کاظم برآبادی:
وقتی مسؤولان سازمان محیط زیست برای سفر به خراسان شمالی و دیدار با یوزآسیایی از من دعوت کردند، بیش از هر چیزی مسافت قریب به 900 کیلومتری راه برایم دشوار آمد و تصمیم گرفتم جواب منفی بدهم. حتی وقتی که موضوع این سفر را به بعضی از همکاران و همراهانم در میان گذاشتم، گفتند برای دیدن یک حیوان در قفس 900 کیلومتر اتوبوس‌پیمایی در جاده خشک و برهوت تهران- مشهد کار عاقلانه‌ای نیست چرا که می‌توان با یک بلیت 2هزار تومانی به پارک ارم رفت و حداقل 20 حیوان عجیب و غریب را پشت میله‌های باغ وحش دید. استدلال دیگری هم برای نرفتنم بود؛ فکر می‌کردم حیوانی که امروز در شهر جاجرم خراسان شمالی در قفس است روزی به تهران خواهد آمد و دیگر نیازی به تحمل رنج سفر نیست. شاید اگر اصرار همکاران محیط زیستی‌ام در این حوزه رسانه‌ای نبود هیچ‌گاه کوله‌ای را روی دوش نمی‌انداختم و عازم این سفر عجیب و غریب نمی‌شدم و حالا که از مرزهای شمالی ایران و از دشت خارق‌العاده میاندشت به پایتخت پردود و ترافیک و بی‌حیوان بازگشته‌ام، خاطره «کوشکی» از ذهنم پاک نمی‌شود. تنها یوزپلنگ ایرانی که در آن سوی حصار 10 هکتاری دشت میاندشت نگهداری می‌شد، با تنی به غایت آماده و روحی قبراق به هیچ عنوان شبیه هیچ کدام از حیواناتی نبود که در باغ وحش‌های ملال‌آور دیده بودم. او آرام و باطمانینه، درست مثل گربه‌ای بزرگ در لابه‌لای تپه‌ها و پشت بوته‌های خار قدم می‌زد و به ما که متعجبانه او را نگاه می‌کردیم، چشم‌های سرخ‌رنگش را دوخته بود. حالا آن نگاه به عنوان چکیده اصیل حیات وحش ایران در خاطر من مانده است؛ نگاهی که حکایت از آن داشت که تاریخ جهان، حیات وحش ایران را به خوبی می‌شناسد.
شباهت خطرناک یوز و پلنگ
در راه رسیدن به جاجرم، کارشناسان سازمان
محیط زیست و اعضای پروژه بین‌المللی یوز آسیایی نکته‌های فراوانی را درباره این گونه در حال انقراض می‌گفتند. اتوبوس مجهز به میکروفن بود و صدای آنها به همه جای اتوبوس می‌رسید و گاهی هم حتی خبرنگاران را خسته می‌کرد. با این همه بعضی از نکته‌هایی که درباره این حیوان به زبان آمد شاید اصلی‌ترین سوغاتی‌هایی بود که به خبرنگاران این برنامه اعطا شد. به عنوان مثال علیرضا جورابچیان، رئیس پروژه بین‌المللی حفاظت از یوز آسیایی یکی از علل اصلی شکار یوز و نابودی این گونه منحصربه‌فرد را ناآشنایی مردم با یوزپلنگ عنوان کرد: «یوزپلنگ نماد حیات وحش ایران است. خیلی‌ها یوزپلنگ را با پلنگ اشتباه گرفته‌اند و خیلی‌ها به دلیل ترس از«پلنگ»، «یوز» را کشته‌اند!» این در حالی است که به نظر می‌رسد آنچه باعث نابودی حیات وحش ایران شده، نبود فرهنگ صیانت و همین‌طور نبود مکانیزم قدرتمند برای ایجاد بستر فرهنگی حفاظت از محیط زیست و حیات وحش در میان مردم است. درباره شباهت یوز به پلنگ که باعث شکار غیرقانونی این حیوان نادر شده حق با مدیران پروژه و مسؤولان سازمان محیط زیست بود، حتی من به عنوان یک خبرنگار محیط زیستی هم نمی‌دانستم فرق یوز با پلنگ چیست. بنابراین توصیه‌های یکی از اعضای این پروژه درباره روش‌های شناسایی این حیوان نه تنها برای من بلکه برای همه جالب است. یوزپلنگ ایرانی، گربه‌سانی است که رد سیاهی از اشک بر چشم‌های کشیده خود دارد و خال‌های تو خالی که خاکستری‌رنگ است او را از همزاد تاریخی‌اش یعنی «پلنگ» جدا می‌کند.
