ماریو پوزو در یک خانواده مهاجر فقیر که از ناپل ایتالیا به آمریکا مهاجرت کرده بود متولد شد. او بعد از نگارش «عرصه تاریک» در دهه 50 توانست بزرگ‌ترین شاهکار خود یعنی «پدرخوانده» را خلق کند. «پدرخوانده» فیلمی داستانی-جنایی و برنده جایزه اسکار به کارگردانی فرانسیس فورد کاپولا، محصول سال ۱۹۷۲ کمپانی آمریکایی پارامونت است که براساس رمانی به همین نام از ماریو پوزو که در سال ۱۹۶۹ نوشته شده، ساخته شده است. فیلمنامه این اثر حاصل همکاری مشترک فرانسیس فورد کاپولا و ماریو پوزو است. ماجرای فیلم بین سال‌های ۱۹۴۵ تا۱۹۵۵ اتفاق می‌افتد و داستان فیلم درباره خانواده مافیایی کورلئونه است. در فیلم ستارگانی همچون مارلون براندو، آل پاچینو، رابرت دووال، دایان کیتن و جیمز کان نقش آفرینی می‌کنند. این فیلم خیلی زود مورد توجه منتقدان و تماشاگران عام، نه تنها در ایالات متحده که در تمام نقاط جهان قرار گرفت و چندی نگذشت که محبوبیتی بی‌نظیر کسب کرد تا آنجا که در حال حاضر مقام نخست را در فهرست ۲۵۰ فیلم برتر قرار دارد. به دلیل استقبال فوق‌العاده تماشاگران از این فیلم، 2 سال بعد از اکران آن، قسمت دیگری از این فیلم به نام پدرخوانده: قسمت دوم و در سال ۱۹۹۰ نیز قسمت سوم این فیلم ساخته شد. طی ماه‌های اخیر، آخرین «پدرخوانده» با ترجمه حبیب‌الله شهبازی توسط نشر افق به پیشخوان کتابفروشی‌ها آمد. شهبازی در پیشگفتار کتاب می‌نویسد: پدرخوانده روایت زندگی انسان‌های سنتی و عمیقا پرورش یافته در اخلاق و مناسبات عشیره‌ای است که می‌کوشند در جامعه مدرن آمریکایی نه تنها زنده بمانند بلکه رشد کنند و به ثروت‌های کلان دست یابند. هرچند تلاش‌های ما تا آخرین لحظه برای یافتن مترجم کتاب به دلیل مهاجرت او به خارج از کشور ناکام ماند، تصمیم گرفتیم با غلامحسین میرزاصالح درباره ساختار و محتوای فیلم و اثر «پدرخوانده» گفت‌وگویی داشته باشیم. باشد که مورد قبول دوستداران واقع شود.
آقای میرزاصالح! همان طور که در جریان هستید اخیرا نسخه دیگری از کتاب «پدرخوانده» ماریو پوزو به ترجمه آقای حبیب‌الله شهبازی منتشر شده است. خود مترجم دراین باره معتقد است «پدرخوانده» روایت زندگی انسان‌های سنتی و عمیقا پرورش یافته در اخلاق و مناسبات عشیره‌ای است که می‌کوشند در جامعه مدرن آمریکایی نه تنها زنده بمانند بلکه رشد کنند و به ثروت‌های کلان دست یابند. نظام قبیله‌ای برای سیسیلی‌های مهاجر کلید جادویی پیروزی بر جامعه مدرن است؛ جامعه‌ای که بر فردگرایی مفرط استوار است و آنان را به قله‌های قدرت و ثروت در این جامعه رهنمون می‌کند. ارزیابی شما نسبت به وجوه فنی و ساختاری این اثر چیست؟
ببینید به هرحال اثری که ماریو پوزو در قالب پدرخوانده نوشت و بعدها توسط فیلمسازان بزرگ سینمایی شد، به دلایل زیادی توانست موفقیت‌های فراوانی در هالیوود کسب کند. از این جهت می‌گویم دلایل زیادی داشت، زیرا فیلم توانست به مدد موضوعی که پوزو در نظر گرفته بود، تحول عجیبی در دوره خود ایجاد سازد. او مبنای اثر را براساس مهاجرت گروهی از مافیای ایتالیایی قرار داد؛ گروهی که در کمال انسجام و اتحادی که با یکدیگر داشتند به سرزمین دیگر مهاجرت کردند تا بتوانند کارهای خود را در جایی دیگر گسترش دهند.
