یاشار آذریوسفی*:
با آمدن موسم عید دوباره وقت سفرهای نوروزی از راه می‌رسد؛ یکی قصد سفر به زادگاهش را دارد، دیگری می‌خواهد برای زیارت به سوی شهرهای مذهبی کشور برود، یکی ساحل جنوب و آن دیگری کوهستان‌های غرب با دیوارنگاری‌های عصر هخامنشی و ساسانی‌اش را ترجیح می‌دهد. در این میان آنچه هیچ‌گاه به آن توجه نمی‌شود جاده‌هاست. بسیاری از راه‌های مواصلاتی کشور برای ما تبدیل به مشقت سفر شده‌اند گو اینکه در گذشته جزئی از جاذبه‌های گردش به حساب می‌آمدند.
در واقع مفهوم سفر در تعبیر امروزی آن با آنچه در گذشته وجود داشته تفاوت عمده‌ای کرده است. بسیاری معتقدند پیشرفت تکنولوژیک بشر در حوزه حمل و نقل بیشترین آسیب را به مفهوم سفر وارد کرده است. در این دیدگاه، حمل و نقل هوایی، ریلی و پس از آن حمل و نقل با اتوبوس‌های پرشتاب به دلیل آنچه آن را تسریع در زمان سفر می‌نامند باعث شده است هویت سفر به تغییر مکانی از یک نقطه (مبدا) به نقطه دیگری (مقصد) تغییر یابد. اگر ما هم کمی در شیوه مسافرت‌های خود دقت کنیم و آن را به محک مقایسه با تاریخ سفر بویژه تاریخ گردشگری ایرانی در بیاوریم، نیک خواهیم فهمید که از سفرهای ما چیزی جز شوق رسیدن به مقصد باقی نمانده است. در این میان راه‌ها و جاده‌ها با تمام جذابیت‌هایی که ممکن است داشته باشند از فهرست جاذبه‌های یک سفر عادی حذف شده‌اند. بیراهه نیست اگر از همین فرصت استفاده کنیم و بگوییم بیشترین آسیب‌های جاده‌ای هم به خاطر میل شدید ما به طی کردن سریع فاصله میان مبدا و مقصد ایجاد می‌شود. حوادث رانندگی، تاخیر یا عجله در ساعت حرکت قطارها و هواپیماها همه و همه نشان از عجله ما براي رسيدن به مقصد است و لذت طي طريق را از مسافران مي‌گيرد.
این در حالی است که تاریخچه گردشگری و سفرهای باستانی ما حکایت از آن دارند که سفر نوعی تغییر مکان صرف نبوده بلکه بنا به انگیزه‌‌های اصلی آن جاذبه‌های خاصی برایش تعریف می‌شده است که مسافران در طول مسیر از این جذابیت‌ها بهره کافی می‌برده‌اند.
در بسیاری از مسیرها و جاده‌های قدیمی و حتی کهن ایران این مهم یکی از دغدغه‌های طراحان و برنامه‌ریزان جاده‌ای بوده است. به عنوان نمونه در محور معروف تهران- مشهد که قلب ایران را به قلب زیارتی کشور متصل می‌ساخته، شهرها، دهات و حتی رباط‌هایی با رویکردهای مذهبی شناسایی می‌شده و سعی طراح جاده بر آن بوده است که در مسیر اتصال تهران به مشهد این مکان‌های زیارتی و گاه خدماتی نیز در اختیار مسافران قرار گیرد. قدمگاه، باغرود، مهریز، کاهه، لاسجرد، میامی، رباط‌مهر، کاروانسرای دشت خونی و... تنها بخشی از جذابیت‌های پنهان جاده قدیم تهران- مشهد است که متاسفانه بنا به دلایلی در فهرست مسیرهای عبوری جاده جدید گنجانده نشده یا از قلم افتاده است. از سوی دیگر، جاده‌ها در بخش‌های خوش آب و هوای ایران نیز مسافران را دعوت به بازدید از طبیعت بکر هر بخش از کشور می‌کرده‌اند. به عنوان نمونه جاده حد فاصل تهران- یزد که از آن به عنوان جاده معلمان یاد می‌کنند علاوه بر اتصال این 2 شهر کلیدی به یکدیگر زمینه بازدید مسافران را از بزرگ‌ترین کویر ایران فراهم می‌کند. در حال حاضر بیش از 500 جاده با ویژگی‌های مختلف در کشور در دست احداث است و وزارت راه و ترابری با همه افت و خیزها سعی می‌کند شهرهای بیشتری از ایران را زیر پوشش جاده‌اي خود قرار دهد تا مسافران نوروزی، تابستانی یا حتی عابران محلی از لذت استفاده از طبیعت، آثار تاریخی و انسانی و... ایران بهره‌مند شوند اما این مهم تنها با جاده کشی و آسفالت‌ریزی فراهم نمی‌شود؛ تغییر نگاه مسافران نیز لازم است تا فرهنگ سفر و گردش در ایران به شکل کاملی درآید. به نظر این حقیر که 15 سال است حرفه‌ام راه‌سازی است، مردم باید دوباره علاقه خود را نسبت به جاده‌ها و مسیرهای مواصلاتی کشف کنند و این وظیفه ما را هم سنگین‌تر می‌کند چرا که اگر جاده نقاط کلیدی و با‌اهمیت که جاذبه‌های گوناگونی دارند را به یکدیگر پیوند دهد، اهمیت خود را خواهند یافت و مردم بیشتر به زمانی که در جاده‌ها می‌گذرانند بها می‌دهند. اگر نگاهی هم بر سفرنامه‌های بزرگان این مرز و بوم بیندازیم، چیزی جز این نمی‌بینیم؛ جاده‌ها و راه‌ها برای گذشتگان ما از آنچنان درجه اهمیتی برخوردار بوده‌اند که به عنوان مثال شیخ‌احمد بورجامندی در کتاب کشف‌الاسرار السفر ماضی می‌نویسد: «به جاده‌ای شدیم که چنان پل صراط باریک بود و چنان گیسوی نگار، روان. به یاران گفتیم که همین جا باید مزهیر زمین گذارد و گریست و شادی کرد که از یک سو راه ما را چون سختی پل صراط نمایان کرد و سوی دگر دلربایی آن یار نهان در دل». زیبایی این اوصاف آنجا نمایان می‌شود که دریابیم تعبیر شیخ از جاده قدیم پل‌دختر بوده است!
*کارشناس ارشد راه و ساختمان و مدیر پروژه احیای جاده قدیم تبریز -آستارا