هرساله در آستانه برگزاری نمایشگاه بین‌المللی کتاب، حاشیه‌های زیادی از شرکت ناشران تا نهایی شدن محل برگزاری نمایشگاه به وجود می‌آید. امسال نیز خبرهای حاشیه‌ای شنیده می‌شود که ظاهرا مصلا برای مکان نمایشگاه قطعی نیست.
نه بنایی بر تغییر نداریم. امسال به خاطر انجام کارهای ساختمانی مصلا فقط رواق شرقی واگذار نشده است. روی این اصل از شبستان و محیط بزرگ مصلا استفاده بیشتری خواهد شد. مضاف بر اینکه در جریان برگزاری نمایشگاه امسال، سازه‌های ویژه‌ای در نظر گرفته شده است تا فضای رواق را جبران کند. به هرحال اصلا بحث تغییر مکان نیست.
آیا در نمایشگاه کتاب امسال تغییر اساسی از منظر کیفی حالا چه در بخش کتاب‌های عرضه شده و چه در بخش غرفه‌بندی و دیگر موارد را شاهد خواهيم بود؟
امیدواریم با چند تغییر جزئی، کیفیت کتاب‌های داخلی و خارجی مطلوب‌تر از گذشته باشد. از جمله توجه به ارائه کتاب‌های چاپ جدید از سوی ناشران و در نظر گرفتن غرفه برای این کتاب‌ها. ضمن اینکه برنامه‌های روتین خود را نیز به تبع سال‌های گذشته داریم.
اگر موافق باشید بحث را به سیاست‌های خانه کتاب در راستای ارتقای وضع ادبی کشور تغییر دهیم. من می‌خواستم در درجه نخست به برگزاری جایزه کتاب فصل که همان طور که از نامش پیداست به شکل فصلی برگزار می‌شود، اشاره کنم. ایده برپایی چنین جایزه‌ای از کجا آمد و فکر می‌کنید با وجود برگزاری چندین دوره تا کنون نتایج مثبتی که باید، از دل این جایزه برآمده است؟
ما در کنار برگزاری برخی جشنواره‌ها، جایزه‌ای مانند جایزه کتاب سال را داشتیم که هر ساله در دهه فجر برگزار می‌شد. در کتاب سال، شرایط به این شکل بود که کتاب واجد شرایط که به مرحله نهایی می‌رسید باید از منظر داوران واز صد امتیاز، 90 امتیاز کسب کند. هرچند، سختگیری‌های داوران دراین زمینه به غربال شدن کتاب‌ها با کیفیت‌های مطلوب منجر می‌شد، اما گاه پیش می‌آمد که رقابت میان 2کتاب نزدیک می‌شد و 2 کتاب، 90 امتیاز را کسب می‌کردند و داوری و اصولا انتخاب مشکل می‌شد. طبعا اگر قرار بود یکی از بین این 2 کتاب انتخاب شود، جامعه کتابخوان از مطالعه کتاب دیگر محروم می‌ماندند و طبعا تبلیغات هم روی کتاب برگزیده بیشتر انجام می‌شد. ایده برگزاری جایزه کتاب فصل از اینجا نشأت گرفت که ما جایزه‌ای برگزار کنیم که اگر امکان انتخاب 2 کتاب با شرایط مشابه را به دلیل سختگیری و موشکافی داوران نداریم، حداقل در هر فصل به معرفی کتاب‌های برگزیده بپردازیم تا از این رهگذر اجحافی نیز به کتاب‌های شایسته نشده باشد. به این ترتیب، جایزه کتاب فصل با همت معاونت فرهنگی ارشاد برگزار شد.
