اول:
فرزاد مؤتمن به طرز غیرقابل انکاری شیفته سینمای موج نوی فرانسه است و انصافا هم در این زمینه از شناخت، آگاهی و تسلط خوبی بهره میبرد. همین علاقه و شناخت است که موجب خلق آثاری مثل «شبهای روشن» و این اواخر «صداها» شد و آثاری که در میان موج عظیم فیلمهای بشدت متوسط یا ضعیف، فیلمهای خوب و درستی به چشم میآمدند. براحتی میتوان المانهایی از سینمای مورد علاقه مؤتمن را در «شبهای روشن» و «صداها» چه از حیث مضمون و مشخصههای فیلمنامهنویسی و چه از نظر سبک کارگردانی، دکوپاژ، تدوین، نورپردازی، صحنهآرایی و... استخراج کرد. اصولا مؤتمن با همین کارها در سینمای ایران شناخته شد اما در فاصله تولید «شبهای روشن» و «صداها» وی «باجخور» که یک اثر به وضوح گیشهپسند بود را تولید کرد و پس از آن یک اثر سفارشی به نام «جعبه موسیقی» و یکی، دو کار تلویزیونی. حالا هم پس ازتجربه «صداها»، «پوپک و مش ماشاءالله» را روی پرده دارد.
دوم:
آثاری که مؤتمن در فاصله تولید «شبهای روشن» و «صداها» تولید کرده و حالا با «پوپک و مش ماشاءالله» سعی در تکرار آن دارد دارای خصوصیات واضح و مشخص قابل استخراجی است که به وضوح از سینمای مورد علاقه مؤتمن دور است (حداقل از حیث مضمون و سطح کیفی و نه لزوما نحوه دکوپاژ)، بشدت ضعیف و سادهپسندانه تولید شدهاند، خیرهخیره گیشه را به تماشا نشستهاند و فاصله کهکشانی با 2 اثر برجسته این کارگردان دارند. مؤتمن در مصاحبههایش بر این نکته صحه گذاشته که دغدغه اصلیاش از تولید کارهایی در این فضا جلب رضایت تهیهکنندهها و صد البته رفع دغدغههای مالی برای ادامه فعالیت سینماییاش است.
سوم:
تجربه اکران «شبهای روشن» و البته بیمهریهایی که به «صداها» شد، با اکران محدود در گروه سینماهای فرهنگی تا اندازهای تمایل مؤتمن به سمت سینمای پوپکی! را منطقی جلوه میدهد ولی به ظن این قلم، این روال نمیتواند توجیهی باشد برای سطح کیفی دون این آثار در قیاس با آثاری که پیشتر از مؤتمن دیدهایم. همزمانی اکران «پوپک و مش ماشاءالله» و «هیچ» (ساخته عبدالرضا کاهانی) کمک واضحی میکند برای رسیدن به این نتیجه که تغییر فضا دادن و وارد شدن به دنیایی که فروش بیشتر در گیشه را فریاد میکشد لزوما به معنای سرهم بندی و سطحی کاری در خلق یک اثر سینمایی نیست.کاهانی و تجربیات پیشینش را دیدهایم. نمونه متاخرش «بیست» بود که در عین مورد استقبال قرار گرفتن در جشنوارههای خارجی با توفیق چندانی در اکران داخل روبهرو نشد ولی حالا او «هیچ» را درحال اکران دارد که در عین نگاه به گیشه و فروش و بازگشت سرمایه، بسیار غنی است و حرف دارد؛ هم تماشاگر بدنه سینما را راضی نگه میدارد و هم علاقهمندان پیگیر سینما را و بهترین فیلم جشنواره از نگاه بسیاری از منتقدان لقب میگیرد. قطعا کاهانی هم به گیشه فکر میکرده، او هم دغدغه جلب رضایت تهیه کننده و سرمایهگذار را داشته و به فکر آینده فیلمسازیاش بوده است و... . این میتواند مثال نقضی باشد برای توجیهی که مؤتمن برای ساخت آثاری از جنس پوپک دارد. فیلمسازان دیگری را هم داریم که در عین پیگیری دغدغههای شخصیشان از فروش در گیشه هم غافل نبوده و فرمول درستی را برای فیلمسازی در پیش گرفتهاند. نمونه مشخص آن اصغر فرهادی است.