شناسنامه کوشکی
اما یوزپلنگ ایرانی ما را در قفس باغ وحش نگه نمی‌داشتند. کوشکی در فنس پهناوری به صورت نیمه‌اسارت نگهداری می‌شد و هر 2 روز خرگوشی صحرایی را برایش رها می‌کردند تا علاوه بر کسب لذت شکار، شکمش را سیر کند. جورابچیان به‌عنوان مدیر این پروژه درباره جزئیات نگهداری کوشکی و اینکه چطور شد سر از جاجرم و دشت‌های میاندشت درآورد، می‌گوید: کوشکی زمانی که یک توله بود توسط 3 چوپان شکار شد و در حالی که آنها قصد کشتن این یوزپلنگ را داشتند، مردی شکارچی به نام کوشکی، قصد کرد بچه یوزپلنگ را از چوپان‌ها بخرد. کوشکی بعدها به سازمان محیط زیست هدیه شد تا این یوزپلنگ به پناهگاه میاندشت در خراسان شمالی انتقال یابد و زمینه فعالیتی علمی- تحقیقاتی برای مرکز مطالعات پروژه بین‌المللی حفاظت از یوزپلنگ را فراهم آورد.
ترس از خبرنگاران
تمام رنج این سفر برای ما خبرنگاران به خاطر دیدن یوز آسیایی بود اما برای عکاسان خبری، طعم دیگری داشت. آنها 900 کیلومتر راه را با اتوبوس آمده بودند تا شاترهایشان را برای جست و خیز این گربه‌سان زیبا و منحصر به فرد به صدا درآورند، آنها آمده بودند زیباترین عکس‌ها را از زیباترین پدیده حیات وحش ایران بگیرند برای همین وقتی که در قفس باز شد توصیه‌هایی که در تمام مسافت این راه طولانی در گوش میهمانان یوز خوانده شده بود به هوا رفت و آنچه نباید اتفاق افتاد. پیش از این جورابچیان و همکارش به ما هشدار داده بودند که روحیه یوزپلنگ باعث می‌شود از هجوم آدم‌ها بهراسد و در گوشه‌ای از این قفس پهناور مخفی شود، به ما گفته بودند که آرامش، سکوت و ندویدن تنها راه شکار لحظه‌هاست و اینگونه می‌شود لحظه شکار یوزپلنگ را ثبت کرد اما ما که تا به حال چنین حیوانی را ندیده بودیم و هیچ آشنایی از محیط حیات وحش و روحیه حیوانات نداشتیم با سر و صدای همیشگی عالم مطبوعات به داخل محیط زندگی این حیوان هجوم بردیم و یوز از ترس خود پا به فرار گذاشت. کوشکی آنقدر ترسیده بود که نه دنبال خرگوش شکارش کرد و نه به تیررس عکاسان آمد. محیط‌بانان جاجرمی که از نزدیک شب‌ها و روزهای فراوانی را با کوشکی سپری کرده بودند ناراحت فنس را ترک کردند و مدیر محیط زیست خراسان شمالی که هزینه‌های اقامت ما در جاجرم را پذیرفته بود آزرده‌خاطر از ما جدا شد. جورابچیان که خسته و کلافه شده بود، می‌گفت: «یوزپلنگ بشدت حساس است و می‌ترسد و استرس ناشی از این هجوم می‌تواند ساختارهای عصبی و سیستم ایمنی این پستاندار را با آسیب‌های جدی مواجه کند. کوشکی حیوانی برای انجام مطالعات تحقیقاتی است.» و اینجا بود که همه ما خبرنگاران دریافتیم که تقدس محیط حیات وحش باید حفظ شود و این مساله یک قانون اساسی برای آدم‌هایی است که می‌خواهند حیات وحش را با تمام جذابیت‌هایش دوست بدارند.
