امیر گودرزی:
از رخداد زلزله در شهری که به هم ریختن نظم آن با یک نم باران امکان‌پذیر است، باید ترسید. سال‌هاست هنوز برای مقابله با دردسرهای ناشی از بارش برف و حتی باران ناتوانیم و همین نشانه بزرگ‌ترین هشدار برای پیش‌بینی اثرات زلزله در پایتخت است. بعد از یکی، دو زلزله‌ای که در چند ماه گذشته در استان تهران یعنی شهر ری و فیروزکوه رخ داد، سازمان مدیریت بحران، مانورها، اعلام آمادگی‌ها و تمریناتی را در شهر تهران عملیاتی کرد و تصمیماتی در رابطه با مدیریت بحران در تهران گرفته شد که این کارها می‌تواند سطح آمادگی دستگاه‌های دولتی و غیردولتی را در بحث حوادث طبیعی افزایش دهد.
باید پذیرفت که ایران از جمله کشورهای زلزله خیز جهان است. 90 درصد خاک ایران روی نوار زلزله واقع شده و کلانشهر تهران نیز نه‌تنها از خطر زلزله ایمن نیست بلکه سال‌هاست در انتظار زلزله‌ای ویرانگر با قدرت بالای 7 ریشتر بسر می‌برد. بر اساس مطالعات آماری و زلزله‌هایی که پیش از این در ناحیه ری و تهران ثبت شده است با احتمال بیش از 70 درصد به طور متوسط هر 158 سال زلزله‌ای ویرانگر در این ناحیه رخ داده است. آخرین زلزله همراه با تخریب در تهران 172 سال پیش اتفاق افتاد و بر همین اساس وقوع زلزله تهران 14 سال تاخیر زمانی دارد. عامل اصلی وقوع زلزله در تهران وجود 15 گسل در این منطقه است که 3 گسل در این میان هر یک به تنهایی پتانسیل ایجاد زلزله‌ای بیش از 7 ریشتر را دارا هستند. در صورت وقوع زلزله در این منطقه که علاوه بر پایتخت بودن، مرکزیت امکانات فرهنگی، اقتصادی و همچنین دولتی را دارد و بیش از 7 میلیون نفر در آن سکونت دارند با فاجعه‌ای بزرگ مواجه خواهیم بود. کارشناسان می‌گویند بر اثر زلزله مخرب تهران بیش از یک‌میلیون ساختمان تخریب شده و آسیب خواهد دید و قریب به 2میلیون کشته بر اثر این زلزله بر جای می‌ماند. اما کارشناسان بحث تهران را از دید دیگری نیز بررسی می‌کنند. علاوه بر مطالعات آماری می‌توان زلزله تهران را از دیدگاه مدلسازی گسل‌های اطراف شهر نیز دید. در اینجا سوالی پیش می‌آید که سابقه تاریخی زلزله‌های شهر تهران به چه زمانی بازمی‌گردد؟ مهدی زارع، مدیر گروه زلزله‌شناسی مهندسی پژوهشکده زلزله‌شناسی به این سوال چنین پاسخ داد: از نظر لرزه‌خیزی تهران بسیار لرزه‌خیز است و حدس زده می‌شود نخستین زلزله تهران 4هزار سال پیش از میلاد مسیح در شهر ری اتفاق افتاده است. حدود یکهزار سال پیش چند زلزله تاریخی در تهران اتفاق افتاد. حدود سال 700تا 800 میلادی نیز چند زلزله تاریخی رخ داد و اتفاقا از بخت بد تهرانی‌ها همان موقع چند اتفاق دیگر هم افتاد كه حمله مغول‌ها حدود سال‌های 1100 تا 1200 میلادی یکی از این حوادث بود، یعنی در یک مقطعی تهران یا همان منطقه ری مورد هجوم مغول‌ها و زلزله قرار می‌گیرد. اما به لحاظ موقعیت استراتژیک آن، شهر دوباره برپا شده و حدود 200 سال پیش تهران به عنوان پایتخت انتخاب می‌شود.