شیما جعفری‌فر*:
پلاستیک سال‌هاست که به‌صورت بسیار فراگیر و گسترده وارد زندگی انسان‌ها شده است. دلایل زیادی برای کسب این جایگاه توسط انواع محصولات پلاستیکی وجود دارد که مهم‌ترین آنها قیمت مناسب، تنوع و شکل‌پذیری است. پلاستیک‌ها خدمات زیادی به حفظ بهداشت کرده‌اند، که نمونه بارز آن استفاده در تجهیزات دارویی مانند سرنگ‌ها و ظروف و وسایل یکبار مصرف است. به عنوان مثال همه ما وقتی به خرید می‌رویم از کیسه‌های فروشگاهی استفاده می‌کنیم، میوه و خرید روزانه بدون کیسه‌های پلاستیکی قابل تصور نیست و بسته‌بندی بدون پلاستیک میسر نمی‌شود. اگر این محصولات نبودند ما باید جنگل‌ها را خرج تولید پاکت‌های کاغذی برای تهیه بسته‌ها و پاکت‌های خرید می‌کردیم بنابراین خیلی زود این جنگل‌ها به پایان می‌رسیدند. ظرف‌های پلاستیکی یکبار مصرف نیز مدتی است که میان مردم جایگاه چشمگیری یافته است و شاید نتوان براحتی این ظرف‌ها را از سبد خانواده‌ها حذف کرد. صرفه‌جویی در وقت، استفاده آسان و بهداشتی بودن آنها، ارزان بودن و سهولت دسترسی به این ظروف بهانه‌هایی است برای استفاده هر چه بیشتر از آنها. اما همه اینها تنها یک روی سکه است. پلاستیک در کنار خدمات بسیاری که به ما می‌دهد، امروزه عاملی بسیار مهم در آلایندگی طبیعت و محیط زیست ما به شمار می‌رود. به همین دلیل علاقه‌مندان و متخصصان محیط زیست سال‌هاست که درباره مصرف بی‌رویه انواع محصولات پلاستیکی هشدار می‌دهند. شاید اگر نگاهی ساده به اطراف خود بیندازید، پسماند پلاستیک‌ها را براحتی مشاهده کنید. پلاستیک‌ها حداقل 300 تا 500 سال در طبیعت ماندگارند و این یعنی فاجعه. به عبارتی کیسه‌ای که ما امروز دور می‌اندازیم، 500 سال بعد شروع به تجزیه می‌کند و در این مدت نسل‌های بعد از ما باید مشکلات آن را تحمل کنند. از سوی دیگر، پلاستیک‌هایی که در ارتباط مستقیم با غذا و آشامیدنی‌ها استفاده می‌شوند، علاوه بر آلایندگی محیط زیست، بسته به نوع آن، ممکن است صدمات جبران‌ناپذیری به سلامتی ما و آیندگان وارد سازند. برای ورود دقیق‌تر به این مبحث و امکان تأمل بیشتر درباره اثرات و پیامدهای استفاده‌ای چنین پررنگ از این محصولات در زندگی روزمره و مدرن، شاید بی‌لطف نباشد که در حد و اندازه همین مختصر، نگاهی گذرا به ماهیت شیمیایی این محصولات داشته‌باشیم تا از آن معبر راحت‌تر بر مضرات تأکید کنیم و از آن مهم‌تر راه‌های بهره‌مندی از تکنولوژی‌های جایگزین را برای آنها برشمریم.
طبقه‌بندی پلیمرها
پلیمرها موادی هستند که از به‌هم پیوستن «مونومرها» تشکیل می‌شوند که به طور عمده بعد از تشکیل زنجیره پلیمری دیگر خواص مونومری اولیه را ندارند و به موادی دیگر تبدیل می‌شوند. اما پلیمرها بر 3 نوع اصلی هستند: پلیمرهای «گیاهی یا زیستی»، «نفتی و مصنوعی» و «معدنی». پلیمرهای گیاهی شامل سلولز، نشاسته، انواع پروتئین‌ها، چربی‌های گیاهی و... هستند که بیشتر مردم با آنها آشنایی دارند. پلیمرهای مصنوعی یا نفتی که ما طی مراحلی به این پلیمرها دست می‌یابیم پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، پلی استایرن، PVC و... را شامل شده و پلیمرهای معدنی هم مانند الماس، گرانیت و... که در معادن یافت می‌شوند. ظرف‌های یکبار مصرف شفاف و بی‌رنگ که شامل بطری‌ها و ظرف‌های شفاف می‌شود که جنس آنها از پلیمرهایی به نام PVC و PS (که به ترتیب پلی وینیل کلراید و پلی استایرن) است و نوع دیگر، ظرف‌های کدر و غیرشفاف که از پلیمرهایی مانند PE و PP (که به ترتیب پلی‌اتیلن و پلی پروپلین) تشکیل شده است در بعضی موارد با افزودن رنگ به این ظرف‌ها تنوع رنگی نیز ایجاد می‌کنند. محصولات این پلیمرهای نفتی را می‌توان از طریق خواص ظاهری مانند شکننده بودن، رنگ و حتی گاهی با سوزاندن آنها متوجه شد. به عبارتی ظروف پلی‌استایرن خش‌پذیر نیستند و اگر به ظروف PVC نیز مواد نرم‌کننده اضافه نشود آنها نیز خش‌پذیر نخواهند بود. از طرفی این دو کاملا شکننده هستند. اگر ظروف PVC را در مقابل شعله نگه داریم با رنگ زرد می‌سوزند یا در صورت گرم شدن و تماس با فلزات به آنها می‌چسبند، از طرفی ظروف پلی استایرن در هنگام سوختن دوده تولید می‌کنند. راه دیگری هم برای تشخیص این ظروف وجود دارد به طوری‌که می‌توان در بعضی از ظروف علامت‌های اختصاری PS، PVC حک شده را مشاهده کرد. در بحث مربوط به پلی استایرن و PVC همین بس که مدت‌هاست در دیگر کشورهای جهان استفاده از ظروف ساخته شده از این پلیمرها منسوخ شده است. پلاستیک‌هایی که در بالا عنوان شد به‌طور حتم برای یکبار هم که شده مورد استفاده شما قرار گرفته‌اند و در میهمانی‌ها و تولدها بویژه در پخش غذاهای نذری و در ماه مبارک رمضان بیشتر مورد مصرف شما قرار می‌گیرند. اما تا چه اندازه با اثرات بهداشتی سلامت این ظروف بر جسم خود و از آن قابل توجه‌تر بر محیط زیست آشنایی دارید؟ این نام‌های غریب شیمیایی که غالب اوقات از سر ناآشنایی صرفاً به عنوان اسامی خاص با آنها مواجه می‌شویم در چرخه زیست‌محیطی اطراف ما چه تأثیری می‌گذارند؟ سلامت جمعی ما از همه این سوالات بی‌پاسخ آیا متضرر نخواهد شد؟ حال که می‌دانیم پاسخ این سوالات را نمی‌دانیم، شاید بهتر باشد تا آماده عبور از این ناشناخته‌ها شویم؛ زیرا آشنایی با تکنولوژی «محصولات زیست تجزیه‌پذیر» تصویر آینده را اندکی متفاوت‌تر از اینکه هست خواهد کرد.
* کارشناس علوم زیست‌محیطی