خود شما در کدام شاخه از جایزه کتاب فصل، شاهد عملکردهای موفقیت‌آمیز‌تری بوده‌اید؟
من بنا به ذوق شخصی خود، جایزه«گام اول» را دوست دارم. دلیلش هم این است که این جایزه ضمن بسترسازی مناسب باعث می‌شود تا این امکان فراهم شود که نویسندگان تازه‌ای وارد عرصه شوند و از طرفی، جامعه ما با نویسندگان برتر و فاخر نیز آشنا مي‌شود.خوشبختانه جایزه گام اول طی 3 دوره برگزاری، نشانگر این مساله بود که توانسته تمام مولفه‌هایی که به آن اشاره کردم را دارا باشد. به‌عنوان مثال، بعضی از برگزیدگان این جایزه توانستند در جشنواره‌های بعدی یا به‌طور مشخص جایزه کتاب فصل و همین طور جشنواره‌هایی چون جشنواره شعر فجر نیز به‌عنوان برگزیده انتخاب شوند. تمام اینها نوید بخش این مساله است که جایزه گام اول توانسته برآیند مثبتی داشته باشد و با قوت و کیفیت بیشتری تداوم یابد. این علاقه شخصی من بوده است. اما جایزه کتاب فصل از سوی اهالی قلم نیز با استقبال خوبی مواجه شده است و درباره آن به کرات تعابیر شایسته‌ای به کار برده شده است. مهم‌ترین ویژگی جایزه کتاب فصل، انتخاب یک کتاب در یک فصل است. اگرچه، خود ما نیز به‌عنوان دست‌اندرکاران و متولیان خانه کتاب از برپایی جایزه کتاب فصل، بهره‌های ویژه‌ای برده‌ایم. یک مورد آن این است که قبل از راه‌اندازی جایزه کتاب فصل، ما در جایزه کتاب سال هر سال به داوری 2 هزار کتاب چاپ اول می‌پرداختیم. در حالی که با شکل‌گیری و تقویت جایزه کتاب فصل، این تعداد عنوان کتاب افزایش یافت. یعنی در اولین دوره، 8هزار کتاب مورد داوری قرار گرفت و در دوره قبل نیزاین تعداد به 19هزار عنوان رسید. البته کمک ناشران نیز در این زمینه تاثیر زیادی برجای گذاشت به طوری که امروز تقریبا 90درصد از کتاب‌های چاپ اول در گردونه جایزه کتاب فصل به چشم می‌خورند. این مساله علاوه بر دیگر محاسنی که دارد،کمک می‌کند تا کتاب‌های مطلوب، گردآوری نیز شوند.
از سرنوشت این کتاب‌ها در بازار کتاب هم مطلع هستید؛ اینکه مثلا چقدر با سلایق مخاطب سازگاری دارند و اصولا اقبال عمومی نسبت به این کتاب‌ها نزد مردم چگونه است؟
همان‌طور که می‌دانید، یک امتیازی که معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این زمینه می‌دهد این است که بخشی از این کتاب‌ها را خریداری می‌کند. علاوه بر این، قطعا انتخاب و معرفی این کتاب‌ها در جوایزی نظیر جایزه کتاب فصل، تاثیر زیادی در افزایش شمارگان آن دارد. حالا اینکه مخاطب چقدر این کتاب‌ها را بپسندد، به نظرم بسته به موضوع آن کتاب است. این را هم در نظر بگیرید که برخی کتاب‌ها خاصه در حیطه‌های مهندسی، شیمی و ریاضی واقعا تخصصی هستند یا مثلا دانشنامه‌ها واقعا برای قشر خاصی از جامعه یعنی دانشجویان و پژوهشگران
کاربرد دارد.
درباره ادبیات داستانی چطور؟
در این‌باره اوضاع به شکلی دیگر است. البته این را هم اضافه کنم که ما واقعا در راستای سوالی که شما مطرح کرده‌اید تا امروز بررسی علمی به شکل مصطلح انجام نداده‌ایم که شامل تمام آثار باشد. اما از بازتاب‌های پراکنده این‌طور به نظر می‌رسد که قطعا ورود این کتاب‌ها در بازار کتاب تاثیر مثبتی داشته است. این فقط نظر ما نیست، بلکه ناشران نیز براین باورند که کتاب‌هایی که در جریان جایزه کتاب فصل به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب می‌شود، بعد از معرفی تاثیرات قابل قبولی داشته است. بویژه در میان قشر دانشجو.