وی ادامه داد: اما از نظر زلزله در تهران 3 مساله مهم داریم؛ یکی گسلی در جنوب تهران است که از ایوانکی در شمال گرمسار شروع می‌شود تا به بی‌بی‌شهربانو یعنی همان منطقه سه‌راه افسریه می‌رسد. درباره این گسل همه شواهدی که مربوط به فعال بودن یعنی خردشدگی و نظایر آن است دیده می‌شود، اما درباره گسل ایوانکی مسأله بسیار مهمی وجود دارد و آن اینکه از حدود 200 سال پیش هیچ زلزله مهمی در آن اتفاق نیفتاده است. درباره گسل شمال تهران که از کرج شروع و به منطقه لواسانات می‌رسد نیز عملا هیچ وقت زلزله تاریخی مهم و قابل انتساب به آن دیده نشده است. وی تاکید کرد: ما هیچ رکوردی مربوط به زلزله مخرب در گسل شمال نداریم یعنی از زمانی که تمدن انسانی به‌وجود آمده رکورد زلزله مخرب نداشته‌ایم اما از نظر زمین‌شناسی همه شواهدی که دال بر فعال بودن گسل است، دیده می‌شود.این 2 گسل نزدیک به تهران در وقوع زلزله در تهران نقش بسیار مهمی دارند و این مسأله موجب می‌شود به این فکر فرو برویم که احتمالا دوره‌های بازگشت زلزله‌های مهم در گسل‌های نزدیک تهران طولانی‌تر از چیزی است که بشر بتواند آن را ثبت کند، یعنی تکرار زلزله‌ها اینقدر زمان برده که تمدن بشری قادر به ثبت آن نبوده و یک تئوری می‌تواند این باشد که طی 6 – 5 هزار سال گذشته در این گسل زلزله نداشته‌ایم یعنی مثلا شاید در گسل شمال تهران باید در انتظار دوره بازگشت 7 هزار ساله باشیم.
دعا کنیم در تهران زلزله نیاید
در چنین اوضاع و احوالی قائم‌مقام سازمان مدیریت بحران معتقد است، اگر 5 سال با سرعت و جدیت بیشتر و برنامه‌ریزی منسجم اقدامات لازم در زمینه ایمن‌سازی شهر تهران انجام شود، می‌توان بخش قابل ملاحظه‌ای از لطمات و تلفات جانی و مالی وقوع زلزله در تهران را کاهش داد. رحمت‌الله شیشه‌گرها می‌گوید: وضعیت بودجه سازمان خوب است و کمبود بودجه نداریم و برای سال آینده هم افزایش بودجه پیش‌بینی شده که اگر در مجلس مصوب شود، سهم بودجه حوادث کشور افزایش چشمگیری دارد. به گفته شیشه‌گرها قرار است در مجموع 5 درصد بودجه عمومی کشور به حوادث طبیعی کشور اختصاص داده شود که این بودجه در صورت تصویب می‌تواند نقش موثری در کاهش تلفات حوادث طبیعی در کشور داشته باشد. شیشه‌گرها در گفت‌وگو با ایلنا اظهار کرد: تهران از معدود شهرهای کشور است که اگر در آن حادثه‌ای اتفاق بیفتد مشکلات آن بیشتر از دیگر شهرها و استان‌های کشور است. وی علت این امر را جمعیت زیاد ساکن این شهر و مشکلات ترافیکی پایتخت و همچنین وجود اماکن سیاستگذاری و تصمیم‌گیری در تهران دانست و گفت: این شرایط کار مدیریت بر حوادث طبیعی مانند زلزله را در تهران دشوارتر و پیچیده‌تر از دیگر نقاط کشور کرده است. قائم‌مقام سازمان مدیریت بحران اضافه کرد: اگر زلزله در شهری اتفاق بیفتد که مرکزیت سیاسی کشور در آن شهر نباشد، پایتخت خیلی راحت مساله را مدیریت می‌کند و کارها آسان‌تر و روان‌تر انجام می‌شود، ولی اگر پایتخت دچار حادثه شود، کار مشکل‌تر است. شیشه‌گرها تصریح کرد: خوشبختانه با تشکیل سازمان مدیریت بحران که البته عمر زیادی از تاسیس آن نمی‌گذرد، برای سازمان‌های اجرایی کشور تکالیفی تعیین شده و سازمان مدیریت بحران مکلف شده در صورت بروز حوادث طبیعی مانند زلزله حوادث را با تقسیم وظایف بین دستگاه‌ها مدیریت کند. وی ادامه داد: تا قبل از اینکه سازمان مدیریت بحران تاسیس شود، برخی ناهماهنگی‌ها و اشکالات در زمینه مدیریت حوادث طبیعی وجود داشت و نقاط ابهام بین وظایف سازمان‌ها مشاهده می‌شد، اما اکنون