تصور من به عنوان کسی که سه گانه «پدرخوانده» را دیده و لذت برده این است که مافیایی بودن اثر، توانسته در جذب مخاطب عملکردهای موفقیت‌آمیزی داشته باشد. شما چه فکر می‌کنید؟
ببینید اصطلاح مافیا، کلاسیک است و به قرون وسطی بازمی‌گردد. درعین حال با شما هم عقیده هستم که مافیایی بودن فیلم، صرفنظر از داشتن صحنه‌های اکشن توانسته برد خوبی در میان بینندگان آن زمان حاصل کند.
در «پدرخوانده» ما دن کورلئونه را می‌بینیم که برای فرزندان، خاصه فرزندان ذکور و اصولا خانواده کورلئونه به نوعی یک تابو محسوب می‌شود؛. تابویی که همه اعضای خانواده خواه‌ناخواه از او تبعیت می‌کنند و کوچک‌ترین حرکت و حرف او برایشان وحی منزل است. این مساله به نظر من در جذابیت فیلم نقش بسزایی دارد.
نکته‌ای که شما به آن اشاره می‌کنید، منحصرا در فیلم «پدرخوانده» اتفاق نمی‌افتد و اساسا در تمام آثار مافیایی، سیستم به این شکل است که همه از یک نفر تبعیت می‌کنند. به این ترتیب است که شما در سراسر فیلم، پیوندی مستحکم را میان پدر و پسران مشاهده می‌کنید.
شاید هم بتوان یکی دیگر از دلایل موفقیت فیلم در هالیوود و اصولا در سینمای جهان را در این دانست که خود پوزو به عنوان کسی که به همراه خانواده‌ای فقیر از ناپل ایتالیا به آمریکا مهاجرت کرده بود، به نوعی با سیستم مافیایی موطن خود آشنایی داشت. او زندگی و منش و سلوک ایتالیایی‌ها را می‌شناخت بنابراین توانست اثری ارائه دهد که در آن تمام عناصر باور‌پذیری برای مخاطب ملموس باشد.
بی‌تردید نویسنده‌ای می‌تواند موفق باشد که از نزدیک با مصائب یا بهتر بگویم فراز و نشیب‌های زندگی هموطنان خود آشنا باشد.
یک سوال دیگر درباره پدر خوانده؛ آنچه بیش از رمان برجذابیت فیلم می‌افزاید، انتقام‌گیری‌هایی است که در برخی سکانس‌ها، جا به جا شاهد آنها هستیم؛ صحنه‌هایی مملو از خشونت که هر بیننده‌ای را در نگاه اول میخکوب می‌کند. ممکن است خشونت‌بار بودن این فیلم در پیشبرد آن سهم داشته باشد؟
به هرحال این یک فیلم اکشن بود و فکر می‌کنم یکی از مولفه‌های فیلم‌هایی از این دست بویژه در هالیوود، گنجاندن صحنه‌های خشن است که کاپولا خیلی خوب از پس آن بر آمد. اما در ارتباط با سوال شما باید به یک نکته اشاره کنم و آن اینکه اگر در هالیوود یا به طور کلی در دیگر کشورهای دنیا که صاحب کمپانی‌های بزرگ فیلمسازی هستند، چنین مضامینی در قالب فیلم ساخته و عرضه می‌شود، به این خاطر نیست که خود آن فیلمسازان، تمایلی به گنجاندن چنین خشونت یا صحنه‌های
رقت باری داشته باشند. این چیزی است که مردم می‌خواهند. به بیان ساده‌تر، این چیزی است که مخاطب می‌خواهد. شما تصور کنید، در طول یک سال چیزی حدود 350 فیلم در سطح جهان ساخته می‌شود که شاید بتوان گفت بیش از یک سوم آنها قابل توجه است. در بین این
فیلم ها، آثاری با درونمایه اکشن، درام یا ... به چشم می‌خورد. می‌خواهم بگویم این بستگی به دوره زمانی یک جامعه دارد که چه مضمونی را برای دیدن یک فیلم مورد پسند قرار دهد. خب! در دهه‌ای که پوزو، پدرخوانده را نوشت و این اثر به صورت فیلم به معرض نمایش درآمد، اگر نگویم مخاطب صد در صد عاشق خشونت بود، اما این نوع ژانر را بیشتر می‌پسندید. این طبیعی است، در هر دوره‌ای هم اتفاق می‌افتد.
البته همان طور که شما می‌فرمایید این خصیصه تنها به فیلم پدر خوانده محدود نمی‌شود. در «گاو وحشی» اسکورسیزی نیز که خشونت بار‌ترین صحنه‌ها برعهده رابرت دنیرو است ما چنین ویژگی را مشاهده می‌کنیم.