طی سال‌های اخیر،بن‌های الکترونیکی کتاب جایگزین بن‌های کاغذی شده‌اند. من از میان آمارهایی که جست‌وجو می‌کردم، متوجه شدم در نمایشگاه‌های کتاب پیشین بویژه یکی، دو دوره اخیر، تعداد زیادی کتاب از طریق بن‌های الکترونیکی فروخته شده است. ضمن اینکه می‌خواستم بپرسم، وضع این بن‌ها امسال در نمایشگاه کتاب به چه شکل است. سوالم این است که آیا از این تعداد به دست مردم عادی هم بن الکترونیکی رسیده است و اصلا آیا به این فکر افتاده‌اید که تمهیدی بیندیشید تا این بن‌ها در کتابفروشی‌ها در دسترس عموم مردم هم باشد؟
ببینید، فراموش نکنید بن الکترونیک در اختیار معاونت فرهنگی است و خانه کتاب همواره در این زمینه‌ها کارگزاری میان مخاطب و معاونت فرهنگی بوده است. ما تاکنون حدود 900 هزار کارت تولید کرده‌ایم که متقاضی اغلب آنها دانشجویان، طلاب،معلمان و افراد شاغل در نهادهای علمی- پژوهشی و به تبع آنها نویسندگان و خبرنگاران هستند. هرچند، اگر بعضی نهادها هم طی این سال‌ها مراجعه می‌کردند، بر تعداد تولید این بن‌ها افزوده می‌شد. با این تفاسیر،بنای معاونت براین است که این کار با مشارکت نهادهای ذیربط انجام شود. یعنی به‌عنوان مثال،اگر بخشی از بن‌های الکترونیکی در دانشگاه‌ها توزیع می‌شود و بخشی از نیاز دانشجو را تامین می‌کند، دانشگاه نیز بخشی از سهم را اختصاص دهد. با این حال با توجه به بودجه و مشارکت نهادها، تولید 900 هزار بن نیز تولید اندکی نبوده است. ضمن اینکه مخاطب خاص را هم تنها در بر نگرفته است.
آیا در این زمینه به نتایجی رسیده‌اید تا ساز و کارهای تازه‌تری در سطوح کشور داشته باشید؟
این‌طور به نظر می‌رسد. با توجه به بودجه‌ای که در اختیار گذاشته شده است، توزیع و اساسا تولید بن‌های الکترونیکی کار بزرگی بوده و توانسته بستر مناسبی در جریان برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب و نمایشگاه‌های کتاب استانی به وجود آورد. حتی در افزایش سقف فروش نیز تاثیر داشته است. اما اگر بخواهیم به گفته شما این امر را توسعه بیشتری دهیم، یعنی بن‌های الکترونیکی را به دانش‌آموزان و به تعبیر شما عموم مردم نیز منتقل کنیم، سازو کار وسیع‌تری را می‌طلبد که درحال حاضر مفقود است. معاونت فرهنگی و موسسه نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب تدبیری برای مراجعه‌های عمومی اندیشیده است که قرار است در نمایشگاه‌های کتاب استانی نیز به اجرا در آید و همین‌طور امسال نیز ممکن است در نمایشگاه کتاب اجرا شود. به این شکل که کارت‌هایی ویژه، شبیه همین بن‌های الکترونیک در اختیار گذاشته شود.
تصور من این است که خانه کتاب می‌تواند نقش حلقه مفقوده میان مردم و کتاب را بازی کند. خانه کتاب در خیابانی واقع شده است که شاید برای شما پیش آمده تا از اینجا تا میدان انقلاب را پیاده قدم بزنید، کتابفروشی‌ها را نگاه کنید و البته موج مردم یا بهتر بگویم نیازمندی آنها در خرید کتاب. صرفنظر از مقام اجرایی که دارید و فارغ از اخبار پراکنده مبنی بر اینکه مدت مطالعه در روز برای ایرانیان افزایش یافته است، فکر می‌کنید واقعا کتاب امروز به سبد خانوار اضافه شده است؟
البته این را داخل پرانتز عرض کنم که اخیرا مدت مطالعه به 18دقیقه ارتقا یافته است.