سازمان مدیریت بحران می‌تواند نقش مهمی را در مدیریت حوادث طبیعی برعهده بگیرد. شیشه‌گرها گفت: بعد از یکی، دو زلزله‌ای که در چند ماه گذشته در استان تهران یعنی شهر ری و فیروزکوه رخ داد، سازمان مدیریت بحران، مانورها، اعلام آمادگی‌ها و تمریناتی را در شهر تهران عملیاتی کرد و تصمیمات در رابطه با مدیریت بحران در تهران اتخاذ شد که این اقدامات می‌تواند سطح آمادگی دستگاه‌های دولتی و غیردولتی را در بحث حوادث طبیعی افزایش دهد. قائم مقام سازمان مدیریت بحران گفت: باید دعا کنیم که زلزله‌ای در تهران رخ ندهد، هرچند باید سعی کنیم مردم را برای مقابله با حوادث طبیعی مانند زلزله آمده کنیم و در زمینه مقاوم‌سازی‌ها و ساختمان‌سازی نظارت لازم صورت گیرد. شیشه‌گرها ادامه داد: در صورت وقوع زلزله، بافت فرسوده تهران که عمدتا در مناطق مرکز به پایین شهر تهران قرار دارد آسیب بیشتری می‌بیند. وی با اشاره به اینکه اگر زلزله‌ای در تهران اتفاق بیفتد بخش قابل توجهی از بیمارستان‌های تهران هم که جزو ساختمان‌های فرسوده محسوب می‌شوند آسیب می‌بینند و بر اساس ابلاغ ریاست‌جمهوری و دستور وزیر کشور مقدمات قراردادی با وزارت دفاع برای تهیه 15 بیمارستان صحرایی انجام شده، توضیح داد: وزارت دفاع جزو تولیدکنندگان بیمارستان‌های صحرایی است و سازمان مدیریت بحران به دنبال آن است که با خریداری این بیمارستان‌های صحرایی در صورتی که به دلیل وقوع حوادث طبیعی مانند زلزله بیمارستان‌های تهران آسیب دیدند، بتوان از این بیمارستان‌های صحرایی استفاده کرد.
تحول در ستاد مدیریت بحران
وقوع زلزله در اطراف پایتخت موجب شد شهرداری تهران جدی‌تر به ستاد مدیریت بحران نگاه کند. انتصاب عزیزالله رجب‌زاده به ریاست سازمان پیشگیری و مدیريت بحران شهر تهران نشان از این نگاه داشت.شهردار تهران در مراسم تودیع و معارفه رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با بیان اینکه مدیریت بحران یک جوهره ذاتی می‌خواهد و هر کسی نمی‌تواند آن را انجام دهد، گفت: شهر تهران امروز در شرایطی قرار گرفته که مدیریت بحران یکی از لازمه‌های اصلی آن است. وی گفت: متاسفانه مدیر بحران در کشور کم تربیت شده است و حضور آقای رجب‌زاده فرصتی است برای حوزه آموزش و ساماندهی. قالیباف افزود: امیدواریم روزی برای به‌کارگیری این مهارت‌ها در تهران فراهم نشود اما اگر هم پیش آید، مطمئن هستم در اوج اقتدار آن را مدیریت می‌کند. در این نشست، مازیار حسینی رئیس قبلی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران که اکنون معاون فنی و عمرانی شهرداری تهران است، در سخنانی گفت: در نخستین مرکز فرماندهی و ستاد مدیریت بحران تهران سامانه‌ای مجهز کرده‌ایم که می‌تواند کمتر از 3 دقیقه محل وقوع زمین‌لرزه را تشخیص دهد. عزیزالله رجب‌زاده، رئیس جدید سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران نیز در سخنانی تصریح کرد: در این سازمان زحمات خوبی کشیده شده که تلاش می‌کنیم آنها را ادامه دهیم. رجب‌زاده که پیش از این رئیس پلیس تهران بزرگ بود، افزود: مهم است که در بخش فنی، علمی و عملی اقداماتی را صورت دهیم تا از بروز حوادث، پیشگیری کنیم و در صورت وقوع نیز اقدامات لازم و مناسب را انجام دهیم.