بگذارید یک چیزی به شما بگویم. این نیازمندی مخاطب است که تعیین می‌کند فیلمساز چه اثری بسازد. شما فیلم «گاو وحشی» را مثال زدید و من دوباره بازمی‌گردم به پدرخوانده. تصور کنید، صحنه کشتن اسب و قرار دادن سر آن در رختخواب، می‌تواند فراز خشونت در فیلم و آغاز یک انتقام‌گیری خاموش باشد که شعله آن به تدریج بیشتر می‌شود.
همین صحنه یا سکانس‌های مشابه انتقام‌گیری یا اتفاقاتی از این دست باعث شده است تا امروز پدرخوانده، صرفنظر از یک اثر ادبی به بخشی از تاریخ سینما بپیوندد.
البته نقش بازنویسی کاپولا دراین زمینه نیز بی‌تاثیر نبود. ضمن اینکه بعد از بازنویسی کاپولا، پوزو یک بار دیگر آن را بازنویسی کرد. به این ترتیب و وسواس بود که کار توانست رشد کند و به هرحال بالنده شود.
پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که یکی از مخاطبان فیلم‌های مافیایی هستید. درباره پدرخوانده اگر بخواهید بارزترین مولفه را نام ببرید، فارغ از موضوعی که پوزو از یک خانواده مافیایی که ید طولایی از قاچاق مواد مخدر تا اسلحه دارند تا ته وتوی زندگی شخصی و کاری آنها ارائه می‌دهد چه چیز می‌تواند باشد؟
صرفنظر از تمام مسائلی که درخلال گفت‌وگو به آن اشاره کردیم، فکر می‌کنم پدرخوانده اثری است که ضمن پرداخت محکم و منسجم از صحنه‌پردازی‌های زیبا و مطلوبی هم برخوردار بوده است. درعین حال نمی‌توان این نکته را انکار کرد که سوژه‌ای که پوزو برای نوشتن در نظر گرفته فوق‌العاده است.
من در لابه‌لای گفت‌وگوهای خیلی از نویسندگان دنیا خوانده‌ام که کتاب‌های‌شان را که بعدها حتی توسط فیلمسازان مطرح درقالب فیلم در‌آمده است دوست نداشتند. مثلا درباره همینگوی می‌دانم که او نسخه سینمایی پیرمرد و دریا چندان مورد قبولش نبود یا درباره سارتر، وقتی نمایشنامه «دست‌های آلوده» او برای
نخستین بار دوم آوریل 1948 در سالن تئاتر «آنتوان» به روی صحنه رفت او سایه به سایه نحوه بازی‌ها و ساختار نمایشی اثر را دنبال می‌کرد یا حتی وقتی در نیوریوک، اجرای آن را غیرموفق تشخیص داد ضمن اعتراض به ناژل،کارگردان کار، آن را متوقف کرد. اما جالب این است که درباره پوزو این اتفاق نتیجه معکوس داد. یعنی نسخه سینمایی به مراتب مطلوب‌تر از نسخه نوشتاری از آب درآمد.
این استثناها وجود دارد و من هم با شما هم عقیده هستم که پوزو برخلاف دیگر نویسندگان اثر سینمایی پدرخوانده را دوست داشت. زیرا همان‌طور که اشاره کردم اگر پدرخوانده توانست موفق شود صرفا به دلیل همکاری کاپولا و نظارت و بازنویسی و بازنویسی‌های متعدد پوزو بود.
همه اینها دست به دست هم داد تا حتی با وجود رشد تکنولوژی که سینما آن را برای فیلمسازی به خدمت گرفته است، اثری مانند پدرخوانده دیگر تکرار نشود بویژه پدرخوانده یک که به لحاظ ساختار و محتوا و تحت تاثیر قرار دادن مخاطبان به زعم شخصی من دست کم بی نظیر بود.
این حقیقت است که هر اثری برای دوره خود ساخته می‌شود. هرچند درباره پدرخوانده براین اعتقادم که برای دیگر نسل‌ها جذاب است. دراین زمینه من هم مثل شما فکر می‌کنم دیگر اثری مانند پدرخوانده با این دامنه لذتبخشی برای مخاطب ساخته نخواهد شد. مگر هر یک از سمفونی‌های بتهوون دارای چنین قابلیتی هستند که شخص دیگری دوباره نظیر آن را بسازد یا مگر می‌شود شاعر دیگری بیاید و اعجاز حافظ را در شعر به کار گیرد؟ در سینما هم به همین شکل است.