‌ترین نمایش‌های خصوصی بودند که با هزینه‌های شخصی و خصوصی تهیه شده و با استقبال مواجه شدند اما اتفاق بسیار خوبی که برای نمایش رضا حداد افتاد این بود که تیزر تبلیغاتی‌اش از تلویزیون پخش شد و اهالی تئاتر را به قدم گذاشتن در راهی امیدوار کرد که تئاتری‌های حرفه‌ای کل دنیا سال‌هاست آن را انجام می‌دهند.