به هرحال، آمار به گوش رسیده دائما در حال نوسان است، قبول دارید؟
خب، اگر این نوسان رو به افزایش باشد که خیلی خوب است. ببینید، بر اساس تحقیقی که اخیرا پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات انجام داده است، حتی مدت مطالعه مردم تهران به 4-23 دقیقه تغییر یافته است. به نظرم این آمار قابل قبولی برای مطالعه مردم پایتخت است اما من هم با شما موافق هستم که کتاب به آن شکلی که باید در سبد خانوار نیست.
شاید به این خاطر که ما بیش از آنکه با کلمات سر و کار داشته باشیم، تصویر می‌بینیم.
خب، فرهنگ شفاهی و تصویری ما از دیرباز نیز قوی بوده است. طبیعی است که چنین امری تاثیرگذاری خودش را داشته است اما من بر این باورم در ارتباط با سوال شما، تحولات مثبتی هم رخ داده است. البته بر اساس آمار خانه کتاب ما در این زمینه افزایش هم داشته‌ایم. سال گذشته چیزی حدود 56 هزار و اندی عنوان کتاب منتشر شده است.این ارقام نشان می‌دهد اوضاع کتاب به هر حال در حال بهبود است. اما من هم با شما هم‌عقیده‌ام که این حرکت، سرعت لازم را ندارد و باید با توجه به صبغه فرهنگی و نیاز برخاسته از توسعه عمومی کشور، بیش از این در این وادی فعالیت کنیم.
بویژه اینکه تیراژ کتاب‌های ما طی سال‌های اخیر چندان راضی‌کننده نبوده است.
قبول دارم که برای یک کشور 70 میلیونی، تیراژهای 4هزار جلدی ارضا کننده نیست اما نسبت به گذشته عملکردهای بهتری داشته‌ایم. هرچند هنوز هم می‌گویم، به آنچه باید باشیم، نرسیده‌ایم.
نزدیک‌ترین راهکار در این زمینه چیست؟
در این راستا باید به 2 نکته توجه کرد تا بتوانیم به آن سطح قابل قبولی که باید دست یابیم؛ نخست اینکه کتابخوان‌های ما از بسیاری کتاب‌های منتشر شده و در واقع تازه‌های نشر در کشور باخبر نیستند. این امر نشان می‌دهد که ساز و کارهای اطلاع‌رسانی ما در این زمینه ناقص بوده است. نکته دیگر در دسترس بودن کتاب است. اگر مشکلات دیگر را کنار بگذاریم، خود مقوله ترافیک به تنهایی می‌تواند یکی از عوامل عدم دسترسی مخاطبان به کتاب‌ها باشد. در حالی که ما به‌عنوان افرادی که به دیگر نیازهایمان مثل خوراک اهمیت می‌دهیم و با یک تلفن، پیتزای دلخواه خود را دریافت می‌کنیم، از دسترسی آسان به کتاب دور افتاده‌ایم. تصور من این است كه مساله کتابخوانی با در نظر گرفتن این 2 نکته تا حدودی مرتفع شود اما باز هم تاکید دارم که راهکار نهایی ما، راهکاری اجتماعی است. مشکل اصلی این است که کتابخوانی در حال حاضر نزد افراد، یک ارزش اجتماعی به شمار نمی‌رود. باید درباره این مساله تجدید نظر به عمل آید و فکری شود. نظر من این است، افرادی که به تعبیری به آنها قشر فرهیخته گفته می‌شود و اساسا از نظر آگاهی و اطلاعات به روز هستند، می‌توانند با همکاری سیاستگذاران فرهنگی در حل این مساله موثر واقع شوند.
جالب است که شما در این بحث اصولا به مقوله اقتصادی اشاره نمی‌کنید. منظورم به‌طور مشخص قیمت‌های بالای پشت جلد کتاب‌هاست.
می دانید چرا؟ به این خاطر که من فکر می‌کنم مشکل ما اقتصادی نیست. من می‌گویم خانواده‌ای که هزینه‌ای را برای مخارج مدرسه غیرانتفاعی تا دانشگاه و کلاس کنکور فرزندش کنار می‌گذارد، چطور نمی‌تواند از عهده خرید کتاب برآید؟!