چهارم:
قصد قیاس فلان فیلمساز با بهمان کارگردان را ندارم ولی تصور میکنم فرزاد مؤتمن و فیلمسازانی که منش و روش او را در پیش گرفتهاند به نوعی درگیر این نگاه ایرانی که رنگها به 2 دسته سفید و سیاه تقسیم میشوند و نگاه صفر و صدی حاکم بر جامعه ایرانی در تفکرات آنها هم رسوخ کردهاست. هیچ لزومی ندارد برای تولید اثری استاندارد و مطابق با علاقه و دلبستگیهای فردی کارگردان قید مخاطب را بزنیم یا به عکس چون فیلمهای مورد علاقه یک کارگردان فروش نمیرود یا مورد بیمهری واقع میشود او به یکباره همه چیز را رها کند و سراغ ساخت آثار بشدت دمدستی برود و رسیدن به یک نقطه تعادل را فراموش کند و روی صفر کلوین راه برود. شاید اگر فیلمساز کاربلدی مثل مؤتمن به فرمولی برسد که در پناه فیلمنامهای استخواندار از خودش یا فیلمنامهنویسی دیگر اثری متعادل بسازد که در عین توجه به گیشه از استانداردهای مؤتمن هم عدول نکند براحتی میتوان او را در جمع بزرگان سینمای ایران دید.
پنجم:
«پوپک و مش ماشاءالله» هیچ چیز تازهای به سینمای مؤتمن اضافه نمیکند و تنها نمود تلاش غیرقابل انکار مؤتمن برای همراه شدن با جریان سینما- صنعت و مساله فروش در گیشه است. «پوپک و مشماشاءالله» سرشار است از المانهای بشدت تکراری شدهای مثل تقابل تعصبات فرهنگی و اعتقادی و دنیای واقعی و امروزی و تضاد میان تفکرات زیرخاکی چند نسل پیشتر و عقاید جوانان امروزی و شوخیهایی بشدت تلویزیونی و دمدستی و البته نخنما شده و... .
آخر:
مؤتمن به طرز دردناکی اذعان کرده که سینمادارها پس از ساخته شدن «پوپک و مش ماشاءالله» به من توجه کردند. طرح این جمله از زبان فیلمسازی همچون مؤتمن بسیار تلخ است و به نوعی اعتراف او به انجام کاری که چندان علقهای به آن نداشته و به ناچار مرتکب آن شده است. مؤتمن میتواند بیشتر از اینها بزرگ باشد و سینمای ایران را بالا بکشد، به شرط آنکه به فرمولی مختص خودش برسد برای تلفیق سینمای ایدهآلش با مشخصههای سینما به مثابه صنعت، بیآنکه دل چرکین باشد از کاری که میکند، آن وقت شاید بتوان شخصیتپردازیهایی از جنس مادر مش ماشاءالله که در گوشهای کار خودش را میکند و تازه است را در کارهای آتی او ببینیم. علیالحساب به طرز تلخ و شیرینی «پوپک و مش ماشاءالله» در گیشه موفق بوده ولی قطعا مؤتمن لبخند تلخی بر لب دارد و خاطره «شبهای روشن» و «صداها» را مرور میکند. شاید بتوان ساخت اثری مثل «پوپک و مش ماشاءالله» را به مثابه اعتراض و طغیانی دانست از سوی مؤتمن نسبت به شرایط پوپکی سینمای ایران. امیدوارم اینطور باشد، هرچند باور ندارم.