رمزگشایی از تحولات قرقیزستان
ارائه تحلیل دقیق درباره تحولات قرقیزستان در زمانی که تحلیل رسانه‌های داخلی این است که انقلاب رنگی در قرقیزستان شکست خورده و دولت طرفدار روسیه در این کشور به قدرت رسیده است، بسیار مشکل به نظرمی‌رسد؛ مشکل از آن جهت که عده‌ای نمی‌خواهند واقعیت‌های موجود در تحولات برق‌آسای قرقیزستان را به دقت موشکافی کنند بلکه تنها می‌خواهند به مخاطبان بقبولانند که نقشه‌های آمریکا در این کشور و انقلاب به اصطلاح رنگی در صحنه دیگری با شکست روبه‌رو شد. اما باید گفت این همه حقیقت نیست. برای روشن شدن بیشتر موضوع باید به موارد زیر توجه کرد:
1- اصطلاح انقلاب رنگی. باید گفت این اصطلاح در واقع به حرکت مخالفانی اطلاق می‌شود که در کشورهای برجای مانده از فروپاشی شوروی، توسط ایالات‌متحده آمریکا سازماندهی شده است اما در ادبیات سیاسی انقلاب به حرکت‌های مردمی که موجب زیر و رو شدن تمام مناسبات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی در آن جامعه می‌شود، اطلاق مي‌شود در حالی که حرکت‌های سیاسی در گرجستان 2003 و اوکراین 2004 و قرقیزستان 2005 هیچکدام منجر به تغییرات بنیادی در این کشورها نشد بلکه تنها تغییر اساسی در دولت‌های حاکم و جهت‌گیری‌های آنها در سیاست خارجی رخ داد. بر این اساس می‌توان گفت اساسا در این کشورها انقلابی رخ نداده بلکه یک جابه‌جایی در دولت و نه حاکمیت صورت گرفته است، بنابراین در حرکت اخیر در قرقیزستان تحول اساسی رخ نداده بلکه باقی‌اف که در 5 سال گذشته سعی می‌کرد موازنه مثبت در مناسبات کشورش با آمریکا و روسیه برقرار کند، جای خود را به خانم رزا آتونبایوا داده است که بیشتر به روسیه نزدیک است.
2- در سال 2005 که مخالفان آقای عسگرآقایف، رئیس‌جمهور وقت قرقیزستان به رهبری فیلکس قلی‌اف توانستند او را مجبور به استعفا کنند، با حمایت آمریکا به چنین موفقیتی دست یافتند اما بعدها باقی‌اف که در آن زمان رئیس پارلمان قرقیزستان بود طبق قانون اساسی به عنوان کفیل رئیس‌جمهور زمام امور را به‌دست گرفت که در نهایت در انتخابات سال 2005 به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. اما او نه‌تنها آلت دست آمریکا نبود بلکه مناسبات نزدیکی با روسیه هم داشت، به همین دلیل در همان زمان تحلیلگران سیاسی اعلام کردند روسیه به‌خاطر به‌قدرت نرسیدن فیلکس قلی‌اف که بشدت غربگرا بود، به روی کار آمدن باقی‌اف کمک کرد تا مانع از آن شود که تجربه گرجستان و اوکراین در قرقیزستان تکرار شود. بنابراین نمی‌توان باور کرد سقوط دولت باقی‌اف به زیان آمریکا باشد اما می‌توان گفت خانم آتونبایوا اگر بتواند به عنوان رئیس‌جمهور آینده در قرقیزستان حاکم شود موقعیت روسیه در این کشور کوچک 4 میلیونی در آسیای مرکزی تثبیت شده است.
3- خانم رزا آتونبایوا را می‌توان به خانم بورجا نادزه، رئیس سابق پارلمان گرجستان و از یاران نزدیک ساکاشویلی، رئیس‌جمهور گرجستان که همکار او در جریان سرنگونی شوارد نادزه بود، تشبیه کرد. بورجا نادزه نیز پس از مدت کوتاهی مسیر خود را از آقای ساکاشویلی جدا کرد. از این نظر او با خانم آتونبایوا قابل مقایسه است. همچنانکه او را می‌توان با خانم تیموشنکو، نخست‌وزیر سابق اوکراین نیز مقایسه کرد. خانم تيموشنکو با همکاری یوشچنکو در سال 2004 توانست حرکتی را که بعدها به انقلاب نارنجی موسوم شد، رهبری کند. اما بعدها او با یوشچنکو درباره چگونگی اداره امور اوکراین اختلاف اساسی پیدا کرد. خانم رزا آتونبایوا نیز که از یاران نزدیک باقی‌اف در مخالفت با آقایف، رئیس‌جمهور اسبق قرقیزستان بود، بعد ازگذشت یک‌سال مسیر خود را به دلیل اختلاف نظر اساسی با باقی‌اف از او جدا و تلاش کرد با تشکیل اتحاد بزرگی از مخالفان دولت، زمینه را برای سرنگونی باقی‌اف آماده کند.
با مطالعه رفتاری این 3 زن به عنوان نمونه روشنفکران صاحب‌منصب در این کشورها، می‌توان پذیرفت که هم آمریکا و هم روسیه از توسعه‌نیافتگی سیاسی و اقتصادی جمهوری‌های سابق شوروی به نفع خود بهره‌برداری می‌کنند. آمریکا و روسیه بر اساس میزان نفوذ و امکانات خود با همکاری نیروهای محلی، دولت‌ها را جابه‌جا می‌کنند بدون آنکه اکثریت مردم این کشورها نقش تعیین‌کننده‌ای در این جابه‌جایی‌ها و تقسیم قدرت داشته باشند.
4- به نظر می‌رسد سرنوشت دولت آینده به نحو موثری در مسکو تعیین می‌شود اما به دلیل آنکه طیف وسیعی از مخالفان آقای باقی‌اف صرفا به جهت ضدیت با سیاست‌های غلط اقتصادی و فامیل‌بازی و سرکوب مخالفان گرد خانم رزا آتونبایوا جمع شده‌اند، پس از گذشت مدت کوتاهی آنها نیز با هم اختلاف پیدا خواهند کرد چرا که مشکلات اقتصادی قرقیزستان و توسعه‌نیافتگی سیاسی در این کشور با برکناری دیکتاتور از بین نمی‌رود؛ همچنانکه سرنگونی دولت عسگر آقایف در سال 2005 مشکلات ساختاری قرقیزستان را حل و فصل نکرد.
5- هر 5 کشور آسیای مرکزی مشکلات شبیه به هم دارند و تقریبا تحولات آنها بر دیگر کشورهای منطقه بی‌تاثیر نیست. اگرچه از لحاظ سطح و نوع مشکلات نیز اختلاف‌هايي بین قرقیزستان، قزاقستان ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان وجود دارد اما راه‌حل اساسی برای نجات هر 5 کشور توجه به توسعه پایدار و همه‌جانبه در این کشورهاست یعنی توسعه همزمان سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در کشورهای آسیای مرکزی که می‌تواند ضمن پایان دادن به مداخله خارجی، موجب رفع مشکلات ساختاری و اساسی در این کشورها شود. بر این اساس، می‌توان تغییرات مشابه را در دیگر کشورهای منطقه از جمله قزاقستان و ازبکستان که از سال 1991 تاکنون با مشکلات ساختاری روبه‌رو هستند، داشت.
* كارشناس مسائل بين‌الملل