رضا بابایی:
روزهای پایانی سال با خرید شب عید گره خورده است؛ نه می‌توان از بازارگردی‌های هر روزه چشم پوشید و نه می‌توان خرید را به زمان دیگری موکول کرد. با این همه در همین روزهای آخر اسفند آنچنان بعد اقتصادی خرید و فروش شب عید برای مردم پررنگ می‌شود که احساس حضور در بازار از یاد می‌رود و به سایه کشیده می‌شود. در این جستار کوتاه بنا داريم ساختار بازارهای ایرانی با همه رنگ و لعاب و معماری ویژه‌اش که یادگار بزرگ تمدن ایرانی- اسلامی است را با ساده‌ترین عبارت‌ها توصیف كنيم. قرار است از تاریخ بازار‌سازی در ایران شروع کنیم و با معرفی بخش‌ها و ساختارهای معماری این بناهای مهم شهری کار را خاتمه دهیم. بسیاری از بازارهای اصیل کشور بازارهایی قدیمی هستند که به علت معماری منحصر به فردشان جزو تاریخ معماری ایران محسوب می‌شوند اما به دلیل آنکه بعد اقتصادی در چنین مکان‌هایی پررنگ است و بسیاری از مراجعات تنها به قصد خرید و فروش یا دریافت خدمات انجام می‌شود ماهيت معماري این بناها فراموش شده است و معرفی آنها می‌تواند لذت دوباره دیدن بازارها را در این شب‌های شلوغ برای همه ما فراهم کند.
تاریخچه خرید ایرانی
با اینکه به نظر می‌رسد واژه‌هایی چون بازار خیلی قدیمی نباشند اما حتی در زبان پهلوی قدیم نیز بازار کلمه‌ای مرسوم بوده، بنابراین می‌توان به جرات گفت که بازار در تمدن ایران و جهان سابقه چند هزار ساله دارد. از همان هنگام که انسان موفق به تولید محصول بیشتر از نیاز خود شد و به فکر مبادله آن با دیگر محصولات و تولیدات مورد نیاز خود افتاد، مراحل شکل‌گیری بازار آغاز شد. برای این منظور ابتدا فضاهای بازی را در مجاورت روستاهای بزرگ به این کار اختصاص دادند که در فصولی از سال و به تدریج در روزهایی از هفته، محل اجتماع، داد و ستد و مبادله منطقه‌اي می‌شد. سپس با گسترش جوامع و مبادلات، زمان، مکان، شکل و ساختار آن نیز دچار تغییر و تحولات تکاملی شد و به تدریج از حالت موقت به دائمی و از وضع فاقد سرپناه و معماری به ساختارهای معماری متشکل و دائمی تبدیل شد. بر پایه اطلاعات موجود در منابع تاریخی، از اواخر قرن اول هجری به بعد در بسیاری از شهرهای جدید و کمابیش همه شهرهای قدیمی، بازارهایی دائمی با فضاهای ساخته شده وجود داشت. در این نوع بازارها، هر صنف در بخشی از راسته اصلی یا در یکی از راسته‌های فرعی جای داشت و هر نوع کالا در محلی معین عرضه می‌شد. هرچند یورش، غارت و ویرانگری‌های مغولان در قرن هفتم هجری بسیاری از بازارها را به خرابی کشاند اما در اواخر این دوره و عهد غازان‌خان و الجایتو و وزیران با‌کفایت آنها نظیر خواجه رشید‌الدین فضل‌الله، بازارهایی در شهرهای مهم این دوره ساخته شد. ساخت بازارها در دوره صفوی فزونی گرفت و تا اواخر دوران قاجار ادامه یافت. مجموعه بازارهای شهرهای اسلامی علاوه بر کارکردهای اقتصادی و تجاری، در زمینه‌های مختلف اجتماعی، مذهبی و سیاسی نقش غیرقابل انکاری داشته و به همراه مساجد جامع، بخش مهم و مرکزی بافت شهرهای قدیم را به وجود می‌آورده است. بازارها در شهرهای قدیم معمولا در ارتباط با راه‌های ارتباطی و دروازه اصلی شهر، مسجد جامع و میدان اصلی شهر شکل گرفته و به تدریج گسترش می‌یافت. با گسترش بازار نیازهای جدیدی به وجود می‌آمد که منجر به پیدایش فضاها و بناهای وابسته‌ای در مجموعه بازار می‌شد، از جمله خان، تیمچه، خانبارها، ضرابخانه، کارگاه‌های تولیدی و خدماتی و بناهای عمومی شامل مسجد، حسینیه، آب انبار، حمام و قهوه‌خانه. به هر صورت عناصر و فضاهای بازار که در حال حاضر نیز در بازارهایی چون وکیل، بازار بزرگ تهران، بازار اصفهان و شیراز و همچنین بازارهای جدیدتری چون بازار رضای مشهد و... به کار می‌روند را می‌توان اینچنین معرفی کرد:
راسته اصلی:
از قديم الايام هم هر تاجری که دکانش در راسته اصلی بازار بود، از درآمد بیشتری برخوردار مي‌شد. این موضوع به دلیل موقعیت راسته‌های اصلی در دل بازارهای بزرگ بوده چرا که پررفت و آمدترین بخش شهر محسوب می‌شده است. بازارهای اصلی غالبا شکلی خطی داشته و در امتداد مهم‌ترین راه و معبر شهری شکل می‌گرفته است. به همین سبب مهم‌ترین بخش و عنصر اصلی یک بازار، راسته اصلی آن است. یک راسته بازار در ساده‌ترین شکل با دکان‌های واقع در 2 سوی آن شناخته می‌شود. بسیاری از بازارها به تدریج ساخته می‌شدند و توسعه می‌یافتند و به همین دلیل امتداد راسته این بازارها به پیروی از صورت معابر غیرمستقیم و به شکل ارگانیک بوده است. شمار اندکی از بازارها که توسط حاکم یا افراد خیرخواه ساخته می‌شد، مستقیم و طراحی شده بود. در امتداد یک راسته اصلی اصناف گوناگونی مستقر می‌شدند. به این ترتیب که هر صنف در بخشی از راسته اصلی جای می‌گرفت. در بعضی از شهرهای بزرگ 2 یا چند راسته اصلی به صورت موازی یا متقاطع پدید می‌آمد.
راسته فرعی:
حتما تا به حال واژه رسته را در بازارهای قدیمی شهرهای ایران شنیده‌اید. بازارهای شهرهای بسیار کوچک تنها از یک راسته اصلی تشکیل می‌شد اما در شهرهای متوسط و بزرگ افزون بر راسته اصلی، تعدادی راسته فرعی به صورت موازی یا عمود بر راسته اصلی پدید می‌آمد که حاصل توسعه بازار در معابر فرعی بوده است. شمار معابر فرعی در هر بازار به رونق و توسعه فعالیت‌های اقتصادی در آن شهر بستگی داشت. اغلب موارد راسته‌های فرعی هرکدام به یکی از اصناف یا پیشه‌وران اختصاص می‌یافت و کالای خاصی در آن عرضه می‌شد. عوام به این راسته‌های فرعی بازار، رسته می‌گفتند.
دالان:
دالان یک فضای ارتباطی است که غالبا در فضاهای معماری به شکل خطی نقش رابط بین فضای بیرونی با فضای درونی ساختمان یا تنها بین فضاهای درونی بنا را دارد. دالان در بازارهای بزرگ نیز یک فضای ارتباطی است و غالبا به صورت کوچه یا راسته‌ای کوچک و فرعی است که از یک سو به راسته‌ای دیگر و از سوی دیگر به یک کاروانسرا مربوط است و به طور معمول در 2 سوی آن تعدادی حجره و دکان وجود دارد. در بازار تهران شمار زیادی دالان وجود دارد.
سرا یا خان:
همان تجارتخانه بوده است. نمونه جنس از آنجا تحویل گرفته شده و در جاهای مختلف پخش می‌شده است. از سراهای بزرگ و مشهور می‌توان به سرای گنجعلی‌خان کرمان و سرای وزیر قزوین اشاره کرد.
قیصریه:
به معنی سرای دراز است و صنعتگران و پیشه‌وران ظریف‌کار مانند زرگران، گوهریان، سوزن‌دوزان و بزازان در آنجا به کار می‌پرداختند. قیصریه‌ها در داشته و محیط خلوت آن اجازه می‌داده است که کارهای هنری در آن انجام گیرد. قیصریه قزوین، قیصریه ابراهیم‌خان در کرمان، بازارچه بلند در اصفهان، قیصریه اصفهان و قیصریه وکیل شیراز از زیباترین قیصریه‌ها هستند.
