آزاده حسن‌پور *: چای پس از آب، یکی از ارزان‌ترین و پرطرفدارترین نوشیدنی‌های جهان محسوب می‌شود، اما این نوشیدنی محبوب چیست؟ از کجا آمده است؟ چه فایده‌ها و مضراتی دارد؟ انواع آن کدامند؟ و نوشیدنی‌های جایگزین آن چیست؟
گیاه چای:
تاریخ دقیق استفاده از چای (به علت قدمت آن) مشخص نیست ولی اصل این گیاه به چین، برمه و تونکن می‌رسد. این گیاه علاوه بر چین در هند، سیلان، ژاپن، اندونزی، ویتنام، تبت، قفقاز و ایران نیز می‌روید.در قرن هفدهم نخستین‌بار چای توسط هلندی‌ها به اروپا آورده شد و بلافاصله مصرف آن همگانی شده و به تمام دنیا صادر شد. در میان اروپاییان، انگلیسی‌ها از طرفداران پر و پاقرص این نوشیدنی شرقی هستند. چای گیاهی است بوته‌ای که گاهی ارتفاع آن تا 8 متر می‌رسد. برگ‌های آن به صورت بیضی‌شکل، نیزه‌ای و نوک‌تیز، سفت و سخت هستند. چیدن برگ‌های سبز و جوان این گیاه به وسیله دست انجام شده و سپس برای آماده‌سازی به کارخانه تحویل داده می‌شود. در کارخانه در طول عملیاتی، این برگ‌های جولان و سبز تبدیل به چای سیاه می‌شوند. این عملیات عبارتند از پژمرده کردن، لوله کردن، برشته کردن، تخمیر کردن، بخار دادن، خشک کردن و بسته‌بندی کردن. برای تهیه چای سبز برگ‌های سبز چای را کمی برشته کرده و سپس خشک می‌کنند، به همین دلیل چای سبز رنگ خود را حفظ می‌کند.چای انواع مختلفی دارد و این انواع براساس تنوع رنگی چایی مشخص می‌شوند؛ چای سیاه، چای سفید و چای سبز از انواع چای‌ها هستند اما چای‌های دیگری هم وجود دارند که به نام گیاه آن شناخته می‌شوند مانند: چای ورون، چای رزماری، چای دارچین و... .
چای سیاه:
چای سیاه دارای انواع مختلفی است که هر نوع آن طرفداران خاص خود را دارد.
معروف‌ترین چای‌های سیاه جهان عبارتند از:
1- چای چینی که بهترین نوع آن چای دارجیلینگ است و در دشت‌های هیمالیا می‌روید. عطر آن، بوی چغاله بادام را به یاد می‌آورد.
2- چای کاروان؛ چای گرم و معطری است که مقدار تئین آن کم است.
3- چای امپریال؛ مخلوطی است از چای و گل یاس که عطر و طعم دودزده دارد.
4- چای یونان بزرگ؛ چایي است با طعم تند که مناسب صبح و بعدازظهر است.
5- چای‌های فورمز که مهم‌ترین آنها، «اولانگ بلند» نام دارد و دارای طعم بلوطی و مناسب صبحانه است.
6- چاي ايراني
7- چاي هندي و سيلاني
خواص چای:
چای سیاه،نوشیدنی مفیدی برای تصفیه خون از طریق ازدیاد ترشحات کلیوی است، به هضم غذا کمک می‌کند، سبب نشاط و بیداری و مانع خواب‌آلودگی می‌شود. برای نقرس و اسکوربوت نیز مفید است. اما متاسفانه کفه عوارض آن سنگین‌تر از خواص آن است. بدین ترتیب که با افزایش سودا در بدن، باعث ایجاد بیماری‌های سوداوی مانند هموروئید (بواسیر)، وسواس، ناراحتی‌های اعصاب و روان و... می‌شود. همین‌طور در صورتی که درست بعد از غذا مصرف شود سبب از بین رفتن آهن غذا می‌شود و این بویژه برای خانم‌ها بسیار مضر است. اگرچه چای سبز نوشیدنی ملی ژاپنی‌هاست، اما چینی‌ها نیز از طرفداران پر و پا قرص این چای هستند و حتی خودشان نوعی چای سبز تولید می‌کنند که عطر تند گل یاس و گل‌های دیگر را در خود دارد که به نام «ماندرن بزرگ یاسی» شهرت یافته است. نوشیدن این چای بعد از خوردن غذاهای چینی بسیار دلچسب است.چای سبز خواص بسیاری دارد. شاید علت آن مربوط به عمل‌‌آوری چای در کارخانه باشد. چای سبز یک نوشابه بدون کافئین است و به عنوان پیشگیری‌کننده از حمله قلبی و سرطان شناخته شده است. همچنین این چای تونیک (تقویت‌کننده) بسیار مفیدی است. چای سبز دارای خاصیت ضدچربی (از هر نوع) و مقوی اعصاب است و قدری نیز خاصیت تب‌بری دارد. چای سبز باعث تقویت معده شده و ضمن دفع سموم بدن، نفخ معده را نیز برطرف می‌کند. چای سبز باعث تقویت حافظه شده و برای افراد افسرده یک داروی ضدافسردگی است.
چای سبز را جایگزین چای سیاه کنیم
با توجه به کفه سنگین مضرات چای سیاه که البته به دلیل وجود «تانن» برای خانم‌ها خطر بیشتری دارد و باعث می‌شود احتمال ابتلا به سرطان سینه در آنها افزایش یابد (بویژه شکل پررنگ و غلیظ آن) بهتر است از چای سبز به عنوان جایگزین چای سیاه استفاده کرد. یکی از شیمیدان‌های معروف چینی می‌گوید: «چینی‌ها، هر روز حدود 20 فنجان چای می‌نوشند، بدون اینکه ضرری متوجه آنها باشد، زیرا روشی را که در جوشاندن و دم کردن چای به کار می‌برند، سبب می‌شود قسمت عمده‌ای از تانن مضر آن خارج شود».
طریقه دم کردن چای به روش چینی
(این روش مخصوص دم کردن چای سیاه است).
ابتدا، سماور را از آب صاف (آب چشمه بهتر است) پر کرده و بجوشانید. در مقابل هر فنجان چای که مایلید دم کنید، 2 انگشت چای (مقدار چایی که میان انگشت شست و سبابه قرار می‌گیرد) را در قوری ریخته و کمی آب جوش روی آن بریزید و مدت 2 دقیقه در کناری بگذارید. پس از 2 دقیقه آب آن را خالی کنید زیرا این آب دارای مقدار زیادی تانن (Tanin) است. سپس قوری را از آب جوش پر کرده، 3 الی 5 دقیقه آن را روی سماور بگذارید تا دم بکشد. این چای مقدار زیادی از عناصر مضر خود را از دست داده است.
معطر کردن چای:
برای معطر کردن چای می‌توان به آن مقداری گل یاس، گل سرخ، گل بهارنارنج، نعناع، هل، لیموی خشک تازه (یا خشک) و چندپر زعفران (بسته به علاقه و ذائقه) به صورت ترکیبی یا به تنهایی اضافه کرد.
* پژوهشگر طب سنتی