آقای صائین! دومین جایزه ادبی جلال آل احمد که اواخر سال گذشته برگزار شد، برگزیده‌ای در بخش داستان نداشت. این مساله با بازتاب‌های گوناگونی از سوی اهالی ادبیات همراه بود، می‌خواستم دیدگاه شما را نیز نسبت به این اتفاق جویا شوم.
همان‌طور که می‌دانید، ما تاکنون تجربه 2 دوره برگزاری این جایزه را داشته‌ایم. در دوره اول این جایزه، اثر شایسته تقدیر معرفی شد و در دوره دوم نیز از هیچ کتابی تقدير نشد اما تصور می‌کنم هنوز برای قضاوت در‌این‌باره زود است. من در لابه‌لای گفت‌وگو نیز اشاره کردم که وضع کتاب‌های ادبیات ما رو به بهبود است، ضمن اینکه اوضاع تولید را هم مطلوب ارزیابی می‌کنم اما مساله این است که این داور است که بر اساس نظر نهایی او، کتاب به مرحله آخر دست می‌یابد. شورای سیاستگذاری هم دخالتی حتی در یک مورد هم نداشته است. به خاطر دارم ما حتی در یک دوره کتاب سال گذشته به تعویض داوران پرداختیم اما آنها کتاب جدیدی را انتخاب نکردند. مسلما ما هم مایل هستیم که کتابی در زمینه ادبیات داستانی در چنین جوایزی برگزیده شود اما خب نشده است بویژه اینکه بازتاب‌های رسانه‌ای و بر اساس علایقی که خودمان داریم، نشان می‌دهد شعر و داستان بیش از دیگر حوزه‌ها مورد اقبال مخاطبان هستند. در جایزه جلال باید کتاب یک نویسنده از یکصد امتیاز، حداقل میانگین 90 را کسب کند. اگر دومین دوره جایزه جلال از منظر داستانی برگزیده نداشت به این معنی نیست که ما اثر خوب در این وادی نداشته‌ایم اما واقعیت این است که این حوزه به میانگینی که باید دست نیافت. من امید دارم که در سال‌های آتی این اتفاق خواهد افتاد و جای نگرانی نیست.
جایی گفته بودید نگرش خانه کتاب، اساسا پوشش حداکثری است. منظورتان به‌طور مشخص از این پوشش حداکثری چیست؟
خانه کتاب هرگز در جریان همکاری با داوران و گزینش آثار هیچ گزینشی نداشته است. البته در این‌باره مقرراتی از سوی خانه کتاب وضع شده و آیین‌نامه‌هایی هم از سوی هیات علمی مصوب می‌شود اما دخالت مستقیم از سوی ما وجود ندارد. یعنی اگر به فرض، اثری برگزیده شد باز هم خانه کتاب دخالت مستقیم در معرفی آن ندارد.
پس نتیجه می‌گیریم خانه کتاب هرچند نقش مطلوبی برای برگزاری جایزه‌های ادبی ایفا می‌کند اما تنها یک متولی صرف است؟
این‌طور بگویم که خانه کتاب می‌کوشد تنها به نیازهای علمی در این زمینه پاسخ گوید.
هیات مدیره خانه کتاب چقدر به اعمال سلیقه می‌پردازند؟
بی‌تردید وقتی دخالتی نمی‌کنیم، اعمال سلیقه‌ای هم صورت نمی‌گیرد. در این‌باره، هیات علمی و داوران تصمیم‌گیرنده هستند. حتی گاهی ممکن است یک اثر بر اساس نظر داوران ایراد داشته باشد اما حتی خود آنها نیز به ارائه پیشنهاد و معرفی کتاب جدیدی نمی‌پردازند. فراموش نکنید، ما تلاش کرده‌ایم نه‌تنها خودمان دخالت مستقیم نداشته باشیم که داوری‌هایمان نیز بر اساس معیارهای علمی و تخصصی انجام شود تا از این رهگذر هیچ اثر ارزشمندی از قلم نیفتد.