پس از گذشت مدتی کوتاه از این انتصاب و در روزهای آغازین سال 89 وزیر کشور از سایت اسکان اضطراری منطقه 18 تهران بازدید کرد. او همراه رؤسای جمعیت هلال‌احمر و سازمان مدیریت بحران و استاندار تهران هفته جاری از سایت اسکان اضطراری منطقه 18 تهران بازدید به عمل آورد. مصطفی محمدنجار، سیدمسعود خاتمی، مرتضی تمدن و عزیزالله رجب‌زاده همراه دیگر مسؤولان مدیریت بحران کشور و جمعیت هلال‌احمر، استانداری و شهرداری تهران جهت بازدید از سایت اسکان اضطراری منطقه 18 درپی برگزاری مانور بزرگ اسکان اضطراری یک‌میلیون نفری تهران حضور پیدا کردند. مانور بزرگ اسکان اضطراری یک‌میلیون نفری تهران به دستور رئیس‌جمهور جهت آمادگی و نشان دادن توان امدادی و اسکان اضطراری سازمان‌های مرتبط با مدیریت بحران صورت می‌پذیرد. این مانور که از روز 12 فروردین آغاز شده است تا اواخر هفته جاری ادامه دارد که جمعیت هلال‌احمر به عنوان فرمانده این مانور وظیفه اسکان اضطراری بیش از یک‌میلیون نفر از مردم تهران را در زمان‌های زلزله و بحران برعهده دارد. سازمان‌ها و نهادهای مختلف امدادی در مانور اسکان اضطراری یک‌میلیون نفری تهران حضور دارند. وزیر کشور در حاشیه این بازدید گفت: یکهزار و 50 نقطه در تهران با مساحت‌های مختلف از جمله ورزشگاه‌ها، پادگان‌ها و اماکن شناسایی شده که کمترین مساحت آنها 2 هزار مترمربع است تا در مواقع لازم به عنوان محل اسکان اضطراری استفاده شود. محمدنجار طی سخنانی در جلسه شورایعالی مدیریت بحران هم اظهار داشت: در سالی که همت مضاعف و کار مضاعف نامگذاری شده و با توجه به شرایط تعطیلات نوروزی، مانور اسکان اضطراری و آمادگی در برابر حوادث طبیعی، روز 12فروردین برگزار شد. وی با بیان اینکه در این مانور، دستگاه‌ها از امکانات موجود به خوبی استفاده کردند، اضافه کرد: آمادگی برای مدیریت بحران، در مقایسه با گذشته بسیار بالاتر است، البته هنوز با شرایط مطلوب و ایده‌آل فاصله بسیاری داریم. وزیر کشور اهداف این مانور را آمادگی مدیریت بحران در شرایط تعطیلی، آشنایی مردم با زندگی در اردوگاه‌ها، اسکان اضطراری، چگونگی امداد و نجات و درمان اولیه برشمرد.
نجار با بیان اینکه در مناطق در نظر گرفته شده برای اسکان اضطراری، تجهیزات آواربرداری و خدمات عمومی از جمله برق، آب و گاز در نظر گرفته شده، گفت: در این مانور، 21وزارتخانه و10دستگاه و سازمان از جمله آب، برق، گاز، نفت، اورژانس، شهرداری تهران، جمعیت هلال‌احمر، استانداری و بقیه نهادهای دیگر شرکت داشتند.
نجار با بیان اینکه در این مانور 126نقطه را به اقلام مورد نیاز در حوادث تجهیز کردیم، گفت: در 22 نقطه نیز اسکان اضطراری به صورت آزمایشی اجرا شد و اگر لازم باشد امکانات برای یک‌میلیون نفر به سرعت فراهم خواهد شد. وزیر کشور اظهار داشت: برای سنجش آمادگی دستگاه‌ها و نیروهای عملیاتی در مواقع حوادث طبیعی، 8گروه بازرسی بر فعالیت‌ها نظارت می‌کنند. نجار ادامه داد: وظیفه داریم به عنوان مدیریت بحران آمادگی لازم را برای همه دستگاه‌ها جهت مواقع لازم و اضطراری ایجاد کنیم. تهرانی‌های برای زندگی در پایتخت تنها آلودگی هوا، آلودگی صوتی، ترافیک، گرانی و... را تحمل نمی‌کنند بلکه باید همیشه نگرانی وقوع زلزله را هم در ذهن داشته باشند. در چنین شرایطی که شهرداری تهران برای بهبود زندگی پایتخت‌نشینان در تکاپوست، ضروری به نظر می‌رسد که به مدیریت بحران نیز توجه ویژه‌ای شود، هر چند ممکن است سال‌ها ثمره تلاش در این حوزه به چشم نیاید.