هزینه‌های نگهداری کوشکی
بخش عمده‌ای از هزینه‌های نگهداری کوشکی با محیط زیست خراسان شمالی است. این مطلب را صبح روز بعد، وقتی که جلوی قفس کوشکی ایستاده بودیم و قرار بود سکونتگاه او را از نزدیک ببینیم دستگیرمان شد. شهریاری که در جمع خبرنگاران سخن می‌گفت، هزینه این نگهداری و پرورش را که در شرایط نیمه اسارت انجام می‌شد چیزی در حدود 350 میلیون تومان عنوان کرد و البته این نکته را هم گفت که 250 هکتار فنس‌کشی در منطقه برای تکثیر یوزپلنگ در شرایط نیمه اسارت انجام شده است که باید به آن تحویل 20 هزار هکتار از مراتع، خرید 4 دستگاه آغل و ارتقای زیستگاه میاندشت به پارک ملی میاندشت و ساخت چندین پاسگاه در منطقه را اضافه کرد. مدیرکل اداره محیط زیست خراسان شمالی با اشاره به فعالیت‌های انجام شده برای تداوم حیات یوزپلنگ آسیایی در زیستگاه‌های تحت مدیریت خود اضافه کرد: با سازمان جنگل‌ها برای ایجاد طرح تعادل دام توافقاتی صورت گرفته است و از صدور پروانه چرای دام جلوگیری شده و آغل‌های دامداران خریداری شده است.
یوزها نمی‌میرند
درباره علل انقراض این حیوان کمیاب سخن بسیار است اما مدیر پروژه یوزپلنگ آسیایی درباره جمعیت یوز و علل نزدیکی انقراض این گونه می‌گوید: قبل از شروع پروژه جمعیت این گونه در حدود 15 قلاده بوده و مرحله اول طراحی پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی با اعتباری بالغ بر 25 هزار دلار در تمام زیستگاه‌ها به اجرا درآمد که نتیجه آن تدوین پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی با اعتباری بالغ بر 725 هزار دلار از سوی سازمان بین‌المللی «GEF» و سازمان محیط زیست در شهریور سال 80 بود و پس از 7 سال در خرداد سال 87 به پایان رسید اما با حمایت سازمان بین‌المللی «IUCN» این پروژه مجدداً 4 سال دیگر تمدید شد. با تلاش‌های پروژه بین‌المللی و انتشار تصاویر تهیه شده از دوربین‌های تله‌ای و همین طور تلاش محیط بانان و عکاسان حیات وحش کشور، درک علمى و عملی درباره یوزپلنگ رو به افزایش است و اطلاعات مربوط به زیستگاه ها،
طعمه ها، اکوسیستمی (بيومفسازگانى) که در آن زندگى می‌کند و تهدیدات موجود از جانب انسان و تمام فعالیت‌های مرتبط به حیات یوز در دسترس همگان قرار دارد. ایجاد همکارى مدیریتى موثر براى حمایت و نگهدارى زیستگاه‌ها و گونه‌هاى در حال انقراض لازمه موفقیت طرح است. تسهیلات جهانى محیط زیست سازمان ملل متحد، دولت جمهورى اسلامى ایران، سازمان‌هاى دولتى و غیردولتى دیگر نیز قادر خواهند بود به اندوخته تجارب مدیریتى غنا بخشیده و براى حفاظت و استفاده از بیومف‌هاى خشک آسیب‌پذیر از این تجارب استفاده کنند که خود موضوع مهمى در کنوانسیون تنوع زیستى است.
پایان سفر
اکنون که به تهران بازگشته‌ام بی‌صبرانه منتظرم نهم شهریور سال 89 فرا برسد تا در روز حفاظت از یوزپلنگ آسیایی خاطره این سفر با همه خوشی‌ها و تلخکامی‌هایش دوباره برایم تکرار شود. اما درست مثل همه خبرنگاران همسفرم آرزو می‌کنم دیگر کوشکی را در قفس جاجرم نبینم، او متعلق به دشت میاندشت است و اگر بتواند به طبیعت بازگردد و جفت خودش را بیابد قطعا به تولید و تکثیر نسل در حال منقرض‌اش بیشتر کمک کرده است. حیواناتی که نمی‌توان آنها را در قفس دید زیباترین حیوانات جهانند، آنها آزادند و زندگی‌شان در طبیعت، دقیق‌ترین معنی از واژه آزادی است.