سال‌هاست یک بحث کهنه وجود دارد و آن فراموش شدن کتابخانه‌های مدارس است.گرد و غبار زمان بر کتاب‌های این کتابخانه‌ها نشسته و تاریخ مصرفشان برای بچه‌های امروز گذشته است.آیا رسیدگی به کتابخانه‌های مدارس جزو شرح وظایف خانه کتاب است؟ و اگر پاسخ مثبت است چه فعالیت‌هایی قرار است برای بهبود این روند انجام گیرد؟
این مساله به‌طور مشخص به وظایف ما بازنمی‌گردد. ما در خانه کتاب، بعد از انجام داوری‌ها به کتابخانه‌های عمومی دانشگاهی، کتاب‌ها را اهدا می‌کنیم اما برنامه دیگری در این‌باره نداریم. همین‌قدر اطلاع دارم که معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تاکنون تفاهم‌های خوبی با مدارس داشته است. نمونه این فعالیت‌ها را می‌توان در بطن برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و هفته کتاب در سطوح استانی و شهری مشاهده کرد؛ هم اهدای کتاب و هم برپایی این نمایشگاه‌ها. مسلما این امر به بهبود روند کتابخانه‌ها کمک می‌کند تا کتاب‌های جدیدتر، جایگزین کتاب‌های
قدیم شوند.
ممکن است من از شما به‌عنوان یکی از خدمتگزاران کوچک عرصه رسانه درخواست کنم طی جلساتی که با معاونت دارید، این بحث را هم مطرح بفرمایید که صرفنظر از به‌روزسازی کتابخانه‌های شهری و استان‌ها، نسبت به اینکه نسل امروز در مدارس چه کتاب‌هایی دوست دارند یک نظرسنجی انجام شود؟
بله، حتما صحبت شما را به گوش آنها خواهم رساند. البته این را هم اضافه کنم که همکاری‌ها و به قول شما نظرسنجی‌هایی از این دست تاکنون با همکاری آموزش و پرورش یعنی منحصرا میان معاونت و مدیران و معلمان مدارس نیز انجام شده است.
درست است اما باز هم چند نسل میان نیاز بچه‌های امروز و معلمان و مدیران اختلاف است.
دقیقا با نظر شما موافق هستم، در ضمن این را هم اضافه کنم که در نمایشگاه«یاد یار مهربان»، فارغ از نگاه کارشناسانه معاونت و آموزش و پرورش به نوعی از اعمال سلیقه دانش‌آموزان نیز استفاده شد.
مهم‌ترین محور برنامه خانه کتاب در سال جدید چیست؟
گذشته از کارهای روتین، قصد داریم به انجام یکی، دو فعالیت جدید بپردازیم از جمله برگزاری تورهای فرهنگی- اجتماعی برای اهالی قلم که بزودی شروع می‌شود. گذشته از کارهای روتین و یکی، دو فعالیت جدید، می‌خواهیم تورهای فرهنگی و اجتماعی برای اهل قلم بگذاریم که امیدواریم بزودی شروع شود. البته می‌خواهیم این تورها را در گام اول با نویسندگان درجه اول شروع کنیم. به نظر می‌رسد یکی از نقیصه‌هایی که در عرصه فرهنگ وجود دارد این است که اهالی قلم از تحولات اقتصادی و صنعتی مملکت خود باخبر نیستند. مشخصا در حال حاضر با عسلویه و پارس جنوبی در حال رایزنی هستیم تا به درکی متقابل میان صنعت و فرهنگ و اقتصاد دست یابیم. از این منظر توجه هر دو قشر جلب می‌شود تا به نوعی نویسندگان نیز با تلاش کارگران و مهندسان آشنا و اعمال آنها را در آثارشان بازتاب دهند و دستمایه کارهایشان قرار دهند. این کار به ترویج فرهنگ کتابخوانی نیز کمک می‌کند. کار دیگري که قرار است در خردادماه انجام شود، در حوزه کتاب‌های مرتبط با انقلاب اسلامی است که کار داوری‌اش در حال انجام شدن است و قرار است در 4رشته ادبیات داستانی، شخصیت امام خمینی(ره)، اندیشه سیاسی و تاریخ انجام شود.