چهارسو:
محل تقاطع 2 راسته اصلی و مهم بازار را چهارسو می‌نامند. در بعضی از موارد در محل برخورد 2 راسته طراحی شده بازار غالبا فضایی طراحی شده به صورت چهارسو می‌ساختند که به سبب موقعیت ارتباطی آن، ارزشمند به شمار می‌آمد. چهارسوی بزرگ بازار اصفهان و چهارسوی بازارهای لار، تهران، کرمان و بخارا از نمونه‌های خوب باقی مانده به شمار می‌آیند. در برخی از دوره‌های تاریخی به پیروی از واژه عربی سوق به معنی بازار، به جای چهارسو از واژه چهارسوق استفاده می‌کردند.
میدان:
در کنار یا امتداد بعضی از بازارهای مهم در شهرهای بزرگ یک میدان شهری یا ناحیه‌ای وجود داشت زیرا بازار مهم‌ترین راه و معبر شهر بود و در بیشتر موارد با یک میدان شهری مرتبط بود. بازار بزرگ اصفهان با 2 میدان سبزه‌میدان (میدان کهنه) و میدان نقش‌جهان مرتبط است. در کنار قسمتی از بازار کرمان، میدان گنجعلی‌خان قرار دارد. سبزه‌میدان در کنار بخشی از بازار تهران بود و هنوز قسمتی از فضای آن باقی است. میدان خان یزد نیز از این نوع میدان‌ها به شمار می‌آید.
جلوخان:
جلوخان به عنوان یک فضای شهری عبارت از فضایی ارتباطی به شکل یک میدانچه است که از 4 یا 3 طرف محصور و دارای فضای ساخته شده است و به عنوان یک فضای ورودی، مکث و تجمع مورد استفاده قرار می‌گرفت. جلوخان اصلی مسجد امام در بازار تهران و جلوخان‌های مسجد‌النبی در بازار قزوین که تا حدی تغییر یافته‌اند و جلوخان سردر قیصریه در بازار اصفهان از نمونه‌های باقی مانده به شمار می‌آیند.
حجره:
دکان یا حجره ساده‌ترین و کوچک‌ترین عنصر فضای بازار است. شماری از دکان‌ها یا حجره‌ها وقتی به صورت خطی در 2 سوی معبری قرار گیرند، یک راسته بازار را پدید می‌آورند. مساحت حجره‌ها بسیار متفاوت و به طور متوسط از 10 تا 25 متر‌مربع بوده است. حجره‌های واقع در طبقه همکف و هم‌تراز با سطح معبر به طور معمول نقش یک مغازه یا دکان را داشت که کالاهایی در آن عرضه می‌شد، در حالی که حجره‌های واقع در طبقه فوقانی بازارهای 2 طبقه بیشتر به عنوان دفتر کار و فضای اداری یک تجارتخانه مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت.
تیمچه:
تیمچه از دیگر بخش‌های جالب توجه بازارهای قدیمی بود که ظاهرا دیرتر نسبت به دیگر بخش‌ها به وجود آمده و معماری آن نیز نسبت به دیگر بخش‌ها تکامل بیشتری دارد. تیمچه فضاهای گسترده و سرپوشیده‌ای اغلب با طرح 8ضلعی است که در 2 و گاه 3 طبقه ساخته شده و گرداگرد صحن مرکزی آن حجره‌ها و دکان‌هایی قرار گرفته است. فضای مرکزی و وسیع تیمچه با طاق و گنبدهای مسقف شده و با کاربندی و مقرنس‌های زیبا مزین می‌شده است. تیمچه بزرگ قم و تیمچه امینی کاشان درست در عصر انحطاط معماری ایران به صورت یک شاهکار نغز و هنرمندانه خودنمایی کرده‌اند.با مشخص شدن این تعاریف می‌توان بازارهای سنتی ایران را موزه‌ای تمام و کمال از هنر معماری و شهرسازی این مرز و بوم قلمداد کرد، بنابراین می‌توان در کنار امور روزمره‌ای که در این مکان‌ها انجام می‌دهیم از دیدن آثار معماری آن نیز لذت ببریم. این موضوع تنها با کمی آشنایی نسبت به معماری آغاز می‌شود و برای کامل کردن آن تنها کافی است سرها را کمی بالاتر گرفته و اوج هنر اسلامی در سرسراهای تجاری را با چشم خویش ببینیم.